॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 114-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതന്റെ അയോധ്യാപ്രവേശം

ശൂന്യമായ അയോധ്യയുടെ ദർശനം, ഉപമാപരമ്പരയിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ ദുരവസ്ഥയുടെ വർണന, സാരഥിയോടുള്ള ഭരതന്റെ വിലാപം, പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ഭരദ്വാജനോടു യാത്രപറഞ്ഞ്, യമുനയും ഗംഗയും കടന്ന്, ശൃംഗവേരപുരത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടിരുന്നു; ഒടുവിൽ ദൂരെനിന്നുതന്നെ തകർന്നതും ആനന്ദമറ്റതുമായ നഗരം കണ്ട് സാരഥിയോടു സംസാരിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം കാണുന്നത് അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തിൽനിന്നു തീർത്തും വിപരീതമാണ്. സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ ഘോഷമുള്ള രഥത്തിൽ സമീപിച്ച മഹായശസ്വിയായ പ്രഭു വേഗം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മുമ്പ് ഗീതവാദ്യങ്ങളാൽ മുഖരിതമായിരുന്ന ആ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ പൂച്ചകളും മൂങ്ങകളും ചുറ്റിനടക്കുന്നു; മനുഷ്യരും ആനകളും വീടുകളിൽ ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇരുട്ടു ബാധിച്ച, കറുത്ത, പ്രകാശമില്ലാത്ത രാത്രിയെപ്പോലെ അതു തോന്നിച്ചു. രഥത്തിന്റെ ഘോഷം മാത്രമാണ് ഇവിടെയുള്ള ഒരേയൊരു ശബ്ദം; മറ്റെല്ലാം നിശ്ശബ്ദം. ‘ആലീനനരവാരണാ’ (മനുഷ്യരും ആനകളും ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — മനുഷ്യരും ആനകളും വീടുകളിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, രാജവീഥികൾ ശൂന്യമാണ്.

ഇനിമുതൽ കവി പതിനഞ്ച് ഉപമകളിലൂടെമാത്രം നഗരത്തിന്റെ അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു; ഓരോ ഉപമയും പഴയ ശോഭയും ഇന്നത്തെ നാശവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; പുതിയൊരു വൃത്താന്തവും ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നില്ല. ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭയുണ്ടായിരുന്ന അവൾ, രാഹുവിന്റെ ശത്രുവായ ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയപത്നിയായ രോഹിണിയെപ്പോലെയായിരുന്നു — ഉദിച്ചുയർന്ന ഗ്രഹം ഭർത്താവിനെ ഗ്രസിച്ചപ്പോൾ ഒറ്റയ്ക്കു പീഡിതയായി നിൽക്കുന്നവൾ. വേനലിൽ മെലിഞ്ഞ മലയരുവിയെപ്പോലെയായിരുന്നു അവൾ — അതിലെ ജലം കുറഞ്ഞതും ചൂടുള്ളതും കലങ്ങിയതുമാണ്; അതിലെ പക്ഷികൾ ചൂടേറ്റു തളർന്ന് ഓടിപ്പോയി; മീനുകളും വലിയ മത്സ്യങ്ങളും മുതലകളും ആഴമുള്ള ജലത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു. അഗ്നിയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന, പുകയില്ലാത്ത, സ്വർണപ്രഭയുള്ള ജ്വാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — പിന്നീട് ഹവിസ്സുകൊണ്ടു നനയ്ക്കപ്പെട്ട് അണഞ്ഞുപോയത്; മുമ്പു ദീപ്തി, ഇപ്പോൾ ലയം. മഹായുദ്ധത്തിൽ വിപത്തിൽപ്പെട്ട സേനപോലെയായിരുന്നു അവൾ — അതിന്റെ കവചങ്ങൾ തകർന്നു, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കൊടികളും ഒടിഞ്ഞു, പ്രമുഖവീരർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സമുദ്രത്തിൽനിന്നു പതയോടും ശബ്ദത്തോടുംകൂടി ഉയർന്ന തിരമാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — കാറ്റു ശമിച്ചപ്പോൾ ശബ്ദമില്ലാതെ തളർന്നുപോയത്. സോമയാഗത്തിന്റെ സമയം നന്നായി പൂർത്തിയായശേഷം എല്ലാ യജ്ഞായുധങ്ങളാലും സുന്ദരരായ യാജകരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശബ്ദമറ്റ വേദിപോലെയായിരുന്നു അവൾ — മുമ്പു മന്ത്രഘോഷമുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ മൗനം. തൊഴുത്തിനു നടുവിൽ ആർത്തയായി നിൽക്കുന്ന, പുതിയ പുല്ലു തിന്നാതെ, കാളയാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട് ഉത്കണ്ഠയോടെ നിൽക്കുന്ന പശുവിനെപ്പോലെയുമായിരുന്നു അവൾ. ഇവിടെ എല്ലാ ഉപമകളിലും ഉപമേയം ഒന്നുതന്നെ — അയോധ്യ; ഉപമാനങ്ങൾ പലവിധമാണ്, എന്നാൽ എല്ലാറ്റിലും ഒരേ സാധാരണധർമം — മുമ്പ് ദീപ്തിയും ശബ്ദവും ചൈതന്യവുമുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ അവയില്ല. ‘നഗരം ശൂന്യമാണ്’ എന്നു കവി ഒരിടത്തും പറയുന്നില്ല; ഉപമകളിലൂടെമാത്രം അതു കാണിക്കുന്നു.

ഉപമകളുടെ രണ്ടാം പരമ്പര കൂടുതൽ കരുണമാണ്, കാരണം ഇവിടെ ആഭരണവും ആധാരവും തമ്മിലുള്ള വേർപാടാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ജാതിശ്രേഷ്ഠവും പ്രഭ ചൊരിയുന്നതും അതിസ്നിഗ്ധവും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ളതുമായ ഉത്തമരത്നങ്ങൾ വേർപെട്ട പുതിയ മുത്തുമാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ — രത്നങ്ങൾ എടുത്തുമാറ്റപ്പെട്ടു, ചരടുമാത്രം ശേഷിച്ചു. പുണ്യം ക്ഷയിച്ചതിനാൽ പെട്ടെന്നു സ്വസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകി, ദ്യുതിയുടെ വ്യാപ്തി ചുരുങ്ങി, ആകാശത്തുനിന്നു വീണ നക്ഷത്രംപോലെയായിരുന്നു അവൾ. വസന്താന്തത്തിൽ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ്, മദിച്ച വണ്ടുകളാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന, എന്നാൽ പടർന്നുകയറിയ കാട്ടുതീയാൽ കരിഞ്ഞു വാടിയ വനലതപോലെയായിരുന്നു അവൾ. അവിടത്തെ വ്യാപാരികൾ അമ്പരന്നു, കടകളും അങ്ങാടികളും ചുരുങ്ങി; അതുകൊണ്ട് മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട് ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും മറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ അതു തോന്നിച്ചു. ഉത്തമപാനീയം തീർന്ന ഉടഞ്ഞ കോപ്പകൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, മദ്യപർ നശിച്ച, തകർന്ന, വൃത്തിയാക്കാത്ത പാനശാലപോലെയായിരുന്നു അവൾ. തറ ഇടിഞ്ഞു താഴ്ന്ന്, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ്, ജലം തീർന്ന്, തകർന്നുവീണ തണ്ണീർപ്പന്തൽപോലെയായിരുന്നു അവൾ — വഴിയാത്രക്കാർക്കു ജലം ലഭിച്ചിരുന്ന ആ തണ്ണീർപ്പന്തൽതന്നെ തകർന്നു. ബലശാലികളുടേതും വിശാലവും വലിച്ചുകെട്ടിയതും കുരുക്കുകളോടുകൂടിയതുമായ, എന്നാൽ ബാണങ്ങളാൽ മുറിക്കപ്പെട്ട് ആയുധത്തിൽനിന്നു നിലത്തുവീണ ഞാൺപോലെയായിരുന്നു അവൾ. ഒടുവിൽ — യുദ്ധോത്സുകനായ ഒരു കുതിരക്കാരൻ പെട്ടെന്ന് ഓടിച്ച്, ശത്രുസൈന്യം കൊന്നുവീഴ്ത്തിയ പെൺകുതിരയെപ്പോലെ അവൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ഉപമകൾ സമഷ്ടിയായി ഒരേ അർഥം പറയുന്നു — നഗരം നശിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രാണൻ പോയിരിക്കുന്നു; രഥം, വില്ല്, കുതിര, വേദി, തണ്ണീർപ്പന്തൽ എന്നിങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും തകർന്നതായാണ് ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത്. ‘മദ്യപർ നശിച്ച പാനശാല’ എന്ന ഉപമയിൽ മദ്യപർതന്നെ നശിച്ചു, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ തകർന്നു; ‘തകർന്ന തണ്ണീർപ്പന്തൽ’ എന്നതിൽ തൂണുകൾ വീണു, ജലം തീർന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ ഉപമാനത്തിലും ശോഭ മാത്രമല്ല നശിച്ചത്, അതിന്റെ പ്രയോജനവും നശിച്ചു — രത്നങ്ങളില്ലാതെ മാല ആഭരണമല്ല, വില്ലില്ലാതെ ഞാൺ ആയുധമല്ല, കുതിരക്കാരനില്ലാതെ പെൺകുതിര വാഹനമല്ല.

ഉപമാപരമ്പരയ്ക്കുശേഷം ദൃശ്യം മാറുന്നു — ഇപ്പോൾ ഭരതൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു. രഥത്തിലിരുന്ന ശ്രീമാനായ ദശരഥപുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠരഥം ഓടിക്കുന്ന സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് അയോധ്യയിൽ മുമ്പത്തെപ്പോലെ ഗംഭീരവും എങ്ങും വ്യാപിച്ചതുമായ ഗീതവാദ്യഘോഷം കേൾക്കാത്തതെന്ത്? വാരുണീമദ്യത്തിന്റെ ഗന്ധവും പൂമാലകളുടെ ഗന്ധവും എങ്ങും വ്യാപിച്ച ചന്ദനാഗരുഗന്ധവും ചുറ്റും വീശുന്നില്ല. ശ്രേഷ്ഠവാഹനങ്ങളുടെ ഘോഷവും അതിസ്നിഗ്ധമായ കുതിരച്ചിനപ്പും മദിച്ച ആനകളുടെ ഗർജനവും രഥങ്ങളുടെ വലിയ ശബ്ദവും എവിടെപ്പോയി?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭരതൻ ദൃശ്യം വർണിക്കുന്നില്ല, ശബ്ദങ്ങളുടെയും ഗന്ധങ്ങളുടെയും അഭാവമാണ് എണ്ണുന്നത്. കേൾവിയും ഘ്രാണവുമാണ് നഗരജീവിതത്തിന്റെ സാക്ഷികൾ; അവയുടെ മൗനംതന്നെ നഗരത്തിന്റെ മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൂർച്ഛിതഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കൽ ശബ്ദത്തെക്കുറിച്ച്, ഒരിക്കൽ ഗന്ധത്തെക്കുറിച്ച്; രണ്ടിടത്തും അതിന്റെ അർഥം ‘ഘനീഭവിച്ച, എങ്ങും വ്യാപിച്ച’ എന്നാണ്. മുമ്പ് നഗരത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരുന്ന ശബ്ദവും ഗന്ധവും ഇപ്പോൾ ഇല്ല എന്നതാണ് ഭരതന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ ആശയം.

സാരഥി ഒരു മറുപടിയും പറയുന്നില്ല; ഭരതൻ സ്വയംതന്നെ കാരണം പറയുന്നു: ‘രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതിനാൽ ഈ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ അതൊന്നും കേൾക്കുന്നില്ല. രാമൻ പോയതിനാൽ സന്തപ്തരായ യുവാക്കൾ ചന്ദനാഗരുഗന്ധങ്ങളും വിലയേറിയ വനമാലകളും ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല; ചിത്രമാലകളണിഞ്ഞ് പുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്ക് ഉല്ലാസയാത്ര പോകുന്നില്ല. രാമശോകത്താൽ പീഡിതമായ നഗരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ നടക്കുന്നില്ല. ഈ നഗരത്തിന്റെ ആ ദ്യുതി തീർച്ചയായും എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം പോയിരിക്കുന്നു.’ ‘എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ തന്റെ ദോഷം പരാമർശിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയുടെ പേരും എടുക്കുന്നില്ല; ശോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ മൂലം രാമവിരഹമാണെന്ന് അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. ‘രാമൻ പോയതിനാൽ’, ‘രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതിനാൽ’, ‘രാമശോകത്താൽ പീഡിതമായ നഗരത്തിൽ’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരേ കാരണംതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു.

‘ഈ അയോധ്യ ശോഭിക്കുന്നില്ല — മഴച്ചാറ്റലുള്ള നിലാവുരാത്രിപോലെ മലിനമായിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു; ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ രാത്രിപോലും മഴയാൽ മലിനമാകുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മഹോത്സവംപോലെ വന്നെത്തി, വേനലിലെ മഴമേഘംപോലെ, എന്റെ സഹോദരൻ എന്നാണ് അയോധ്യയിൽ ഹർഷം ജനിപ്പിക്കുക? സുന്ദരവേഷധാരികളും തലയുയർത്തി നടക്കുന്നവരുമായ യുവാക്കൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ് അയോധ്യയിലെ രാജവീഥികൾ എന്നാണ് ശോഭിക്കുക?’ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രതീക്ഷ കേൾക്കുന്നു — വിലാപം കാത്തിരിപ്പിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘വേനലിലെ മഴമേഘം’ എന്ന ഉപമതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; അവിടെ ഭരതൻ പാദുകകൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് രാമന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാരഥിയോടു സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ദുഃഖിതനായ ഭരതൻ അപ്പോൾ രാജവീഥിയിലൂടെ പോകുന്നു. ‘മഹോത്സവംപോലെ വന്നെത്തി’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സഹോദരൻതന്നെ ഉത്സവരൂപനായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടനെ, സിംഹമില്ലാത്ത ഗുഹയെപ്പോലെ ആ നരേന്ദ്രനില്ലാത്ത പിതാവിന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് അദ്ദേഹം കടന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ദൃശ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ട ആ അന്തഃപുരം, ദേവന്മാർ സൂര്യനെ പിൻവലിച്ചെടുത്ത പകൽപോലെയായിരുന്നു; എല്ലായിടത്തും ശൂന്യമായ അതു നോക്കിക്കണ്ട്, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനായിട്ടും ഭരതൻ അതിദുഃഖിതനായി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ‘ആത്മവാൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധൈര്യം കൈവിടാത്തവനും ഇവിടെ കണ്ണീർ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതൻ അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ ഏൽപ്പിച്ച് നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക