സർഗ്ഗം
പുത്രജന്മവും വിശ്വാമിത്രാഗമനവും
രാമൻ, ഭരതൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ എന്നിവരുടെ ജനനം, നാമകരണം, ബാല്യം, വിശ്വാമിത്രന്റെ ആഗമനം
മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ അശ്വമേധയജ്ഞം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിച്ച് വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. 'യഥാഗതം' (വന്നതുപോലെ) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഏതു വഴിയിലൂടെ വന്നുവോ, അതേ വഴിയിലൂടെ മടങ്ങി; തൃപ്തനായ അതിഥിയുടെ യാത്ര നിർവ്വിഘ്നമായിരിക്കും. പിന്നീട് ദീക്ഷയുടെ നിയമം അവസാനിച്ചു. യജ്ഞദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച യജമാനൻ നിയതവ്രതനായി കഴിയുന്നു; കർമ്മം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും സാധാരണ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. അതിനാൽ രാജാവ് പത്നിമാരോടൊപ്പം, ഭൃത്യന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹത്താൽ യഥായോഗ്യം പൂജിക്കപ്പെട്ട പല ദേശങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാർ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോയി. 'യഥാർഹം' (യഥായോഗ്യം) — ഓരോ രാജാവിന്റെയും പദവിക്കനുസരിച്ചാണ് സത്കാരം ചെയ്തത്, എല്ലാവർക്കും ഒരേവിധത്തിലല്ല. നഗരത്തിൽനിന്നു സ്വഗൃഹങ്ങളിലേക്കു പോകുന്ന ആ ശ്രീമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാരുടെ തിളങ്ങുന്ന സൈന്യങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു — കോലാഹലം ശമിച്ചു, അതിഥികൾ പോയി, രാജാവ് സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങി. മഹാകർമ്മത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഈ ശൂന്യത മാത്രമാണ് ബാക്കി. എന്നാൽ ഏതിനുവേണ്ടി എല്ലാം ആരംഭിച്ചുവോ, ആ ഫലം ഇതുവരെ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
രാജാക്കന്മാർ പോയശേഷം ശ്രീമാനായ ദശരഥരാജാവ് ദ്വിജോത്തമന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി വീണ്ടും നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. 'പുരസ്കൃത്യ' — ബ്രാഹ്മണരെ മുന്നിൽ നിർത്തി; രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ നടക്കുന്നു. ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ മര്യാദ. നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ഋഷ്യശൃംഗൻ ശാന്തയോടൊപ്പം യാത്രയായി; അനുയാത്രികരോടുകൂടിയ ധീമാനായ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിച്ചു. 'അനുഗമ്യമാനഃ' (അനുഗമിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം കാണിക്കുന്നു — പുറപ്പെടുന്ന അതിഥിയെ ഗൃഹനാഥൻ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിക്കണം, പിന്നീട് യാത്രയാക്കണം. ഇങ്ങനെ അവരെയെല്ലാം യാത്രയാക്കി, മനസ്സു നിറഞ്ഞ രാജാവ് അവിടെ സുഖമായി വസിച്ചു, പുത്രോത്പത്തിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. 'സമ്പൂർണ്ണമാനസഃ' — മനോരഥം പൂർത്തിയായവൻ; എന്നിട്ടും 'പുത്രോത്പത്തിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്' എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രതിജ്ഞ ലഭിച്ചു, ഫലം ലഭിച്ചിട്ടില്ല; ഇതാണ് കാത്തിരിപ്പിന്റെ അവസ്ഥ. കവി രാജാവിന്റെ സുഖവും ചിന്തയും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
യജ്ഞം അവസാനിച്ചശേഷം ആറ് ഋതുക്കൾ കടന്നുപോയി; പിന്നീട് പന്ത്രണ്ടാം മാസത്തിൽ ചൈത്രത്തിലെ നവമിതിഥിയിൽ രാമൻ ജനിച്ചു. ആറ് ഋതുക്കൾ എന്നാൽ ഒരു സംവത്സരം; അതിനാൽ ഗർഭാധാനംമുതൽ ജനനംവരെയുള്ള കാലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ കവി കാലത്തെ ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിന്റെ പദങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു, ഇതു വാല്മീകിയിൽ വിരളമാണ്. നക്ഷത്രം അദിതിദൈവത്യം — അദിതി അധിദേവതയായ നക്ഷത്രം, അതായത് പുണർതം (പുനർവസു). അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ സ്വോച്ചസ്ഥാനങ്ങളിൽ — അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഉച്ചരാശികളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ജ്യോതിഷത്തിൽ ഗ്രഹത്തിനു ബലം ഏറ്റവും കൂടുന്ന സ്ഥാനത്തെ 'ഉച്ചം' എന്നു പറയുന്നു; അവിടെ സൂര്യൻ മേടത്തിൽ, ചൊവ്വ മകരത്തിൽ, ശനി തുലാത്തിൽ, വ്യാഴം കർക്കടകത്തിൽ, ശുക്രൻ മീനത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ പരമ്പരയായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ലഗ്നമാകട്ടെ കർക്കടകം, അവിടെ വാക്പതിയായ ബൃഹസ്പതി ചന്ദ്രനോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ ലഗ്നത്തിൽ ഗുരുചന്ദ്രയോഗവും, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉച്ചസ്ഥിതിയും — ഇതെല്ലാം അത്യന്തം ദുർലഭമായ ഒരു യോഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ സമയത്ത് ലഗ്നം ഉദിച്ചുയരുമ്പോൾ കൗസല്യ സർവ്വലോകവന്ദിതനും ജഗന്നാഥനും ദിവ്യലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയവനുമായ രാമനെ പ്രസവിച്ചു — വിഷ്ണുവിന്റെ പകുതിയായ, മഹാഭാഗനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനെ; ചുവന്ന കണ്ണുകളും നീണ്ട കൈകളും ചുവന്ന ചുണ്ടുകളും ദുന്ദുഭിപോലെ മുഴങ്ങുന്ന സ്വരവുമുള്ളവനെ. ശിശുവിന്റെ വർണ്ണനപോലും രാജലക്ഷണങ്ങളെ കുറിക്കുന്നതാണ്.
അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ, ദേവശ്രേഷ്ഠനും വജ്രപാണിയുമായ ഇന്ദ്രനാൽ അദിതി എന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ മുൻശ്ലോകവുമായി യോജിക്കുന്നു — അദിതിയുടെ നക്ഷത്രമുള്ളിടത്ത് അദിതിയുടെതന്നെ ഉപമ. കൈകേയിയിൽ സത്യപരാക്രമിയായ ഭരതൻ ജനിച്ചു — സാക്ഷാൽ വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞവൻ. 'ചതുർഭാഗഃ' (നാലിലൊരു ഭാഗം) എന്നത് പായസവിഭജനത്തെ അനുസരിച്ചുള്ള അംശകല്പനയാണ്. പിന്നീട് സുമിത്ര ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ എന്നീ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു; എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും കുശലരായ ആ വീരന്മാർ വിഷ്ണുവിന്റെ പകുതിയോടു ചേർന്നവരായിരുന്നു. അവരുടെയും ജന്മനക്ഷത്രങ്ങൾ കവി വെവ്വേറെ പറയുന്നു. പ്രസന്നബുദ്ധിയായ ഭരതൻ പൂയം (പുഷ്യം) നക്ഷത്രത്തിൽ മീനലഗ്നത്തിൽ ജനിച്ചു; മീനം വ്യാഴത്തിന്റെ സ്വക്ഷേത്രമാണ്, പൂയം ഏറ്റവും ശുഭമായ നക്ഷത്രവും. സുമിത്രാപുത്രന്മാരാകട്ടെ സാർപ്പനക്ഷത്രത്തിൽ, അതായത് ആയില്യത്തിൽ (ആശ്ലേഷ), കുളീരലഗ്നത്തിൽ, സൂര്യൻ ഉയർന്നുനിൽക്കുമ്പോൾ ജനിച്ചു. 'സാർപ്പം' എന്നത് ആയില്യത്തിന്റെ പേരാണ്, കാരണം അതിന്റെ ദേവതകൾ സർപ്പങ്ങളാണ്; 'കുളീരം' കർക്കടകരാശിയുടെ പര്യായമാണ്. 'അഭ്യുദിതേ രവൗ' — സൂര്യൻ ഉച്ചിയിൽ കയറിയപ്പോൾ, ദിവസത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ. ഇങ്ങനെ നാലുപേരുടെയും ജനനം കാലനിയമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കവി പറയുക മാത്രമല്ല, പ്രമാണീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
രാജാവിന്റെ മഹാത്മാക്കളായ നാലു പുത്രന്മാർ വെവ്വേറെ ജനിച്ചു; ഗുണവാന്മാരും പരസ്പരം യോജിച്ചവരുമായ അവർ കാന്തിയിൽ പ്രോഷ്ഠപദങ്ങളെപ്പോലെയായിരുന്നു. പ്രോഷ്ഠപദ എന്നാൽ ഭാദ്രപദനക്ഷത്രമാണ് (പൂരുരുട്ടാതി-ഉത്രട്ടാതി); അതിന്റെ നാലു നക്ഷത്രങ്ങൾ തുല്യപ്രഭയോടെ കാണപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ നാലു സഹോദരന്മാരുടെ സാമ്യം കാന്തികൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ ജനനത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ മധുരമായി പാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു, ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടി പൊഴിഞ്ഞു. അയോധ്യയിൽ ജനനിബിഡമായ മഹത്തായ ഉത്സവം നടന്നു; വീഥികൾ ജനങ്ങളാൽ തിങ്ങിനിറഞ്ഞു, നടന്മാരും നർത്തകരും നിറഞ്ഞു. 'ജനസംബാധാഃ' — ജനങ്ങളാൽത്തന്നെ നിറഞ്ഞ്, കാൽ വെക്കാൻ ഇടമില്ലാത്തവ. ഗായകരാലും വാദകരാലും മുഴങ്ങുന്ന വിശാലമായ വീഥികൾ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ് ശോഭിച്ചു; വീഥികളിൽത്തന്നെ രത്നങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു. രാജാവ് സൂതർക്കും മാഗധർക്കും വന്ദികൾക്കും നൽകേണ്ടതു നൽകി, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ധനവും ആയിരക്കണക്കിനു ഗോധനവും നൽകി. സൂതരും മാഗധരും വന്ദികളും രാജസ്തുതി പാടുന്നവരാണ്; അവരുടെ ഉപജീവനം രാജാവിന്റെ പ്രസാദത്തിലാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ, ഭൂമിയിൽ നഗരം; രണ്ടിടത്തും ഒരേ ഹർഷം. ജനനം കുലത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അഭ്യുദയമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദേവന്മാർ യാചകരായിരുന്നു; ഇവിടെ അവർതന്നെ വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കുന്നു. 'ജഗുഃ കലം' — കലം എന്നാൽ മധുരവും അവ്യക്തവുമായ സ്വരം; ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെ ഗാനം അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്. ആകാശത്തുനിന്നു പൊഴിയുന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടിയും കാണപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ സാക്ഷിത്വത്തിന്റെ അടയാളം.
പതിനൊന്നു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് അങ്ങനെ നാമകരണം നടത്തി. പരമപ്രീതനായ വസിഷ്ഠൻ പേരുകൾ നൽകുന്നു — മൂത്തവനായ മഹാത്മാവിന് 'രാമൻ', കൈകേയീപുത്രന് 'ഭരതൻ', സുമിത്രാപുത്രന് 'ലക്ഷ്മണൻ', മറ്റേയാൾക്ക് 'ശത്രുഘ്നൻ' എന്ന്. പേരുകളുടെ ഈ ക്രമംതന്നെ പുത്രന്മാരുടെ മൂപ്പിന്റെ ക്രമവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രാജാവ് ബ്രാഹ്മണരെയും പൗരജനപദവാസികളെയും ഭക്ഷിപ്പിച്ചു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ധാരാളം നിർമ്മലമായ രത്നക്കൂട്ടങ്ങൾ നൽകി. 'പൗരജാനപദാൻ' — നഗരവാസികളെയും ജനപദവാസികളെയും; ഇരുകൂട്ടർക്കും ആതിഥ്യം. അവരുടെ ജാതകർമ്മം മുതലായ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തിച്ചു — ജാതകർമ്മം, നാമകരണം, നിഷ്ക്രമണം, അന്നപ്രാശനം, ചൂഡാകർമ്മം മുതലായ സംസ്കാരങ്ങളെല്ലാം വിധിപ്രകാരം നടത്തപ്പെട്ടു. അവരിലെല്ലാം മൂത്തവനായ രാമൻ പിതാവിനു സന്തോഷം നൽകുന്ന കൊടിക്കൂറപോലെയായിരുന്നു. 'കേതു' എന്നാൽ ധ്വജം; ധ്വജംകൊണ്ട് ദൂരെനിന്നുതന്നെ സേന തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ രാമനാൽ ഇക്ഷ്വാകുകുലം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. വ്യാഖ്യാതാക്കളാകട്ടെ 'ഏകാദശാഹം' (പതിനൊന്നു ദിവസം) എന്നത് സൂതകത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണമായി കരുതുന്നു, കാരണം ക്ഷത്രിയർക്ക് പന്ത്രണ്ടു ദിവസമാണ് സൂതകം; അതിനാൽ പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ് നാമകരണം എന്നാണ് അവരുടെ മതം. നാമകരണം രണ്ടാമത്തെ ജനനമാണല്ലോ; പേരിലൂടെയാണ് ഒരുവൻ ലോകത്തിൽ വ്യവഹരിക്കപ്പെടുന്നത്. വസിഷ്ഠന്റെ പ്രീതി ഇവിടെ വിശേഷിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കുലഗുരുതന്നെ സ്വയം പേരുകൾ നൽകുന്നു.
രാമൻ ജീവികൾക്കെല്ലാം സ്വയംഭൂവിനെപ്പോലെ ഏറെ സമ്മതനായി — എല്ലാ പ്രാണികൾക്കും അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ പൂജ്യനായി. എല്ലാ കുമാരന്മാരും വേദജ്ഞരും ശൂരരും ലോകഹിതത്തിൽ തത്പരരും ജ്ഞാനസമ്പന്നരും ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരുമായിരുന്നു. കവി ആദ്യം എല്ലാവരുടെയും സാമ്യം പറയുന്നു, പിന്നീട് രാമന്റെ ആധിക്യം. അവരിലും മഹാതേജസ്വിയും സത്യപരാക്രമിയുമായ രാമൻ നിർമ്മലനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സർവ്വലോകത്തിനും പ്രിയനായിരുന്നു. 'ഇഷ്ടഃ സർവ്വസ്യ ലോകസ്യ' (സർവ്വലോകത്തിനും പ്രിയൻ) എന്ന പദദ്വയമാണ് രാമായണത്തിന്റെ സാരം — രാമൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, സർവ്വപ്രിയനുമാണ്. ആനയുടെ കഴുത്തിലും കുതിരയുടെ പുറത്തും രഥസഞ്ചാരത്തിലും അദ്ദേഹം സമ്മതനായിരുന്നു; അതായത് ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നതിലും കുതിരസവാരിയിലും രഥം നയിക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം കുശലനാണെന്ന് എല്ലാവരും അംഗീകരിച്ചു. ഇവ മൂന്നും ക്ഷത്രിയന്റെ യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. അദ്ദേഹം ധനുർവ്വേദത്തിൽ നിരതനും പിതൃശുശ്രൂഷയിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു; ശസ്ത്രവിദ്യയും പിതൃഭക്തിയും ഒരിടത്തുതന്നെ വർത്തിക്കുന്നു. അനന്തരം കവി ലക്ഷ്മണനിലേക്കു തിരിയുന്നു — ലക്ഷ്മി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ബാല്യംമുതൽതന്നെ രാമനോട് അത്യന്തം സ്നേഹമുള്ളവനായിരുന്നു. 'ബാല്യാത് പ്രഭൃതി' (ബാല്യംമുതൽ) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ്; ഈ സ്നേഹം പിന്നീട് ഉണ്ടായതല്ല, സഹജമാണ്.
ലോകത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാമന് ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും എല്ലാ പ്രിയവും ചെയ്യുന്നവനായിരുന്നു, ശരീരംകൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനത്തിൽ നിരതനായിരുന്നു. 'ശരീരതഃ' (ശരീരംകൊണ്ട്) — മനസ്സുകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും മാത്രമല്ല, ദേഹംകൊണ്ടുമുള്ള സേവനം. ലക്ഷ്മീസമ്പന്നനായ അവൻ രാമന്റെ പുറത്തുള്ള മറ്റൊരു പ്രാണൻപോലെയായിരുന്നു — പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന രണ്ടാമത്തെ പ്രാണൻ എന്നർത്ഥം. ഈ ഉപമ രാമായണത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമാണ്. അവനില്ലാതെ പുരുഷോത്തമന് ഉറക്കം വരില്ല; രുചികരമായ അന്നം കൊണ്ടുവന്നാലും അവനില്ലാതെ അദ്ദേഹം ഭക്ഷിക്കില്ല. ഉറക്കവും ഭക്ഷണവും — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദേഹത്തിന്റെ നിത്യക്രിയകൾ; അവയ്ക്കുപോലും ലക്ഷ്മണനെ ആവശ്യമുണ്ട്. രാമൻ കുതിരപ്പുറത്തു കയറി നായാട്ടിനു പോകുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലുമായി പിന്നാലെ ചെല്ലുന്നു, രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. 'പരിപാലയൻ' (രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്) — രക്ഷണംതന്നെയാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം; ഇതുതന്നെ പിന്നീട് വനത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഭരതനു പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായിരുന്നു, ഭരതനും അവന് അങ്ങനെതന്നെ പ്രിയനായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലുപേരിൽ രണ്ടു ജോടികൾ സ്വയംതന്നെ രൂപപ്പെട്ടു — രാമലക്ഷ്മണന്മാരും ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരും. ഈ വിഭജനംതന്നെയാണ് മുഴുവൻ കഥയുടെയും ആധാരമാകുന്നത്. മഹാഭാഗരും പ്രിയരുമായ ഈ നാലു പുത്രന്മാരാൽ ദശരഥൻ പരമപ്രീതനായി. 'ലക്ഷ്മീസമ്പന്നഃ', 'ലക്ഷ്മീവർദ്ധനഃ' എന്നീ പദങ്ങൾ ലക്ഷ്മണൻ എന്ന പേരിന്റെതന്നെ നിർവ്വചനങ്ങളാണ്.
ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പിതാമഹനെപ്പോലെ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദശരഥൻ പ്രീതനായി. അവർ ജ്ഞാനസമ്പന്നരും ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരും ലജ്ജാശീലരും കീർത്തിമാന്മാരും സർവ്വജ്ഞരും ദീർഘദർശികളുമായിത്തീർന്നപ്പോൾ, ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ളവരും ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളവരുമായ അവരുടെ പിതാവായ ദശരഥൻ ലോകാധിപനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായിരുന്നു. 'ഹ്രീമന്തഃ' (ലജ്ജാശീലർ) എന്നതാണ് ആദ്യം പറഞ്ഞത് — ലജ്ജയാണല്ലോ ഗുണങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നത്; ലജ്ജയില്ലാത്തവന്റെ വിദ്യപോലും നാശത്തിനുള്ളതാണ്. 'ദീർഘദർശിനഃ' — ദൂരെയുള്ള ഫലം ആലോചിക്കുന്നവർ. ആ മനുഷ്യവ്യാഘ്രന്മാർ വൈദികാധ്യയനത്തിൽ തത്പരരും പിതൃശുശ്രൂഷയിൽ നിരതരും ധനുർവ്വേദത്തിൽ നിഷ്ഠിതരുമായിരുന്നു. ഈ മൂന്നുമാണ് രാജപുത്രന്റെ നിത്യകൃത്യം — വേദം, പിതൃസേവ, ശസ്ത്രാഭ്യാസം. പിന്നീട് ധർമ്മാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ് ഉപാദ്ധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി അവരുടെ വിവാഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. വിവാഹമാണല്ലോ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിന്റെ വാതിൽ; പിതാവ് അതാണ് മുന്നിൽ കാണുന്നത്. എന്നാൽ മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിൽ ആ മഹാത്മാവ് ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ മറ്റൊന്നാണ് വന്നെത്തുന്നത്. കവി ഇവിടെ കഥയുടെ വഴിത്തിരിവ് സൂക്ഷ്മമായി സംവിധാനം ചെയ്യുന്നു — പിതാവ് വിവാഹം ചിന്തിക്കുന്നു, ദൈവമാകട്ടെ വനവാസം ഒരുക്കുന്നു. 'സോപാധ്യായഃ സബാന്ധവഃ' (ഉപാദ്ധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി) — ഒറ്റയ്ക്കല്ല ചിന്തിക്കുന്നത്; ഗുരുക്കന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും മന്ത്രിമാരോടുംകൂടിയുള്ള വിമർശംതന്നെയാണ് രാജനീതി. പുത്രന്മാർ യൗവനം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ഈ ചിന്ത സ്വാഭാവികമാണ്.
അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ വന്നെത്തി. 'അഭ്യാഗച്ഛത്' എന്ന ലങ്ലകാരരൂപം (ഭൂതകാലം) അപ്രതീക്ഷിതമായ ആഗമനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആരും അദ്ദേഹത്തെ ക്ഷണിച്ചിരുന്നില്ല. രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച അദ്ദേഹം ദ്വാരപാലകരോടു പറഞ്ഞു — 'ഗാധിയുടെ പുത്രനായ കൗശികനായ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് വേഗം അറിയിക്കുവിൻ.' അദ്ദേഹം സ്വന്തം പേരു പറയുന്നില്ല, ഗോത്രവും പിതാവിനെയുമാണ് പറയുന്നത്; ഇതാണ് ഋഷിമാരുടെ രീതി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് പരിഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ എല്ലാവരും ആ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായി രാജഭവനത്തിലേക്ക് ഓടി. 'പ്രദുദ്രുവുഃ' — പോയി എന്നു മാത്രമല്ല, ഓടി; ദ്വാരപാലകരുടെ പരിഭ്രമംതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രഭാവത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അവർ രാജഭവനത്തിൽ ചെന്ന് ഇക്ഷ്വാകുരാജാവിനോട് വിശ്വാമിത്രമഹർഷി വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിച്ചു. അവരുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് ശ്രദ്ധാലുവായ രാജാവ് പുരോഹിതനോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ, ബ്രഹ്മാവിനെ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ, എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു. 'സപുരോധാഃ' — വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം; മഹാനായ അതിഥിയുടെ സ്വാഗതത്തിൽ പുരോഹിതനും വേണം. ദീപ്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, തീക്ഷ്ണവ്രതനായ ആ താപസനെ കണ്ട് പ്രസന്നമുഖനായ രാജാവ് അർഘ്യം സമർപ്പിച്ചു. 'സംശിതവ്രതഃ' എന്നാൽ തീക്ഷ്ണവും ദൃഢവുമായ വ്രതമുള്ളവൻ. തപസ്സാൽ ദീപ്തമായ മുഖം കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാജാവിന്റെ മുഖവും പ്രസന്നമായി. വാതിൽക്കൽ വന്ന മുനിയുടെ വാക്ക് ആജ്ഞപോലെ അനുസരിക്കപ്പെട്ടു; ആരും താമസിച്ചില്ല. 'പ്രത്യുജ്ജഗാമ' — രാജാവ് ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് നേരെ എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അതിഥിപൂജയുടെ ആദ്യ അംഗം. ഉപമയും സാർത്ഥകമാണ് — ഇന്ദ്രൻ ബ്രഹ്മാവിനെ എന്നപോലെ രാജാവ് മുനിയെ; ഐശ്വര്യം തപസ്സിനു മുന്നിൽ നമ്രമാകുന്നു.
ആ വിശ്വാമിത്രൻ ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധിപ്രകാരം രാജാവിന്റെ അർഘ്യം സ്വീകരിച്ച് നരാധിപനോട് കുശലവും അവ്യയമായ ക്ഷേമവും ചോദിച്ചു. 'അവ്യയം' — ഇപ്പോഴത്തെ ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, മുറിയാത്തതും സ്ഥിരവുമായ ക്ഷേമം. അതിധാർമ്മികനായ കൗശികൻ നഗരത്തിലും ഭണ്ഡാരത്തിലും ജനപദത്തിലും ബന്ധുക്കളിലും സുഹൃത്തുക്കളിലും രാജാവിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു. ഇവ അഞ്ചും രാജ്യത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; മുനിയുടെ ചോദ്യക്രമംതന്നെ രാജധർമ്മത്തിന്റെ സൂചിയാണ്. വീണ്ടും അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു — 'അങ്ങയുടെ സാമന്തശത്രുക്കളെല്ലാം നമിച്ചവരും ജയിക്കപ്പെട്ടവരുമാണോ? ദൈവികവും മാനുഷികവുമായ കർമ്മം അങ്ങ് നന്നായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നുണ്ടോ?' ദൈവികകർമ്മം എന്നാൽ യജ്ഞം, ഹോമം മുതലായവ, മാനുഷികകർമ്മം എന്നാൽ അതിഥിസത്കാരം, പ്രജാപാലനം മുതലായവ; ഇവ രണ്ടും നിർവ്വഹിക്കുമ്പോഴാണ് രാജാവ് കൃതാർത്ഥനാകുന്നത്. പിന്നീട് മഹാഭാഗനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠനെയും ആ ഋഷിമാരെയും സമീപിച്ച് ന്യായമനുസരിച്ച് കുശലം പറഞ്ഞു. വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിലുള്ള പുരാതനമായ വൈരം പ്രസിദ്ധമാണ്; എന്നിട്ടും ഇവിടെ അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ സമീപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷിത്വം പ്രാപിച്ചവന്റെ ലക്ഷണം ഇതുതന്നെയാണ്. പിന്നീട് അവരെല്ലാം സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി ആ രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, അദ്ദേഹത്താൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് യഥായോഗ്യം ഇരുന്നു. 'ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന കർമ്മണാ' (ശാസ്ത്രത്തിൽ കാണുന്ന വിധിപ്രകാരം) — അർഘ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലും വിധിയാൽ നിയതമാണ്; സ്വീകരിക്കുന്നവനും മന്ത്രമുണ്ട്. ഋഷിമാരോടെല്ലാം ന്യായമനുസരിച്ചു സംസാരിച്ചു; ഓരോരുത്തരുടെയും പദവിക്കനുസരിച്ചുള്ള വാക്ക്. രാജാവ് അവരെയെല്ലാം യഥായോഗ്യം പൂജിച്ച് ഇരുത്തുന്നു; സഭ സജ്ജമായി.
അനന്തരം സന്തുഷ്ടമനസ്കനും പരമോദാരനുമായ രാജാവ് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രനെ പൂജിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — 'മർത്ത്യന് അമൃതം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ജലമില്ലാത്ത ദേശത്ത് മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, സന്തതിയില്ലാത്തവന് യോഗ്യയായ ഭാര്യയിൽ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നതുപോലെ, നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തു വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മഹത്തായ അഭ്യുദയത്തിലുണ്ടാകുന്ന ഹർഷംപോലെ — അങ്ങനെയാണ് അങ്ങയുടെ ആഗമനത്തെ ഞാൻ കാണുന്നത്. മഹാമുനേ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം.' അഞ്ച് ഉപമകൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എല്ലാറ്റിലും ഒരേ ഭാവമാണ് — ലഭിക്കാനാവാത്തത് പ്രയത്നമില്ലാതെ ലഭിച്ചു. 'പുത്രജന്മാപ്രജസ്യ' (സന്തതിയില്ലാത്തവന് പുത്രജന്മം) എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽത്തന്നെ സഫലമാണ്, കാരണം രാജാവ് സ്വയം ഇത് അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറയുന്നു — 'അങ്ങയുടെ ഏതു പരമമായ ആഗ്രഹമാണ് ഞാൻ നിറവേറ്റേണ്ടത്? ഞാൻ ഹർഷിതനാണ്. അല്ലയോ ബ്രഹ്മൻ, അങ്ങ് എനിക്കു ദാനത്തിനു യോഗ്യനായ പാത്രമാണ്; അല്ലയോ മാനദാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് വന്നെത്തി. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, ജീവിതം സുജീവിതമായി. വിപ്രേന്ദ്രനെ ഞാൻ കണ്ടതിനാൽ എന്റെ രാത്രി സുപ്രഭാതമായിത്തീർന്നു. മുമ്പ് അങ്ങ് രാജർഷി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; തപസ്സാൽ പ്രഭ ജ്വലിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മർഷിത്വം പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ അങ്ങ് എനിക്കു പലവിധത്തിൽ പൂജ്യനാണ്. അതിനാൽ ഇത് എനിക്ക് അദ്ഭുതവും പരമപവിത്രവുമാണ്; അങ്ങയുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ ശുഭമായ ഒരു തീർത്ഥക്ഷേത്രത്തിൽ ചെന്നതുപോലെയായി. അങ്ങ് എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ആഗമനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്താണ് എന്നു പറഞ്ഞാലും. അനുഗൃഹീതനാകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അല്ലയോ സുവ്രതാ, കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. ഞാൻ അതു മുഴുവനായി നിർവ്വഹിക്കും; അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ ദൈവം. അങ്ങയുടെ ആഗമനംകൊണ്ടുണ്ടായ സമ്പൂർണ്ണവും അനുത്തമവുമായ ധർമ്മവും മഹത്തായ അഭ്യുദയവും ഞാൻ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.' 'വിമർശം ന ഗന്തുമർഹസി' (സംശയിക്കേണ്ടതില്ല) — 'സാധിക്കുമോ ഇല്ലയോ' എന്ന സംശയം അങ്ങേക്കു വേണ്ട എന്നർത്ഥം; ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാജാവിനു ദുഃഖകാരണമാകുന്നത്. ആത്മസംയമിയായ രാജാവ് വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞ, ഹൃദയത്തിനും കാതിനും സുഖം നൽകുന്ന ഈ വാക്കു കേട്ട്, ഗുണങ്ങളാലും യശസ്സാലും പ്രസിദ്ധനും ഗുണങ്ങളാൽ വിശിഷ്ടനുമായ പരമർഷി പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ശ്ലോകവൃത്തം (അനുഷ്ടുപ്പ്) ഉപേക്ഷിച്ച് ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു വാല്മീകിയുടെ സർഗസമാപ്തിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. രാജാവിന്റെ ഈ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘമായതാണ്; അതിലൂടെ കവി വിശ്വാമിത്രന്റെ മാഹാത്മ്യം പരോക്ഷമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. 'അദ്യ മേ സഫലം ജന്മ' (ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി) എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, ഗൃഹസ്ഥന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവനയാണ് — മഹാനായ അതിഥി ആരുടെ ഗൃഹത്തിൽ വരുന്നുവോ, അവന്റെ ജന്മം സഫലം. 'രാജർഷിശബ്ദേന' എന്നതുമുതൽ 'ബ്രഹ്മർഷിത്വമനുപ്രാപ്തഃ' എന്നതുവരെ വിശ്വാമിത്രന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ഒരു ശ്ലോകംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതു പിന്നീട് വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ജനനത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, കാത്തിരിപ്പോടെ വളർന്ന്, ആഗമനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; കഥയുടെ രണ്ടാമത്തെ അങ്കം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥