സർഗ്ഗം
വസിഷ്ഠന്റെ ആതിഥ്യവും ശബളയെ വിളിക്കലും
വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രണാമം, ആസനദാനവും ഫലമൂലോപഹാരവും, വസിഷ്ഠന്റെ കുശലപ്രശ്നങ്ങൾ, ആതിഥ്യത്തിനുള്ള ക്ഷണം, വിശ്വാമിത്രന്റെ സമ്മതം, പുള്ളിനിറമുള്ള ശബളയെ വിളിക്കൽ, ഷഡ്രസഭോജനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആജ്ഞ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അക്ഷൗഹിണിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഭൂമി ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്ന വിശ്വാമിത്രൻ രണ്ടാമതൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെയുള്ള വസിഷ്ഠാശ്രമം കണ്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ അവിടത്തെ ആതിഥ്യമാണ് വർണിക്കുന്നത്. ആ ആശ്രമം കണ്ട് മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി; വീരനായ രാജാവായിരുന്നിട്ടും വിനയത്തോടെ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ചു. മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ ‘നിനക്കു സ്വാഗതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹത്തിന് ആസനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് തപസ്വിയെ നമസ്കരിക്കുന്നു, തപസ്വി രാജാവിനെ അതിഥിയായി കരുതുന്നു; ഇരുവരുടെയും സ്വധർമമര്യാദ ലംഘിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ശാന്തിതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇരുന്ന ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ യഥാവിധി ഫലമൂലങ്ങൾ ഉപഹാരമായി നൽകി. രാജശ്രേഷ്ഠൻ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് വസിഷ്ഠന്റെ തപസ്സ്, അഗ്നിഹോത്രം, ശിഷ്യന്മാർ എന്നിവയെക്കുറിച്ചു കുശലം ചോദിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അപ്പോൾ വൃക്ഷസമൂഹത്തിന്റെ കുശലവും ചോദിച്ചു; ‘എല്ലായിടത്തും കുശലംതന്നെ’ എന്നു വസിഷ്ഠൻ രാജശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ആശ്രമധർമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: തപസ്വിയുടെ കുശലം ധനംകൊണ്ടോ സൈന്യംകൊണ്ടോ അല്ല, തപസ്സും അഗ്നിഹോത്രവും ശിഷ്യരും വൃക്ഷങ്ങളുംകൊണ്ടാണ് അളക്കുന്നത്; ആശ്രമത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾപോലും കുടുംബാംഗങ്ങളെപ്പോലെ എണ്ണപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ‘യഥാന്യായം’ (യഥാവിധി) എന്ന പദംകൊണ്ട്, മുനി യാദൃച്ഛികമായ ഉപചാരമല്ല ചെയ്യുന്നത്, ഗൃഹ്യസൂത്രങ്ങൾ പറയുന്ന ക്രമമാണ് പിന്തുടരുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ആസനം, അർഘ്യം, പാദ്യം, ഫലമൂലം എന്നിങ്ങനെ. വിശ്വാമിത്രനും പൂജ സ്വീകരിച്ചശേഷം മൗനമായിരിക്കുന്നില്ല, തിരിച്ചുചോദിച്ച് ആതിഥേയനോടുള്ള ആദരം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് രണ്ടു സത്പുരുഷന്മാരുടെ സമാഗമത്തിലെ ശിഷ്ടാചാരം.
പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും മഹാതപസ്വിയും ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠൻ സുഖമായി ഇരിക്കുന്ന വിശ്വാമിത്രരാജാവിനോടു ചോദിച്ചു: ‘രാജാവേ, അങ്ങേക്കു കുശലമല്ലേ? ധാർമികാ, ധർമംകൊണ്ട് പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാജധർമമനുസരിച്ച് അങ്ങ് അവരെ പാലിക്കുന്നില്ലേ? അങ്ങയുടെ ഭൃത്യന്മാർ വേണ്ടവിധം പോഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ലേ, അവർ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്നില്ലേ? ശത്രുനാശകാ, അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെല്ലാം ജയിക്കപ്പെട്ടില്ലേ? ശത്രുതാപനാ, നരവ്യാഘ്രാ, പാപരഹിതാ, അങ്ങയുടെ സൈന്യത്തിലും ഭണ്ഡാരത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും പുത്രപൗത്രന്മാരിലും കുശലമല്ലേ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ കുശലം ശരീരസംബന്ധമായതു മാത്രമല്ല, രാജ്യാംഗസംബന്ധമായതുമാണ് എന്നാണ്. സ്വാമി, അമാത്യന്മാർ, കോശം, ദണ്ഡം, മിത്രങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ നീതിശാസ്ത്രം പറയുന്ന രാജ്യാംഗങ്ങളുടെ ക്രമം ഇവിടെ പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു; തപസ്വിക്കും രാജധർമം അറിയാമെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണല്ലോ; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ രാജനീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സ്വാഭാവികമാണ്. ‘കച്ചിത്’ (അല്ലേ) എന്ന നിപാതം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഇഷ്ടമായതിന്റെ ആശംസയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സംശയമല്ല. ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവുതന്നെയാണ്, ഇനിയും ബ്രഹ്മർഷിയായിട്ടില്ല; സൈന്യം, ഭണ്ഡാരം, മിത്രങ്ങൾ, പുത്രപൗത്രന്മാർ എന്നിവയിലൂടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചയം. രാജതുല്യമായ ഈ സ്ഥിതിതന്നെ വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ തപസ്സുകൊണ്ടു മാറ്റപ്പെടും.
മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ വിനയാന്വിതനായ വസിഷ്ഠനോട് ‘എല്ലായിടത്തും കുശലംതന്നെ’ എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നീട് ധർമിഷ്ഠരായ അവർ ഇരുവരും വളരെനേരം ആ കഥകൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ പരസ്പരം പ്രീതരായി. സംഭാഷണത്തിനൊടുവിൽ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ വിശ്വാമിത്രനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘പ്രഹസന്നിവ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിയുടെ സൗമ്യതയും ആതിഥ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവികതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അവിടെ ഔപചാരികമായ നിർബന്ധമില്ല, സൗഹൃദമാണുള്ളത്. ‘സുചിരം കാലം’ (വളരെനേരം) എന്ന പദംകൊണ്ട് സംഭാഷണത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവർ പരസ്പരം പ്രീതരായി. തുടക്കത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനും ക്ഷത്രിയനും തമ്മിൽ ഒരു വിരോധവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പരമമായ ആനന്ദവും സൗഹൃദവുമായിരുന്നു എന്ന് കവി ഇവിടെ പ്രത്യേകം കാണിക്കുന്നു. പിന്നീടുണ്ടാകുന്ന വിരോധം പഴയ വൈരത്തിൽനിന്നല്ല, ഒരു പശുവിനോടുള്ള ലോഭത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്: ഇതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്.
‘മഹാബലാ, നിന്റെ ഈ സൈന്യത്തിനും അളവറ്റ പ്രഭാവമുള്ള നിനക്കും ആതിഥ്യം നൽകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നിൽനിന്ന് യഥായോഗ്യം അതു സ്വീകരിച്ചാലും. ഞാൻ ചെയ്യുന്ന ഈ സത്കാരം അങ്ങു സ്വീകരിക്കണം. രാജാവേ, അങ്ങ് അതിഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, പ്രയത്നപൂർവം പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടവനുമാണ്.’ ഇവിടെ മുനി രാജാവിനു മാത്രമല്ല, സൈന്യത്തിനു മുഴുവനും ആതിഥ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഗൃഹസ്ഥന് അതിഥിസത്കാരം പരമധർമമാണല്ലോ, അതു ചെയ്യുന്നത് ശക്തി നോക്കിയല്ല, ശ്രദ്ധ നോക്കിയാണ്. ‘അപ്രമേയസ്യ’ (അളവറ്റ പ്രഭാവമുള്ള) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനി രാജാവിന്റെ അപരിമിതമായ പ്രഭാവം അംഗീകരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാമതിയായ വിശ്വാമിത്രൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയുടെ ബഹുമാനവാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ എനിക്കു മതിയായി. ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെ ആശ്രമത്തിലുള്ള ഫലമൂലങ്ങൾകൊണ്ടും പാദ്യംകൊണ്ടും ആചമനജലംകൊണ്ടും ഭഗവദ്ദർശനംകൊണ്ടും പൂജ്യനായ അങ്ങയാൽ ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞാ, അങ്ങേക്കു നമസ്കാരം; ഞാൻ പോകട്ടെ; സ്നേഹമുള്ള കണ്ണുകൊണ്ട് എന്നെ നോക്കിയാലും.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രന്റെ വിനയവും ഔദാര്യവും കാണാം: അൽപംകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം തൃപ്തനാണ്, ആശ്രമവാസിയുടെമേൽ ഭാരം ചുമത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ‘ഭഗവദ്ദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ പൂജ പൂർത്തിയായി’ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ആതിഥ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതത്ത്വം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതം’ (മതി) എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം എല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു: ‘പര്യാപ്തം, അലം’ (മതിയായി, ഇനി വേണ്ട) എന്നാണ് ഭാവം. എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ ഒരു രൂക്ഷതയുമില്ല; ‘മൈത്രേണ ചക്ഷുഷാ മാം ഈക്ഷസ്വ’ (സ്നേഹമുള്ള കണ്ണുകൊണ്ട് എന്നെ നോക്കിയാലും) എന്ന അവസാനവാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുനിയുടെ സ്നേഹംതന്നെയാണ് യാചിക്കുന്നത്.
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനെ ഉദാരബുദ്ധിയും ധർമാത്മാവുമായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ക്ഷണിച്ചു. അപ്പോൾ ഗാധിപുത്രൻ ‘ശരി’ എന്നു വസിഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഭഗവാന് എങ്ങനെ പ്രിയമോ അങ്ങനെയാകട്ടെ.’ ഇതുതന്നെയാണ് കഥയുടെ സന്ധി. വിശ്വാമിത്രൻ പോയിരുന്നെങ്കിൽ ശബളയെ കാണുമായിരുന്നില്ല, അവളോടുള്ള ലോഭംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണനും ക്ഷത്രിയനും തമ്മിൽ മഹത്തായ വിരോധം ഉണ്ടാകുമായിരുന്നുമില്ല. ഈ സമ്മതത്തോടെയാണ് തുടർന്നുള്ള പ്രസംഗം മുഴുവൻ ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന പദം സമ്മതസൂചകമായ നിപാതമാണ്; അതോടൊപ്പം ‘ഭഗവാന് എങ്ങനെ പ്രിയമോ’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാജാവ് സ്വന്തം ഇച്ഛയെ മുനിയുടെ ഇച്ഛയിൽത്തന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ പ്രീതനായി, പാപം നീങ്ങിയവളും പുള്ളിനിറമുള്ളവളുമായ ശബള എന്ന ഹോമധേനുവിനെ വിളിച്ചു: ‘ശബളേ, വേഗം വരൂ, വരൂ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ. സൈന്യത്തോടുകൂടിയ ഈ രാജർഷിക്കു സത്കാരം നൽകാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; വിലയേറിയ ഭോജനംകൊണ്ട് എന്റെ സത്കാരം ഒരുക്കിത്തരിക.’ ഇവിടെയാണ് ശബള ആദ്യമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. അവൾ കാമധേനുവാണ്: ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും കറന്നുതരുന്നവൾ; വസിഷ്ഠന്റെ ഹവ്യവും കവ്യവും ജീവിതയാത്രയും അഗ്നിഹോത്രവും അവളെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചാണെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ അറിയാം.
‘ആറു രസങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തർക്കും ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് പ്രിയമായതെല്ലാം, ദിവ്യയായ കാമധേനുവേ, എനിക്കുവേണ്ടി വർഷിക്കുക. രസവും അന്നവും പാനീയവും നക്കിക്കഴിക്കേണ്ടവയും ഊറ്റിക്കുടിക്കേണ്ടവയും ചേർന്ന ഭക്ഷണത്തിന്റെ കൂമ്പാരം മുഴുവൻ സൃഷ്ടിക്കുക, ശബളേ, വേഗമാകട്ടെ.’ ഈ ആജ്ഞയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശബളയുടെ ആ സൃഷ്ടിയും അതുകൊണ്ടു സൈന്യത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തലും, പിന്നീട് അവളോടുള്ള വിശ്വാമിത്രന്റെ ലോഭവും, ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾക്കു പകരം അവളെ യാചിക്കലും, വസിഷ്ഠന്റെ ദൃഢമായ നിരസിക്കലും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സൃജസ്വ’ (സൃഷ്ടിക്കുക), ‘ത്വര’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന രണ്ട് ആജ്ഞകളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അതോടെ കഥയുടെ ഗതി വേഗത്തിലാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥