സർഗ്ഗം
ശതാനന്ദന്റെ ചോദ്യങ്ങളും വിശ്വാമിത്രചരിതാരംഭവും
ശതാനന്ദന്റെ രോമാഞ്ചം, അഹല്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ, വിശ്വാമിത്രന്റെ ഉത്തരം, രാമനെ അഭിനന്ദിക്കൽ, കുശവംശകഥ, വിശ്വാമിത്രന്റെ ഭൂപര്യടനവും വസിഷ്ഠാശ്രമദർശനവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വൃത്താന്തമെല്ലാം ജനകനോട് അറിയിച്ച് നിർത്തി. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ ശതാനന്ദന് രോമാഞ്ചമുണ്ടായി. തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രകാശിക്കുന്ന ശോഭയുള്ള അദ്ദേഹം രാമനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. സുഖമായി ഇരിക്കുന്ന ഈ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും നോക്കിയശേഷം അദ്ദേഹം മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ശതാനന്ദൻ അഹല്യയുടെതന്നെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ രാമനെ കാണുമ്പോഴുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷം വെറും ശിഷ്ടാചാരമല്ല, അമ്മയെ ഉദ്ധരിച്ചവനോടുള്ള സ്വാഭാവികമായ കൃതജ്ഞതയാണ്. രോമാഞ്ചംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ സാക്ഷി; വാക്കിനു മുമ്പേ ശരീരം ഉത്തരം നൽകുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകസഭയിൽ നടന്ന വർണനതന്നെ ഇവിടെ ശതാനന്ദന്റെ ചോദ്യരൂപത്തിൽ വീണ്ടും തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഏതൗ’ (ഇവർ ഇരുവരും) എന്ന പദംകൊണ്ട് രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും ചൂണ്ടുന്നുണ്ടെങ്കിലും വിസ്മയത്തിനു കാരണം രാമൻതന്നെ; ജനകസഭയിൽ രാമനു ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ആദരം ഈ സർഗമാണ് കാണിക്കുന്നത്.
ശതാനന്ദൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ദീർഘമായ തപസ്സിൽ കഴിഞ്ഞ യശസ്വിനിയായ എന്റെ അമ്മയെ രാജകുമാരനു കാണിച്ചുകൊടുത്തുവോ? മഹാതേജസ്വീ, സർവപ്രാണികൾക്കും പൂജ്യനായ രാമനെ അവൾ വനത്തിലെ ഉപഹാരങ്ങൾകൊണ്ടു പൂജിച്ചുവോ? ദേവൻ എന്റെ അമ്മയോടു ചെയ്ത ആ ദുഷ്കൃത്യത്തിന്റെ പഴയ കഥയും രാമനോടു പറഞ്ഞുവോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ക്രമമായി കാണാം: അമ്മയുടെ ദർശനം, അവൾ പൂജ ചെയ്തത്, അവളുടെ കഥ വെളിപ്പെടുത്തിയത്. പുത്രൻ അമ്മയുടെ ശാപമോക്ഷം മാത്രമല്ല, അവളുടെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠയും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ദുരനുഷ്ഠിതം’ (ദുഷ്കൃത്യം) എന്ന പദംകൊണ്ട് കുറ്റം ദേവന്റേതായിരുന്നു, അഹല്യയുടേതല്ല എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു; പുത്രന്റെ നാവിലൂടെതന്നെ അമ്മ നിർദോഷയായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തപോദീർഘം ഉപാഗതാ’ (ദീർഘമായ തപസ്സിൽ കഴിഞ്ഞവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അഹല്യയുടെ ദീർഘമായ പ്രായശ്ചിത്തവും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രന് അതു മറക്കാനാവില്ല.
അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘കൗശികാ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; രാമദർശനത്തിനുശേഷം എന്റെ അമ്മ എന്റെ പിതാവുമായി ഒന്നുചേർന്നുവോ? കുശികപുത്രാ, എന്റെ പിതാവ് രാമനെ പൂജിച്ചുവോ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ പൂജ സ്വീകരിച്ചിട്ടാണോ രാമൻ ഇവിടെ വന്നത്? ശാന്തമായ മനസ്സോടെ ഇവിടെ വന്ന, പൂജിതനായ രാമൻ എന്റെ പിതാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തുവോ?’ ഈ ചോദ്യപരമ്പര പുത്രന്റെ ഹൃദയം കാണിക്കുന്നു: മാതാപിതാക്കളുടെ പുനസ്സമാഗമം കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം അത്യന്തം ഉത്സുകനാണ്. ‘ശാന്തേന മനസാ’ (ശാന്തമായ മനസ്സോടെ) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ശാപമോചകനായിട്ടും അവൻ ഗർവില്ലാതെ ഗുരുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശതാനന്ദൻ ആറു ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അഹല്യാകഥയിൽ ബാക്കിയുള്ള ഭാഗമെല്ലാം സംഗ്രഹിക്കുന്നു. എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളിലും ‘അപി’ (ഉവ്വോ) എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആതുരതതന്നെയാണ് വ്യഞ്ജിക്കുന്നത്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ വാക്കിൽ നിപുണനായ ശതാനന്ദനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല; ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്തു. ഭാർഗവനോടൊപ്പം രേണുകയെന്നപോലെ മുനിയോടൊപ്പം പത്നി ഒന്നുചേർന്നു.’ ഈ ചുരുങ്ങിയ ഉത്തരംതന്നെ പൂർണമാണ്: കാര്യം സാധിച്ചു, ദമ്പതികൾ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. ‘നാതിക്രാന്തം’ (ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് ധർമകാര്യത്തിൽ കാലതാമസം വരുത്തിയിട്ടില്ലെന്ന് വിശ്വാമിത്രൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാമദഗ്ന്യകഥയെ ഉപമാനമാക്കിക്കൊണ്ട് ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ഏതോ കാരണത്താൽ വേർപെട്ട പത്നി വീണ്ടും ഭർത്താവിന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നു എന്നതാണ് ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ രീതി. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ആറു ചോദ്യങ്ങൾക്കും സമാധാനം: ഇതാണ് മുനിയുടെ വാക്ചാതുര്യം.
ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ശതാനന്ദൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അപരാജിതനായ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി നീ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. അചിന്ത്യകർമാവും തപസ്സുകൊണ്ടു ബ്രഹ്മർഷിയായവനും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമാണ് ഈ വിശ്വാമിത്രൻ; ഇദ്ദേഹത്തെ പരമമായ ആശ്രയമായി ഞാൻ അറിയുന്നു.’ ഇവിടെ ശതാനന്ദൻ രാമനെ സ്വാഗതംചെയ്ത് ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം തുടർന്നുവരുന്ന കഥ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിതമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം ഭാഗ്യത്തിന്റെ സൂചകമാണ്: ഇത്തരമൊരു ഗുരുവിനെ ലഭിക്കുന്ന ശിഷ്യൻ ധന്യനാകുന്നു. ‘പരമാ ഗതിഃ’ (പരമമായ ആശ്രയം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഗുരുതന്നെയാണ് ആശ്രയം എന്ന സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു. ശതാനന്ദൻ സ്വയം തപസ്വിയായിട്ടും വിശ്വാമിത്രനോട് ഇത്തരം ശ്രദ്ധ പുലർത്തുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഇരട്ടിക്കുന്നു.
‘രാമാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നെക്കാൾ ധന്യനായി മറ്റാരുമില്ല; കാരണം മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത കുശികപുത്രൻതന്നെയാണ് നിന്റെ രക്ഷകൻ.’ പിന്നീട് അദ്ദേഹം കഥ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ കൗശികന്റെ കഥ, എന്റെ കഴിവിനൊത്തും യഥാർഥമായും ഞാൻ പറയാം; ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.’ ഈ വാക്കോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി ആരംഭിക്കുന്നു; ഇനിമുതൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ പൂർവചരിതമാണ് പറയുന്നത്, അത് വരുന്ന അനേകം സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാതത്ത്വം’ (യഥാർഥമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട്, വെറും സ്തുതിയല്ല, യഥാർഥംതന്നെയാണ് പറയുക എന്ന് ശതാനന്ദൻ ഉറപ്പുനൽകുന്നു: രാജാവ്, തപസ്വി എന്നീ രണ്ടവസ്ഥകളുടെയും സത്യം വർണിക്കും. ഇവിടെ കേൾവിക്കാരൻ രാമൻതന്നെ, സ്വയം ക്ഷത്രിയൻ; അതിനാൽ ക്ഷത്രിയനിൽനിന്നു ബ്രഹ്മർഷിത്വം നേടിയവന്റെ കഥ അവന് വിശേഷിച്ച് ഉപദേശരൂപമാണ്.
‘ഇദ്ദേഹം മുമ്പ് ധർമാത്മാവായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു; ദീർഘകാലം ശത്രുനാശകനും ധർമജ്ഞനും വിദ്യാസമ്പന്നനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായി കുശൻ എന്ന ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; കുശന്റെ പുത്രൻ ബലവാനും ധർമിഷ്ഠനുമായ കുശനാഭൻ; കുശനാഭന്റെ പുത്രൻ ഗാധി എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ഗാധിയുടെ പുത്രനാണ് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ.’ ഇങ്ങനെ നാലു തലമുറകളെ വംശക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: പ്രജാപതിയുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ക്ഷത്രിയധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം ഭരിച്ചു; ഈ ദ്വിമുഖഭാവംതന്നെയാണ് പിന്നീട് ബ്രഹ്മർഷിത്വം നേടാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഘർഷത്തിന്റെ മൂലം. ‘പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനായ രാജാവ്’ എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന ഗർവിനോടു ചേർത്തുവച്ചു കാണേണ്ടതാണ്. കവി ആദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ മാത്രം എണ്ണുന്നു, ദോഷങ്ങളല്ല; കാരണം ഗുണവാന്റെ പതനമാണ് മർമസ്പർശിയാകുന്നത്.
മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഭൂമി പാലിച്ചു; അനേകായിരം വർഷം ആ രാജാവ് രാജ്യം ഭരിച്ചു. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ ഒരുക്കി അക്ഷൗഹിണിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഭൂമി ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. നഗരങ്ങളും രാഷ്ട്രങ്ങളും നദികളും മഹാപർവതങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും ക്രമമായി താണ്ടി അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേർന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവിന്റെ ദേശസഞ്ചാരം ധർമാനുസൃതംതന്നെ; പ്രജകളുടെ സ്ഥിതി സ്വയം കാണാനാണ് അദ്ദേഹം പുറപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് തപോവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ബലവും തപസ്സും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം മിക്കവാറും അനിവാര്യമാകുന്നു. ‘ആശ്രമാൻ’ (ആശ്രമങ്ങളെ) എന്ന പദം നഗരങ്ങൾക്കും രാഷ്ട്രങ്ങൾക്കും ശേഷമാണ് നിൽക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ കവി വരുന്ന കഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജഗാമ ഹ’ (എത്തിച്ചേർന്നുവത്രേ) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗംകൊണ്ട് കഥയുടെ പ്രാചീനതയും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെത്തി: പലതരം പൂക്കളും വള്ളികളും മരങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും സേവിക്കുന്നത്, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്, ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞത്, ദ്വിജസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, ദേവർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്, തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു സിദ്ധരായ അഗ്നിതുല്യരായ മഹാത്മാക്കളോടുകൂടിയത്. ഈ വർണന ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല; ‘പ്രശാന്തഹരിണാകീർണം’ (ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവിടെ മൃഗങ്ങൾപോലും നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അഹിംസ നിലകൊള്ളുന്നിടത്താണ് ശാന്തി. സൈന്യവുമായി വന്ന രാജാവ് ഇത്തരമൊരു സ്ഥലത്തു പ്രവേശിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധം; ശസ്ത്രവും തപസ്സും ഒരിടത്തു സന്ധിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും ഒരുമിച്ച് ശോഭിപ്പിക്കുന്നു: തപസ്സുള്ളിടത്ത് വൈരംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യരായ മഹാത്മാക്കളാൽ ആ ആശ്രമം എപ്പോഴും നിറഞ്ഞതും ശ്രീമത്തുമായിരുന്നു; ജലം മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും വായു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും കൊഴിഞ്ഞ ഇലകൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരും ദോഷങ്ങളെ ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവരുമായ ഋഷിമാരും വാലഖില്യന്മാരും ജപഹോമങ്ങളിൽ മുഴുകി അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു; മറ്റു വൈഖാനസന്മാരാലും അതു ചുറ്റും ശോഭിതമായിരുന്നു. മറ്റൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന ആ വസിഷ്ഠാശ്രമം ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ദർശനത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു, സംവാദത്തോടെയോ സംഭവത്തോടെയോ അല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആതിഥ്യവും ശബളയെന്ന പശുവിന്റെ കഥയും ആരംഭിക്കുന്നു; തപോവനത്തിന്റെ ഈ സമൃദ്ധിതന്നെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹം ജനിപ്പിക്കും, ആ ആഗ്രഹം മഹത്തായ ഒരു വിരോധത്തിന്റെ വിത്തായിത്തീരും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥