॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 115-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകുന്നു

നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകാനുള്ള നിശ്ചയം, ഗുരുക്കന്മാരുടെ അനുമോദനം, പാദുകകളുടെ രാജ്യാഭിഷേകം, അവയ്ക്കു വിധേയനായി ഭരതന്റെ രാജ്യഭരണം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച്, പിതാവിന്റെ വാസസ്ഥലം കണ്ട് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ ശോകത്തിന്റെ ഫലം നിർദേശിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം നഗരത്തിൽ വസിക്കുകയില്ല, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസവേഷത്തിൽ രാമന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കും. അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, ദൃഢവ്രതനും ശോകസന്തപ്തനുമായ അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോട് ഇതു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും; ഇവിടെ നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു. രാഘവനില്ലാത്ത ഈ ദുഃഖമെല്ലാം ഞാൻ അവിടെത്തന്നെ സഹിക്കും. രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു; എന്റെ ഗുരുവായ അദ്ദേഹമോ വനത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് രാജ്യത്തിനായി ഞാൻ രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്നു, മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവ്.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — നഗരത്യാഗം, ദുഃഖസ്വീകാരം, രാജ്യം രാമനു വിധേയമാണെന്നത്. ‘ദൃഢവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുകയില്ല എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശോകസന്തപ്തൻ’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളം കാണിക്കുന്നു. നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ അടുത്തുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദൂരേക്ക് ഓടിയകലുകയല്ല, നഗരത്തിനു പുറത്തുനിന്നുകൊണ്ട് രാജ്യം സംരക്ഷിക്കുകയാണ്.

മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവാക്കു കേട്ട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, നീ പറഞ്ഞത് അത്യന്തം പ്രശംസനീയമാണ്; സഹോദരവാത്സല്യത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ആ വാക്ക് നിനക്കുതന്നെ യോജിച്ചതാണ്. എപ്പോഴും ബന്ധുക്കളോടു സ്നേഹമുള്ളവനും സഹോദരസൗഹൃദത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ആര്യമാർഗം സ്വീകരിച്ചവനുമായ നിന്റെ ഈ നിശ്ചയം ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക?’ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഈ വാക്ക് അനുമതി മാത്രമല്ല, ഭരതന്റെ നിശ്ചയം ധർമസമ്മതമാണെന്നതിനുള്ള പ്രമാണവുമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ നിശ്ചയം രാജസഭ സ്വീകരിച്ചതായി സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘സുഭൃശം ശ്ലാഘനീയം’ (അത്യന്തം പ്രശംസനീയം) എന്ന പദത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആശയം — ലോകത്തിൽ ദുർലഭമായതുതന്നെയാണ് പ്രശംസനീയം; ലഭിച്ച രാജ്യംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭരതൻ അത്തരക്കാരനാണ്. ‘ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക’ എന്ന ചോദ്യരൂപത്തിൽത്തന്നെ അനുമതി നൽകപ്പെടുന്നു, കാരണം ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവന്റെ നിശ്ചയം തടയാൻ ആർക്കും കഴിയുകയില്ല.

മന്ത്രിമാരുടെ, ആഗ്രഹിച്ചതുപോലുള്ള പ്രിയവാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹം സാരഥിയോട് ‘എന്റെ രഥം പൂട്ടുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ സന്തുഷ്ടമുഖത്തോടെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും സംസാരിച്ച്, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം രഥത്തിൽ കയറി. രഥത്തിൽ കയറി പരമപ്രീതരായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും മന്ത്രിമാരാലും പുരോഹിതരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ടു. മുന്നിൽ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും നന്ദിഗ്രാമം ഏതു ദിക്കിലാണോ അങ്ങോട്ട് കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞു നടന്നു. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യവും, വിളിക്കാതെതന്നെ, ഭരതൻ പോയപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു; എല്ലാ നഗരവാസികളും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭരതൻ തനിച്ചു പോകാനാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്; എന്നാൽ ഗുരുക്കന്മാരും സേനയും പൗരരും സ്വയം അനുഗമിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനവാസംപോലുള്ള പ്രവാസവും രാജകീയരൂപംതന്നെ ധരിക്കുന്നു. ‘അനാഹൂതം’ (വിളിക്കാതെ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — സേന ആജ്ഞയാലല്ല, സ്നേഹത്താലാണ് അനുഗമിച്ചത്. ‘കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്’ എന്ന ദിങ്നിർദേശവും പ്രയോജനമുള്ളതാണ്, കാരണം നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ കിഴക്കുദിക്കിലാണ്.

ധർമാത്മാവും സഹോദരവത്സലനുമായ ഭരതൻ രഥത്തിലിരുന്ന്, പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, വേഗം നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ വേഗം പ്രവേശിച്ച് രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഉത്തമമായ ഈ രാജ്യം എന്റെ സഹോദരൻ ഒരു സംന്യാസമായി (നിക്ഷേപമായി) എനിക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു; സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകളാണ് യോഗക്ഷേമം വഹിക്കുന്നത്.’ ‘സംന്യാസം’ എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റേതല്ല, നിക്ഷേപമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട അന്യന്റെ ധനമാണ്. പാദുകകൾ വെറും അടയാളമല്ല, യോഗക്ഷേമത്തിന്റെ വാഹകരാണ് — ലഭിക്കാത്തതു നേടലും ലഭിച്ചതു സംരക്ഷിക്കലും എന്ന രാജ്യത്തിന്റെ രണ്ടു കർമങ്ങളും അവയാൽത്തന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തുന്നത് ഇവിടെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; ചിത്രകൂടംമുതൽ ഭരതൻ ചെയ്തുവന്നത് ഇപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമംവരെ നിറവേറ്റപ്പെട്ടു. ഗുരുക്കന്മാർ ഇവിടെ സാക്ഷികളാണ്, കാരണം നിക്ഷേപം സ്വീകരിക്കുന്നത് സാക്ഷികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലായിരിക്കണം.

പിന്നെ ഭരതൻ ആ നിക്ഷേപത്തെയും പാദുകകളെയും ശിരസ്സിലേന്തി, ദുഃഖസന്തപ്തനായി, പ്രജാമണ്ഡലത്തോടു മുഴുവൻ പറഞ്ഞു: ‘വേഗം ഇവയ്ക്കു വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിക്കുക; ഇവ ആര്യന്റെ പാദങ്ങൾതന്നെയാണെന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. എന്റെ ഗുരുവിന്റെ ഈ പാദുകകളാൽത്തന്നെയാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്. സൗഹൃദംമൂലം സഹോദരൻ എന്നിൽ ഈ നിക്ഷേപം ഏൽപ്പിച്ചു; രാഘവൻ വരുന്നതുവരെ ഞാൻ ഇതു സംരക്ഷിക്കും. പിന്നെ സ്വയംതന്നെ വേഗം രാഘവന്റെ പാദങ്ങളെ ഇവയുമായി ചേർത്ത്, പാദുകകളോടുകൂടിയ രാമന്റെ ആ പാദങ്ങൾ ഞാൻ കാണും.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു രണ്ട് അംഗങ്ങളുണ്ട് — സംരക്ഷണവും തിരികെ ഏൽപ്പിക്കലും; രാജ്യം അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല, കൈവശം വച്ചിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ‘പ്രകൃതിമണ്ഡലം’ എന്നാൽ മന്ത്രിമാർ, സേനാപതികൾ, പുരോഹിതർ, പ്രജകൾ മുതലായവരുടെ സമൂഹം; അവരോടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്, കാരണം രാജാജ്ഞ നടപ്പാകുന്നത് അവരിലാണ്. കുടപിടിക്കൽ രാജചിഹ്നമാണ്; അതു പാദുകകൾക്കു മുകളിലാണ് വിധിക്കുന്നത്, തനിക്കു മുകളിലല്ല. ‘ആഭ്യാം രാജ്യേ സ്ഥിതോ ധർമഃ’ (ഇവയാലാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ ധർമാധിഷ്ഠാനം പാദുകകളിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാഘവനെ കണ്ടുമുട്ടിയശേഷം ഭാരം ഇറക്കിവച്ച്, ഗുരുവിനു രാജ്യം സമർപ്പിച്ച്, ഞാൻ ഗുരുവിനെ അനുസരിക്കുന്ന സേവകന്റെ നില സ്വീകരിക്കും. ഈ ശ്രേഷ്ഠപാദുകകളും ഈ രാജ്യവും ഈ അയോധ്യയും നിക്ഷേപമായി രാഘവനു തിരികെ നൽകി ഞാൻ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവനാകും. കാകുത്സ്ഥൻ അഭിഷിക്തനാകുകയും ജനങ്ങൾ ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ പ്രീതിയും യശസ്സും രാജ്യംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നതിന്റെ നാലിരട്ടിയാകും.’ ഇവിടെ ഭരതൻ തന്റെ സുഖം രാജ്യം നേടുന്നതിലല്ല, രാജ്യം അർപ്പിക്കുന്നതിലാണ് കാണുന്നത്; ‘ധൂതപാപഃ’ (പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അമ്മയുടെ വരയാചനയാൽ തന്റെ ഇഷ്ടമില്ലാതെതന്നെ തന്നിൽ ആരോപിക്കപ്പെട്ട ആ പാപം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. ‘ഗുരുവർതിതാ’ എന്നാൽ ഗുരുവിന്റെ സേവകന്റെ ആചാരം; ഇപ്പോൾ രാജകാര്യം ചെയ്യുന്നവൻ വീണ്ടും ഭൃത്യൻതന്നെയാകും എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം. ‘നാലിരട്ടി’ എന്നതു വെറും സ്തുതിയല്ല — രാജ്യത്തിൽനിന്നു ലഭിക്കാവുന്ന സുഖത്തിന്റെ നാലിരട്ടി സുഖം രാമാഭിഷേകത്തിൽത്തന്നെയാണെന്ന് അദ്ദേഹം കണക്കാക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനനും ദുഃഖിതനുമായ മഹായശസ്വിയായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ രാജ്യഭരണം നടത്തി. വല്കലവും ജടയും ധരിച്ച്, മുനിവേഷം ധരിച്ച്, ധീരനായ ആ പ്രഭു അപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. സഹോദരവത്സലനും സഹോദരന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുന്നവനും പ്രതിജ്ഞയുടെ മറുകര കണ്ടവനുമായ അദ്ദേഹം, രാമന്റെ വരവ് ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് അപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. ഈ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒരേ അക്കത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ, കാരണം പ്രതിജ്ഞയുടെ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ — ആഗ്രഹം, വാക്കുപാലനം, അഭിഷേകം — ഒന്നിച്ചു കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘വല്കലജടാധാരി മുനിവേഷധരൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ വനത്തിൽ ഏതു വേഷത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ, അതേ വേഷത്തിൽത്തന്നെ ഭരതനും; സഹോദരന്റെ വനവാസം അദ്ദേഹം ഗ്രാമത്തിൽത്തന്നെ അനുകരിക്കുന്നു. ‘സസൈന്യൻ’ (സൈന്യത്തോടൊപ്പം) എന്നതു വിരോധാഭാസംപോലെയാണ് — മുനിവേഷം, എന്നാൽ സേന ഒപ്പം; അതിലൂടെതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം താപസനുമാണ്, രക്ഷകനുമാണ്.

വെഞ്ചാമരത്തോടുകൂടിയ വെൺകൊറ്റക്കുട അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ പിടിച്ചു; എല്ലാ ശാസനങ്ങളും പാദുകകളെ അറിയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ആര്യന്റെ പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, അവയ്ക്കു വിധേയനായി, അപ്പോൾ എപ്പോഴും രാജ്യഭരണം നടത്തിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിനചര്യതന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു — അപ്പോൾ ഏതു കാര്യം വന്നാലും, ഏതു വിലയേറിയ ഉപഹാരം സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും, അതെല്ലാം ഭരതൻ ആദ്യം പാദുകകളെ അറിയിച്ചിട്ടു മാത്രമാണ് പിന്നീട് യഥാവിധി ചെയ്തത്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ നന്ദിഗ്രാമവാസത്തിന്റെ ആരംഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും ചിത്രകൂടത്തിലേക്കും രാമനിലേക്കും മടങ്ങുന്നു. ‘ഉപായനം മഹാർഹം’ (വിലയേറിയ ഉപഹാരം) എന്നാൽ രാജാക്കന്മാരിൽനിന്നും പ്രജകളിൽനിന്നും വന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള ഉപഹാരദ്രവ്യങ്ങൾ; അവയും ആദ്യം പാദുകകൾക്കു സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാവത്’ (യഥാവിധി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജ്യകാര്യം ശിഥിലമായില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭരതൻ ശോകത്താൽ പ്രമാദിയാകുന്നില്ല, എല്ലാം യഥാവിധിതന്നെ ചെയ്യുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക