സർഗ്ഗം
മിഥിലയിൽ വിശ്വാമിത്രസത്കാരവും ജനകന്റെ ജിജ്ഞാസയും
യജ്ഞവാടത്തിലേക്കുള്ള വരവ്, ഏകാന്തസ്ഥലത്തെ താമസം, ജനകന്റെ അർഘ്യദാനവും സത്കാരവും, രാജകുമാരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ജിജ്ഞാസ, വിശ്വാമിത്രൻ അവരെ പരിചയപ്പെടുത്തൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഹല്യയുടെ ശാപമോക്ഷവും ഗൗതമനുമായുള്ള അവളുടെ പുനസ്സമാഗമവും വർണിച്ചു; അതോടെ ഗൗതമാശ്രമത്തിന്റെ പ്രസംഗം അവസാനിച്ചു. പിന്നീട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ നടത്തി ഗൗതമാശ്രമത്തിൽനിന്നു വടക്കുകിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക്, അതായത് ഈശാനകോണിലേക്ക്, പോയി ജനകന്റെ യജ്ഞവാടത്തിലെത്തി. ‘പുരസ്കൃത്യ’ (മുന്നിൽ നിർത്തി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജകുമാരന്മാർ സ്വേച്ഛയാ നീങ്ങുന്നില്ല, ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ മാത്രമാണ് എന്നു കവി വീണ്ടും വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ യജ്ഞത്തിന്റെ വൈഭവം കണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ഈ യജ്ഞസമൃദ്ധി തീർച്ചയായും ഉത്തമമാണ്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കഥയുടെ ഗതി വനത്തിൽനിന്നു നഗരത്തിലേക്കും രാക്ഷസവധത്തിൽനിന്നു യജ്ഞശാലയിലേക്കും മാറുന്നു; ധനുർഭംഗത്തിന്റെയും സീതാപരിണയത്തിന്റെയും ഭൂമിക ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.
രാമൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘മഹാഭാഗാ, ഇവിടെ നാനാദേശങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന, വേദാധ്യയനം ചെയ്യുന്ന അനേകായിരം ബ്രാഹ്മണരെ കാണുന്നു. ഋഷിമാരുടെ താവളങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു വണ്ടികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷേ, നാം താമസിക്കേണ്ട ഇടം നിശ്ചയിച്ചാലും.’ ഈ വർണന യജ്ഞത്തിന്റെ ലൗകികചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: നൂറുകണക്കിനു വണ്ടികൾ, താവളങ്ങൾ, ദേശദേശാന്തരങ്ങളിൽനിന്നു വന്ന വിദ്വാന്മാർ. രാമന്റെ ഈ അപേക്ഷ അവന്റെ വിനയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അവൻ സ്വയം സ്ഥലം എടുക്കുന്നില്ല, രാജാവിനോടു യാചിക്കുന്നുമില്ല, ഗുരുവിന്റെ തീരുമാനംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇതു ശിഷ്യധർമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമാണ്.
രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ജലസമൃദ്ധമായ ഒരു ഏകാന്തസ്ഥലത്ത് താമസമൊരുക്കി. ഏകാന്തതയും ജലസാമീപ്യവും: യജ്ഞകാലത്ത് തപസ്വികളുടെ താമസത്തിന് ഇവ രണ്ടുമാണ് പ്രധാനഗുണങ്ങൾ; അവിടെ സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനും സ്നാനത്തിനും സൗകര്യമുണ്ട്, ജനത്തിരക്ക് ശല്യമാവുകയുമില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സലിലായുതേ’ എന്നാണ് പാഠം, അർഥം അതുതന്നെ.
വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് കുറ്റമറ്റവനും രാജശ്രേഷ്ഠനുമായ ജനകൻ ഉടൻതന്നെ പുരോഹിതനായ ശതാനന്ദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി എതിരേൽക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. മഹാത്മാക്കളായ ഋത്വിക്കുകളും അർഘ്യമെടുത്ത് വിനയത്തോടെ ധൃതിയിൽ എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വേഗവും പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ നിർത്തലും ഋത്വിക്കുകളുടെ കൂടെപ്പോക്കും എല്ലാം ശാസ്ത്രം പറയുന്ന അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ശതാനന്ദനെ ഇവിടെ ആദ്യമായി പേരെടുത്തു പറയുന്നു; ഗൗതമന്റെയും അഹല്യയുടെയും ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ് അദ്ദേഹം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥ അടുത്ത സർഗത്തിൽ തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് വരുന്ന സർഗത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നു.
ജനകൻ ധർമാനുസരണം വിശ്വാമിത്രന് ധർമപൂർവകമായ അർഘ്യം നൽകി. മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് മുനി രാജാവിന്റെ കുശലവും യജ്ഞത്തിന്റെ നിർവിഘ്നതയും ചോദിച്ചു. പിന്നീട് പുരോഹിതന്മാരോടും ഉപാധ്യായന്മാരോടുംകൂടിയ ആ മുനിമാരോടും അദ്ദേഹം കുശലം ചോദിച്ചു. പൂജ സ്വീകരിച്ചശേഷം തിരിച്ചു കുശലം ചോദിക്കുക: ഇതാണ് സജ്ജനങ്ങളുടെ രീതി; സത്കരിക്കപ്പെട്ടവനും സത്കരിച്ചവന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു. ‘നിരാമയം’ (നിർവിഘ്നം) എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞം വിഘ്നമില്ലാതെ നടക്കുന്നുണ്ടോ എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; ഈ കാണ്ഡത്തിൽത്തന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞം രാക്ഷസന്മാർ ദുഷിപ്പിച്ചിരുന്നു, അതിനാൽ ഈ ചോദ്യം ഔപചാരികം മാത്രമല്ല.
വിശ്വാമിത്രൻ എല്ലാ ഋഷിമാരുമായും യഥായോഗ്യം സന്തോഷത്തോടെ സമാഗമിച്ചു. അപ്പോൾ രാജാവ് കൈകൂപ്പി മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഈ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം ആസനത്തിൽ ഇരുന്നാലും.’ ജനകന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമുനി ഇരുന്നു. ‘യഥാർഹം’ (യോഗ്യതപോലെ) എന്ന പദം ഇവിടെ ചിന്തനീയമാണ്: സമാഗമം യാദൃച്ഛികമല്ല, ഓരോരുത്തരുടെയും യോഗ്യതയനുസരിച്ചുള്ളതാണ്; ഇതാണ് സഭയുടെ മര്യാദ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യഥാന്യായം തതഃ സർവൈഃ’ എന്നാണ് പാഠം.
പുരോഹിതനും ഋത്വിക്കുകളും മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ രാജാവും യഥാവിധി ചുറ്റും ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു. അവരെ കണ്ട് ആ രാജാവ് വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ദേവന്മാർ എന്റെ യജ്ഞസമൃദ്ധിയെ സഫലമാക്കിയിരിക്കുന്നു.’ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മുനിയുടെ ആഗമനംതന്നെ ദേവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അദ്ദേഹം വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ഫലം കണക്കുകൂട്ടുന്നുമില്ല; അതിഥിദർശനംതന്നെ ഫലമെന്നു കരുതുന്നു. പിന്നീട് വിദേഹൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ജനകന്റെ ജ്ഞാനിസ്വഭാവത്തിന്റെ ആദ്യദർശനമാണിത്.
ജനകൻ പറയുന്നു: ‘ഇന്ന് ഭഗവാന്റെ ദർശനംകൊണ്ട് എനിക്കു യജ്ഞഫലം ലഭിച്ചു. മുനിശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങ് ആരുടെ അടുക്കൽ വന്നുവോ, ആ ഞാൻ ധന്യനും അനുഗൃഹീതനുമാണ്. ബ്രഹ്മർഷേ, മുനിമാരോടൊപ്പം അങ്ങ് യജ്ഞസ്ഥലത്ത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷേ, ദീക്ഷ പന്ത്രണ്ടു ദിവസമാണെന്ന് മനീഷികൾ പറയുന്നു.’ ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ ‘ദീക്ഷാം’ (ദീക്ഷ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശേഷം’ (ബാക്കി); ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇരുപാഠങ്ങളുടെയും അർഥം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: ‘യജ്ഞദീക്ഷയ്ക്ക് ഇനി പന്ത്രണ്ടു ദിവസം ബാക്കിയുണ്ട്’ എന്ന്.
‘അതിനുശേഷം ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ വരുന്ന ദേവന്മാരെ അങ്ങേക്കു കാണാം, കൗശികാ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, പ്രസന്നമുഖനായി കൈകൂപ്പി ഏകാഗ്രനായി രാജാവ് വീണ്ടും ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു: ‘മുനേ, അങ്ങേക്കു മംഗളം. ദേവതുല്യപരാക്രമികളായ ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ ആരാണ്?’ രാജാവിന്റെ ഈ ചോദ്യമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം; ഇവിടെനിന്നു തുടങ്ങി നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം അവരുടെ രൂപം വർണിക്കുന്നു, പെട്ടെന്നു പരിചയം ചോദിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് കവിയുടെ രീതി: വർണനയിലൂടെതന്നെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു.
രാജാവ് അവരുടെ രൂപം വർണിക്കുന്നു: ‘ഈ വീരന്മാർ ആനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവർ, കടുവയ്ക്കും കാളയ്ക്കും തുല്യർ, താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവർ, വാളും ആവനാഴിയും വില്ലും ധരിച്ചവർ, രൂപത്തിൽ അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ, യൗവനം വന്നെത്തിയവർ. ദേവലോകത്തുനിന്ന് യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ രണ്ട് അമരന്മാരെപ്പോലെ. ഇവർ എങ്ങനെ കാൽനടയായി ഇവിടെയെത്തി? എന്തിന്, ആരുടെ പുത്രന്മാർ?’ ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ആശ്ചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ഇത്തരം രാജകുമാരന്മാർ രഥമില്ലാതെ നടന്ന് എങ്ങനെ വന്നു എന്ന്.
‘മഹാമുനേ, ഉത്തമായുധങ്ങൾ ധരിച്ച ഈ വീരന്മാർ ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്? ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ ആകാശത്തെയെന്നപോലെ ഇവർ ഈ ദേശത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ശരീരപ്രമാണത്തിലും ഭാവത്തിലും ചേഷ്ടകളിലും ഇവർ പരസ്പരം സദൃശരാണ്, കാകപക്ഷം ധരിച്ചവരുമാണ്. ഇതു യഥാർഥമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘കാകപക്ഷധരൗ’ (കാകപക്ഷം ധരിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ബാല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാകപക്ഷം കുമാരന്മാർ ചെവിയുടെ ഇരുവശത്തും ധരിക്കുന്ന മുടിക്കെട്ടുകളാണ്. ഇങ്ങനെ ജനകൻ ഒരൊറ്റ വർണനയിൽത്തന്നെ അവരുടെ വീര്യവും സൗന്ദര്യവും ബാല്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു.
മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള വിശ്വാമിത്രൻ അറിയിച്ചു: ‘ഇവർ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരാണ്.’ പിന്നീട് അദ്ദേഹം സിദ്ധാശ്രമത്തിലെ താമസം, രാക്ഷസവധം, അവിടെനിന്ന് നിർവിഘ്നമായ വരവ്, വിശാലയുടെ ദർശനം, അഹല്യയുടെ ദർശനം, ഗൗതമനുമായുള്ള സമാഗമം എന്നിവ പറഞ്ഞു; ഒടുവിൽ ‘മഹാധനുസ്സിനെക്കുറിച്ച് അറിയാനാണ് ഇവർ വന്നിരിക്കുന്നത്’ എന്നും അറിയിച്ചു. ഈ സംക്ഷിപ്തകഥനം കവിയുടെ കൗശലമാണ്: ഇരുപത്തിമൂന്നു സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞ വൃത്താന്തം മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വീണ്ടും സംഗ്രഹിച്ച് കേൾവിക്കാരന്റെ ഓർമ പുതുക്കുകയും വരാനിരിക്കുന്ന ധനുര്യജ്ഞത്തിന്റെ ചരട് കൈയിൽ കൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതെല്ലാം മഹാത്മാവായ ജനകനോട് അറിയിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ പിന്നീട് നിർത്തി. ‘വിരരാമ’ (നിർത്തി) എന്ന പദത്തോടെ സർഗം ശാന്തമായ അന്ത്യത്തിലെത്തുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഗൗതമപുത്രനായ ശതാനന്ദൻ രാമനെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ച് വിശ്വാമിത്രനോടു സംസാരിക്കുന്നു; പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെതന്നെ പൂർവചരിതം വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥