സർഗ്ഗം
അനസൂയയുടെ പ്രീതിദാനവും സീത പറയുന്ന സ്വയംവരകഥയും
സീത തന്റെ പാതിവ്രത്യം അറിയിക്കുന്നു, അനസൂയയുടെ ദിവ്യമായ പ്രീതിദാനം, ജനകന്റെ വയലിൽ സീതയുടെ ഉത്പത്തി, ധനുർഭംഗം, വിവാഹം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അനസൂയ സീതയ്ക്കു ദീർഘമായ ഉപദേശം നൽകി. ഈ സർഗത്തിൽ സീത ആ ഉപദേശത്തെ ആദരിച്ച് തന്റെ നിഷ്ഠ അറിയിക്കുന്നു; പിന്നെ അനസൂയയുടെ പ്രീതിദാനവും സീതയുടെ സ്വയംവരകഥയും തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട വൈദേഹി — സ്വയവും അസൂയയില്ലാത്തവൾ — അനസൂയ നൽകിയ വാക്കിനെ ആദരിച്ച് മെല്ലെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘മന്ദം’ (മെല്ലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ വിനയം കാണിക്കുന്നു; ഗുരുജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ ഉറക്കെ സംസാരിക്കരുതെന്നാണ് ശിഷ്ടാചാരം. ഇവിടെ കവി ഒരു ശ്ലേഷവും രചിക്കുന്നു — ‘അനസൂയ’ എന്നത് ഇരുവർക്കും വിശേഷണമാകുന്നു; ഒരുവൾക്കു പേരുകൊണ്ട്, മറ്റവൾക്കു സ്വഭാവംകൊണ്ട്. ‘ആര്യേ, അങ്ങ് എന്നോടു പറയുന്നതിൽ അദ്ഭുതമില്ല; സ്ത്രീക്കു ഭർത്താവുതന്നെയാണ് ഗുരു എന്ന് എനിക്കും മുമ്പുതന്നെ അറിയാം’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. പിന്നെ അവൾ തന്റെ സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു: ‘ഈ ഭർത്താവ് അനാര്യനും സദാചാരമില്ലാത്തവനുമായിരുന്നാലും, ഞാൻ ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇരട്ടമനസ്സില്ലാതെ പെരുമാറണം.’ ‘അദ്വൈധം’ (ഇരട്ടമനസ്സില്ലാതെ) എന്ന പദത്തിലാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലം — ദ്വൈധം എന്നാൽ ചിത്തത്തിന്റെ വിഭജനം, അതിന്റെ അഭാവംതന്നെയാണ് നിഷ്ഠ. ‘അപ്പോൾ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രശംസനീയനും കരുണയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനും സ്ഥിരമായ അനുരാഗമുള്ളവനും ധർമാത്മാവും അമ്മയെപ്പോലെയും അച്ഛനെപ്പോലെയും പ്രിയനുമായവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ!’ എന്ന അർഥാപത്തിയിലൂടെ അവൾ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ഏറ്റവും താണവനോടുപോലും നിഷ്ഠ വേണമെങ്കിൽ, ഇത്തരമൊരാളോടുള്ളതിനെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയാൻ എന്നാണ് ഭാവം.
പിന്നെ സീത രാമന്റെ ശീലം ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു: ‘മഹാബലനായ രാമൻ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, മറ്റു രാജപത്നിമാരോടും അങ്ങനെതന്നെയാണ് പെരുമാറുന്നത്’; അമ്മമാർ തമ്മിലുള്ള ഭേദം അദ്ദേഹത്തിനില്ല; കൈകേയിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇതു പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്. മാത്രമല്ല, പിതാവിനോടു വാത്സല്യമുള്ളവനും ധർമജ്ഞനുമായ ആ വീരൻ, രാജാവ് ഒരിക്കൽമാത്രം കണ്ടിട്ടുള്ള സ്ത്രീകളോടുപോലും അഭിമാനം വെടിഞ്ഞ് അമ്മയോടെന്നപോലെ പെരുമാറുന്നു — അവിടെ രാജപുത്രന്റെ ഗർവില്ല, പിതാവുമായുള്ള ബന്ധംകൊണ്ടുള്ള ഗൗരവം മാത്രം. തുടർന്ന് അവൾ രണ്ട് ഉപദേശങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് ഭർതൃമാതാവായ കൗസല്യയുടേതാണ്; ഇങ്ങനെ ഭയാനകവും ആളൊഴിഞ്ഞതുമായ വനത്തിലേക്കു വരുമ്പോൾ നൽകിയ ആ ഉപദേശം അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറച്ചു സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് സ്വന്തം അമ്മയുടേതാണ്; പണ്ട് പാണിഗ്രഹണസമയത്ത് അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അമ്മ ഉപദേശിച്ച ആ വാക്കും അവൾ ഓർമയിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്വജനങ്ങൾ പറഞ്ഞതൊന്നും ഞാൻ മറന്നിട്ടില്ല’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തവാക്യം: ‘ധർമചാരിണീ, സ്ത്രീക്ക് ഭർതൃശുശ്രൂഷയല്ലാതെ മറ്റൊരു തപസ്സ് വിധിച്ചിട്ടില്ല’; ഇതിലൂടെ അവൾ ഗൃഹധർമത്തെത്തന്നെ തപശ്ചര്യയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മാനമുത്സൃജ്യ’ (അഭിമാനം വെടിഞ്ഞ്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിശേഷിച്ചും മനനം ചെയ്യേണ്ടവയാണ് — അഭിമാനം വെടിയുന്നതുതന്നെയാണ് അവിടെ ധർമജ്ഞതയുടെ ലക്ഷണം, കാരണം അഭിമാനം വെടിയാത്തവനു സമദൃഷ്ടി ലഭിക്കുകയില്ല.
തന്റെ സിദ്ധാന്തം അവൾ മൂന്നു നിദർശനങ്ങളാൽ ദൃഢമാക്കുന്നു. ഒന്നാമത് സാവിത്രി — ഭർതൃശുശ്രൂഷ ചെയ്ത് സ്വർഗത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടിയവൾ. ‘അതേ ആചരണമുള്ള അങ്ങും ഭർതൃശുശ്രൂഷയാൽ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു സീത അനസൂയയെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ ഉപദേഷ്ടാവുതന്നെ ഉദാഹരണമാകുന്നു, ഉപദേശം ആചരണത്താൽ തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത് രോഹിണി — എല്ലാ സ്ത്രീകളിലും ശ്രേഷ്ഠയും ആകാശത്തിലെ ദേവതയും; ചന്ദ്രനില്ലാതെ ഒരു നിമിഷംപോലും അവൾ കാണപ്പെടുന്നില്ല. ആകാശത്തിലും നിത്യസാഹചര്യംതന്നെയാണ് ശോഭ എന്നാണ് ഉപമയുടെ ഭാവം. മൂന്നാമത് ഒരു സാമാന്യനിർദേശം — ഇത്തരം, ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതമുള്ള ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ സ്വന്തം പുണ്യകർമത്താൽ ദേവലോകത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടുന്നു. ‘സ്വേന കർമണാ’ (സ്വന്തം കർമത്താൽ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഫലം ഭർത്താവിന്റെ പ്രസാദത്താലല്ല, സ്വന്തം പുണ്യത്താലാണ്. ഈ മൂന്നിലൂടെയും സീത കാണിക്കുന്നത്, പാതിവ്രത്യം പരതന്ത്രതയല്ല, സ്വർഗം ഫലമായുള്ള സ്വതന്ത്രമായ കർമമാണ് എന്നാണ്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മറുപടി അവസാനിക്കുന്നു; അനസൂയയുടെ ഹർഷത്തിനുള്ള ഭൂമികയും ഒരുങ്ങുന്നു.
സീത പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് അനസൂയ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായി. അവൾ മൈഥിലിയുടെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വിവിധ നിയമങ്ങളാൽ നേടിയ മഹത്തായ തപസ്സ് എനിക്കുണ്ട്; ശുചിവ്രതയായ സീതേ, ആ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നിന്നെ വരം ചോദിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു.’ ‘ഛന്ദയേ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — ‘വരം സ്വീകരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു’ എന്നാണ്. ‘മൈഥിലീ, നിന്റെ വാക്ക് ഉചിതവും യുക്തവുമാണ്; ഞാൻ പ്രീതയാണ്; നിനക്ക് എന്ത് ഉചിതമായ പ്രിയം ചെയ്യണം?’ എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സീത വിസ്മയിച്ചു, എന്നാൽ നേരിയ വിസ്മയത്തോടെ, തപോബലമുള്ള അവളോട് ‘എല്ലാം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു’ എന്നുമാത്രം പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയുടെ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാം സാധിച്ചു, മറ്റൊന്നും ഞാൻ യാചിക്കുന്നില്ല’ എന്ന നിർലോഭതയുടെ മറുപടി. ‘മന്ദവിസ്മയാ’ (നേരിയ വിസ്മയത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിസ്മയമുണ്ടായിരുന്നു, എന്നാൽ അതു നേരിയതായിരുന്നു, ലോഭം ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ധർമജ്ഞയായ അനസൂയ അവളിൽ കൂടുതൽ പ്രീതയായി; വരം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനുതന്നെ നൽകാനുള്ള ആഗ്രഹം വർധിക്കുന്നു എന്നതാണ് ലോകസ്വഭാവം. ‘ഹന്ത സീതേ, നിന്റെ ഹർഷത്തെ ഞാൻ സഫലമാക്കാം’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ‘തത്സംശ്രിത്യ ബലം’ (ആ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്) എന്ന പദത്തിൽ തപസ്സ് ബലമായി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — തപസ്സ് ക്ലേശം സഹിക്കൽ മാത്രമല്ല, നൽകാനുള്ള ശക്തികൂടിയാണ്.
അനസൂയ ദിവ്യമായ പ്രീതിദാനം നൽകുന്നു — ഈ ദിവ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ മാലയും വസ്ത്രവും ആഭരണങ്ങളും അംഗരാഗവും വിലയേറിയ അനുലേപനവും. ‘സീതേ, ഞാൻ നൽകുന്ന ഇതു നിന്റെ ശരീരത്തെ ശോഭിപ്പിക്കട്ടെ; ഇത് എപ്പോഴും യോജിച്ചതും ക്ലേശമേൽക്കാത്തതുമായിരിക്കും’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു — തപോബലത്താൽ നൽകിയ വസ്ത്രം വാടുകയോ കേടുവരികയോ ചെയ്യുകയില്ല; വനവാസിനിയായ സീതയ്ക്ക് ഇതുതന്നെയാണ് വലിയ അനുഗ്രഹം, കാരണം വനത്തിൽ വസ്ത്രം എപ്പോഴും മലിനമാകുന്നു. ‘ജനകപുത്രീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പുരട്ടിയ ശരീരത്തോടെ, ശ്രീദേവി അവ്യയനായ വിഷ്ണുവിനെയെന്നപോലെ, നീ ഭർത്താവിനെ ശോഭിപ്പിക്കും’ എന്ന ഉപമ — പത്നി തന്നെത്തന്നെയല്ല, ഭർത്താവിനെയാണ് ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്; അലങ്കാരവും സേവയുടെ അംഗംതന്നെ. ആ മൈഥിലി വസ്ത്രവും അംഗരാഗവും ആഭരണങ്ങളും മാലകളുമടങ്ങിയ അനുത്തമമായ പ്രീതിദാനം സ്വീകരിച്ചു. അതു സ്വീകരിച്ച് യശസ്വിനിയും ധീരയുമായ സീത കൈകൂപ്പി ആ തപോധനയെ ഉപാസിച്ചു — ദാനം സ്വീകരിച്ചശേഷവും സേവ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, മറിച്ച് വർധിപ്പിച്ചു എന്നതാണ് ശിഷ്ടതയുടെ ലക്ഷണം. ‘പ്രീതിദാനം’ എന്ന പദം നാലിടത്തും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദാനത്തിന്റെ മൂല്യം വസ്തുക്കളിലല്ല, പ്രീതിയിൽത്തന്നെയാണ്. ദിവ്യവസ്തുക്കൾ വനത്തിൽ അനുപയുക്തമെന്നു തോന്നാം; എന്നാൽ തപസ്സാൽ നൽകപ്പെട്ടവയായതിനാൽ അവ വനത്തിൽത്തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉപയുക്തമാകുന്നത്, കാരണം അവ കേടുവരികയോ വാടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
അങ്ങനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സീതയെ കണ്ട് ദൃഢവ്രതയായ അനസൂയ ഇഷ്ടമുള്ള ഒരു കഥ ചോദിക്കാൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി. ‘സീതേ, യശസ്വിയായ ഈ രാഘവൻ സ്വയംവരത്തിൽ നിന്നെ നേടി എന്നൊരു കഥ ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ‘ശ്രുതിമുപാഗതാ’ (കേട്ടിട്ടുണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഥ അവൾ കേട്ടറിവിലൂടെമാത്രമാണ് അറിഞ്ഞത്, നേരിട്ടല്ല; അതുകൊണ്ട് മൂലത്തിൽനിന്നുതന്നെ കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം. ‘മൈഥിലീ, ആ കഥ വിസ്തരിച്ചു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നടന്നതുപോലെതന്നെ മുഴുവനായി നീ അത് എന്നോടു പറയണം.’ ‘യഥാഭൂതം’ (നടന്നതുപോലെ), ‘കാർത്സ്ന്യേന’ (മുഴുവനായി) എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളും യാചനയുടെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — ചുരുക്കമല്ല, അലങ്കാരവുമല്ല, യഥാർഥവും സമഗ്രവുമായ വൃത്താന്തം. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സീത ധർമചാരിണിയായ ആ താപസിയോട് ‘കേട്ടാലും’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ കഥ പറഞ്ഞു. ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു — ഇവിടെനിന്ന് സർഗാന്തംവരെ എല്ലാം സീതയുടെതന്നെ വാക്കാണ്. ബാലകാണ്ഡത്തിൽ കവി പറഞ്ഞ കഥ ഇവിടെ സീതയുടെ സ്വന്തം വായിലൂടെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; ഇതു രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ്.
സീത കഥ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘മിഥിലാധിപതിയായ ജനകൻ എന്ന വീരനും ധർമജ്ഞനുമായ രാജാവ് ക്ഷത്രകർമത്തിൽ നിരതനായി ന്യായപ്രകാരം ഭൂമി ഭരിക്കുന്നു. കലപ്പ കൈയിലേന്തി വയൽ ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഞാൻ ഭൂമി പിളർന്നു പൊങ്ങിവന്നുവത്രേ; രാജാവിന്റെ പുത്രി എന്നു പ്രസിദ്ധയായി. മുഷ്ടി നിറയെ വിത്തു വിതറുന്നതിൽ മുഴുകിയിരുന്ന ആ രാജാവ് ശരീരം മുഴുവൻ പൊടിപുരണ്ട എന്നെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു. സന്താനമില്ലാതിരുന്ന അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തോടെ സ്വയം എന്നെ മടിയിലെടുത്ത് ‘ഇവൾ എന്റെ മകൾ’ എന്നു പറഞ്ഞ് എന്നിൽ സ്നേഹം ചൊരിഞ്ഞു. അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് അനുപമമായ ഒരു അമാനുഷവാണി ഉണ്ടായി — ‘രാജാവേ, ഇതങ്ങനെതന്നെ; ധർമപ്രകാരം ഇവൾ നിന്റെ മകളാണ്.’ അതോടെ സന്തുഷ്ടനായ ധർമാത്മാവും മിഥിലാധിപനുമായ എന്റെ പിതാവ് എന്നെ ലഭിച്ച് വിപുലമായ സമൃദ്ധി നേടി. പുണ്യകർമിണിയായ ജ്യേഷ്ഠരാജ്ഞിക്ക് അദ്ദേഹം സ്നേഹപൂർവം എന്നെ ഏൽപ്പിച്ചു; സ്നേഹമയിയായ അവൾ മാതൃസൗഹൃദത്തോടെ എന്നെ വളർത്തി.’ ഇവിടെ കവി ജന്മവൃത്താന്തം സീതയുടെതന്നെ വായിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശാന്തമായ ആത്മനിവേദനത്തിന്റെ സ്വരം നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു — അവൾ മാഹാത്മ്യം വർണിക്കുന്നില്ല, വൃത്താന്തം മാത്രം പറയുന്നു. ‘കില’ (അത്രേ) എന്ന നിപാതത്തിലൂടെയും അവളുടെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്ഷത്രകർമണ്യഭിരതഃ’ (ക്ഷത്രകർമത്തിൽ നിരതൻ), ‘ന്യായതഃ ശാസ്തി’ (ന്യായപ്രകാരം ഭരിക്കുന്നു) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ജനകന്റെ ദ്വൈവിധ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ജ്ഞാനി മാത്രമല്ല, പ്രജാപാലനത്തിൽ സമർഥനായ രാജാവുമാണ്. ‘ലാംഗലഹസ്തസ്യ’ (കലപ്പ കൈയിലേന്തിയവന്റെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവ് സ്വയം ഉഴുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; യജ്ഞഭൂമിയുടെ സംസ്കാരത്തിനായി വിധിച്ചിട്ടുള്ളതാണത്; അവിടെയാണ് അവൾ പൊങ്ങിവന്നത്; അതുകൊണ്ട് ‘സീത’ എന്ന പേരും ഉഴവുചാലിനെ കുറിക്കുന്നതാണ്. അന്തരീക്ഷവാണിയോ ദത്തുപുത്രീത്വത്തിനുള്ള ദൈവികപ്രമാണമാണ് — പിതാവ് സ്നേഹത്താൽ പറഞ്ഞത് ധർമത്താലും സിദ്ധമായി; ഇരുവരുടെയും ഒത്തുചേരൽ.
‘ഭർത്താവുമായുള്ള സംയോഗത്തിന് അനുയോജ്യമായ എന്റെ പ്രായം കണ്ട് എന്റെ പിതാവ്, ധനം നഷ്ടപ്പെട്ട ദരിദ്രനെപ്പോലെ, ദീനനായി ചിന്തയിലാണ്ടു. ഭൂമിയിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യനായാലും, കന്യകയുടെ പിതാവ് ലോകത്തിൽ സമന്മാരിൽനിന്നും താണവരിൽനിന്നും അപമാനം നേരിടുന്നു. അധികം അകലെയല്ലാത്ത ആ അപമാനം തന്നിൽ കണ്ട്, ചിന്താസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ്, തോണിയില്ലാത്തവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയെന്നപോലെ, കരയെത്തിയില്ല. ഞാൻ അയോനിജയാണെന്നറിഞ്ഞ ആ ഭൂപാലൻ എത്ര ചിന്തിച്ചിട്ടും എനിക്കു തുല്യനും യോഗ്യനുമായ ഒരു ഭർത്താവിനെ കണ്ടെത്തിയില്ല. ഇടതടവില്ലാതെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ഈ ബുദ്ധിയുദിച്ചു — ധർമപ്രകാരം മകളുടെ സ്വയംവരം നടത്താം.’ ഇവിടെ കവി കന്യകയുടെ പിതാവിന്റെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ വേദന സർവസാധാരണരൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — രാജാവുപോലും അതിൽനിന്നു മുക്തനല്ല; ‘ശക്രേണാപി സമഃ’ (ഇന്ദ്രനു തുല്യനായാലും) എന്ന പദംകൊണ്ടുതന്നെ അതു വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. അയോനിജത്വം ജനകന്റെ ചിന്ത വർധിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവിടെ കുലസാമ്യം നിർണയിക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് വീര്യപരീക്ഷ മാത്രമാണ് ഒരേയൊരു ഉപായമായി ശേഷിക്കുന്നത്; അതിനാൽ സ്വയംവരസങ്കല്പം യുക്തിസഹമാകുന്നു. ‘ചിന്താർണവഗതഃ പാരം നാസസാദാപ്ലവോ യഥാ’ (ചിന്താസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ, തോണിയില്ലാത്തവനെപ്പോലെ, കരയെത്തിയില്ല) എന്ന ഉപമ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും രമണീയമായതാണ് — ചിന്ത സമുദ്രം, ബുദ്ധി തോണി; തോണിയില്ലാത്തവനു കടക്കാനാവില്ല. ജനകനു തോണിയില്ലാതെപോയത് അയോനിജത്വം കാരണമാണ്, കാരണം അവിടെ കുലങ്ങളുടെ താരതമ്യം അസാധ്യമാണ്.
‘അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹായജ്ഞത്തിൽ മഹാത്മാവായ വരുണൻ പ്രീതനായി ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു വില്ലും അക്ഷയമായ ബാണങ്ങളുള്ള രണ്ട് ആവനാഴികളും നൽകി. ആ വില്ല് അതിന്റെ ഭാരംകാരണം മനുഷ്യർക്ക് എത്ര ശ്രമിച്ചാലും ചലിപ്പിക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു; രാജാക്കന്മാർക്ക് സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും അതു വളയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ വില്ലു ലഭിച്ചശേഷം സത്യവാദിയായ എന്റെ പിതാവ് രാജാക്കന്മാരുടെ സമ്മേളനത്തിൽ ആദ്യം ഭൂപതിമാരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിച്ചു — ഈ വില്ല് ഉയർത്തി ഞാൺ കെട്ടുന്നവന് എന്റെ മകൾ ഭാര്യയാകും, സംശയമില്ല. പർവതസമാനമായ ആ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സ് അതിന്റെ ഭാരംകൊണ്ട് ഉയർത്താൻ കഴിയാതെ രാജാക്കന്മാർ അതിനെ നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങിപ്പോയി.’ ഈ പ്രതിജ്ഞയാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം — കന്യകയുടെ വരനെ ധനംകൊണ്ടോ കുലംകൊണ്ടോ അല്ല, വീര്യംകൊണ്ടാണ് നിർണയിക്കുന്നത് എന്ന ക്ഷത്രിയധർമം. ‘അഭിവാദ്യ ജഗ്മുഃ’ (നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങിപ്പോയി) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി രാജാക്കന്മാരുടെ ശീലവും സംരക്ഷിക്കുന്നു — പരാജിതരായിട്ടും അവർ വില്ലിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിച്ച് നമസ്കരിച്ചിട്ടാണ് പോയത്, എതിർത്തിട്ടല്ല. ഇങ്ങനെ ജനകന്റെ ചിന്ത ഒരു പരീക്ഷയിലൂടെ പരിഹരിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ഫലം ഏറെക്കാലം ലഭിച്ചില്ല. ‘അസഞ്ചാല്യം’ (ചലിപ്പിക്കാനാവാത്തത്), ‘വളയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല’ എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി രണ്ട് അസാമർഥ്യങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — ചലിപ്പിക്കാൻപോലും കഴിയില്ല, വളയ്ക്കുന്നത് അതിലും ദൂരെ. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ധനുർഭംഗത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
‘വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം മഹാദ്യുതിയായ ഈ രാഘവൻ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം യജ്ഞം കാണാനെത്തി — സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ. എന്റെ പിതാവിനാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രൻ അവിടെ പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു — ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ ഈ രണ്ടു രാഘവന്മാർ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും, വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാജപുത്രനായ രാമനു ദിവ്യമായ ആ വില്ലു കാണിച്ചുകൊടുക്കൂ. ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ വില്ലു കൊണ്ടുവന്നു, ദിവ്യമായ അതു രാജപുത്രനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മഹാബലനും വീര്യവാനുമായ അദ്ദേഹം അതു വളച്ച്, ഉടനെ ഞാൺ കയറ്റി, വലിച്ചുനിറച്ചു. വേഗത്തിൽ വലിച്ചപ്പോൾ വില്ല് നടുവിൽ രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു; അതിന്റെ ശബ്ദം ഇടിവാൾ വീഴുന്നതുപോലെ ഭയങ്കരമായിരുന്നു.’ ഇവിടെ കവി ക്രിയയുടെ വേഗത്തെത്തന്നെ വീര്യത്തിന്റെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘നിമേഷാന്തരമാത്രേണ’ (ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്), ‘ഝടിതി’ (ഉടനെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ, മറ്റുള്ളവർക്കു സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും അസാധ്യമായത് രാമന് ഒരു നിമിഷത്തെ ജോലിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാല്പത്താറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ള ആറുപാദശ്ലോകമാണ്; വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കു മുഴുവൻ ഒരേ അക്കത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സുദീർഘസ്യ തു കാലസ്യ’ (വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം) എന്ന ആരംഭത്തിലൂടെ കവി ഇടക്കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു, എന്നാൽ ഫലം ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞാണ് ലഭിച്ചത്; ഇതാണ് കഥയിലെ കാത്തിരിപ്പ്. രാമന്റെ വരവ് സ്വയംവരത്തിനല്ല, വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം യജ്ഞം കാണാനാണ്; ദൈവംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തെ അവിടെ എത്തിക്കുന്നത് എന്നാണ് ധ്വനി. വില്ലൊടിയുമ്പോഴുള്ള ഇടിവാൾപതനത്തിന്റെ ഉപമ ശബ്ദത്തെ മാത്രമല്ല, സംഭവത്തിന്റെ ദൈവികതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘പിന്നെ സത്യപ്രതിജ്ഞനായ പിതാവ് ഉത്തമമായ ജലപാത്രം ഉയർത്തി എന്നെ അവിടെ രാമനു നൽകാൻ ഒരുങ്ങി. എന്നാൽ നൽകപ്പെടുമ്പോൾ രാഘവൻ എന്നെ സ്വീകരിച്ചില്ല — അയോധ്യാധിപതിയും പ്രഭുവുമായ പിതാവിന്റെ ഇഷ്ടം അറിയാതെ. പിന്നെ വൃദ്ധനായ ദശരഥരാജാവിനെ — എന്റെ ഭർതൃപിതാവിനെ — ക്ഷണിച്ചുവരുത്തി എന്റെ പിതാവ് എന്നെ ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമനു നൽകി. എന്റെ അനുജത്തിയും സാധ്വിയും ശുഭദർശനയുമായ ഊർമിളയെയും എന്റെ പിതാവ് സ്വയം ലക്ഷ്മണനു ഭാര്യയായി നൽകി. ഇങ്ങനെ ആ സ്വയംവരത്തിൽ ഞാൻ രാമനു നൽകപ്പെട്ടു; വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവിനോട് ഞാൻ ധർമപ്രകാരം അനുരക്തയാണ്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പ്രകാശിക്കുന്നു — ജയിച്ചിട്ടും പിതാവിന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിനു വിജയത്തെക്കാൾ ധർമമാണ് വലുത്. ‘അനുരക്താസ്മി ധർമേണ’ (ധർമപ്രകാരം അനുരക്തയാണ്) എന്ന അവസാനപദത്തിലൂടെ കഥയുടെ ആരംഭത്തിൽ പറഞ്ഞ സിദ്ധാന്തംതന്നെ സീത വീണ്ടും സ്പർശിക്കുന്നു — അവളുടെ അനുരാഗവും ധർമമൂലമാണ്, ഭാവമൂലം മാത്രമല്ല. ഇങ്ങനെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അനസൂയ ആ കഥ കേട്ട് പ്രശംസിക്കുകയും സീതയെ അലങ്കരിച്ച് രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഉദ്യതാ ദാതും’ (നൽകാൻ ഒരുങ്ങി), ‘ന പ്രതിജഗ്രാഹ’ (സ്വീകരിച്ചില്ല) എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിൽ കവി ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കുന്നു — ദാതാവ് തയ്യാറാണ്, സ്വീകർത്താവോ പിതാവിന്റെ അനുജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഊർമിളയുടെ ദാനവും അവിടെവച്ചുതന്നെ നടന്നു; അതോടെ സഹോദരജോഡിക്കു ഭാര്യാജോഡി സിദ്ധിച്ചു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥