സർഗ്ഗം
ഭരദ്വാജദർശനവും ഭരതന്റെ മടക്കയാത്രയും
പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തൽ, ചിത്രകൂടപ്രദക്ഷിണം, ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെ സംവാദം, മുനിയുടെ പ്രശംസ, യമുനയും ഗംഗയും കടക്കൽ, ശൂന്യമായ അയോധ്യയുടെ ദർശനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ സ്വർണാലംകൃതമായ പാദുകകൾ ഭരതനു നൽകി, എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കി. ഈ സർഗത്തിൽ മടക്കയാത്ര വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരതൻ ആ പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, ഹൃഷ്ടനായി, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി — ശിരസ്സിലേന്തുന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്, കാരണം ഇപ്പോൾ അവയാണ് രാജാവിന്റെ സ്ഥാനത്തുള്ളത്. വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും ദൃഢവ്രതനായ ജാബാലിയും മന്ത്രണത്താൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ മന്ത്രിമാരും മുന്നിൽ നടന്നു. പിന്നെ അവർ മഹാപർവതമായ ചിത്രകൂടത്തെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്, രമ്യമായ മന്ദാകിനീനദിയിലേക്കു പോയി. പർവതത്തിന്റെ പ്രദക്ഷിണം ഇവിടെ പൂജാരൂപമാണ് — രാമൻ വസിക്കുന്ന പർവതവും വന്ദനീയമാണ്. സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഭരതൻ ആയിരക്കണക്കിനു രമ്യമായ വിവിധ ധാതുക്കൾ കണ്ടുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിലൂടെ പോയി. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിനു പകരം വഴിയുടെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽത്തന്നെയാണ്, എന്നാൽ കണ്ണുകൾ പർവതത്തിലെ ധാതുവർണങ്ങൾ കാണുന്നു. ‘ഹൃഷ്ടഃ’ എന്ന പദം ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — രാമൻ വന്നില്ലെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകകൾ ലഭിച്ചല്ലോ എന്ന് ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ അല്പം സമാധാനമുണ്ട്. മുന്നിൽ നടക്കുന്ന മന്ത്രിമാർ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — യാത്ര ഇപ്പോൾ രാജകീയമാണ്, യാചകന്റേതല്ല. പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിലൂടെ പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ അതിന്റെ ചെരിവുകളുടെ ശോഭ മുഴുവൻ കണ്ടു.
ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ, മുനിയായ ഭരദ്വാജൻ വാസമുറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ ആശ്രമം ഭരതൻ കണ്ടു. വീര്യവാനും കുലനന്ദനനുമായ ഭരതൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു — രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നതുതന്നെയാണ് ആശ്രമപ്രവേശത്തിനുള്ള ഉചിതമായ വിനയം. അപ്പോൾ ഹൃഷ്ടനായ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘കുഞ്ഞേ, നിന്റെ കാര്യം സാധിച്ചുവോ? രാമനെ കണ്ടുമുട്ടിയോ?’ മുനിയുടെ ചോദ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — കാര്യസിദ്ധിയും ദർശനവും; കാരണം മുമ്പ് പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ ഇതേ ആശ്രമത്തിൽ വിശ്രമിച്ചിരുന്നു, അന്നു മുനി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ചോദിച്ചിരുന്നു. ബുദ്ധിമാനായ ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ധർമവത്സലനായ ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഈ ചോദ്യോത്തരത്തിലൂടെ കവി കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ചുരുക്കി വീണ്ടും കേൾപ്പിക്കുന്നു — കഥയുടെ സന്ധി ദൃഢമാക്കുന്ന വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണിത്. ‘കൃത്യം കൃതം’ (കാര്യം സാധിച്ചുവോ) എന്ന മുനിയുടെ ചോദ്യം ലളിതമാണ്, എന്നാൽ ഉത്തരം കയ്പേറിയതാണ് — കാര്യം സാധിച്ചില്ല, സമാഗമം മാത്രം നടന്നു. ഭരതന്റെ ‘ധർമവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പരാജിതനായിട്ടും അദ്ദേഹം ധർമത്തെത്തന്നെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, കോപത്തെയല്ല. മുനിയുടെ ഹർഷവും ഭരതന്റെ ആചരണത്തിനു പ്രമാണമാണ്.
ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഗുരുവായ വസിഷ്ഠനും ഞാനും യാചിച്ചിട്ടും ദൃഢവിക്രമനായ രാഘവൻ പരമപ്രീതനായി വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “പിതാവിന്റെ ആ പ്രതിജ്ഞതന്നെ ഞാൻ യഥാർഥമായി പാലിക്കും; പതിനാലു വർഷം എന്നതാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ.” ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മഹാപ്രാജ്ഞനും വാക്കറിയുന്നവനുമായ വസിഷ്ഠൻ വാക്കിൽ കുശലനായ രാഘവനോടു മഹത്തായ ഒരു വാക്കു മറുപടി പറഞ്ഞു: “മഹാപ്രാജ്ഞാ, സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകൾ സന്തുഷ്ടനായി നൽകൂ; അയോധ്യയുടെ യോഗക്ഷേമം നടത്തുന്നവനാകൂ.” വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് സ്വർണംകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആ പാദുകകൾ എന്റെ രാജ്യത്തിനായി നൽകി.’ പിന്നെ ഭരതൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘അതിമഹാത്മാവായ രാമന്റെ അനുജ്ഞയോടെ ഞാൻ മടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ശുഭമായ ആ പാദുകകൾ ഏറ്റുവാങ്ങി അയോധ്യയിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു.’ ഇവിടെ ‘എന്റെ രാജ്യത്തിനായി’ എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യം ഭരതന്റെ പേരിൽ, എന്നാൽ അധികാരം പാദുകകൾക്കുതന്നെ. ഭരതൻ തന്റെ യാചന മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ നിശ്ചയവും ഉള്ളതുപോലെതന്നെ പറയുന്നു — സത്യവാദിതയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഭൂഷണം. ‘കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ വിധിപൂർവകത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുള്ള ദാനമാണ് ശാസ്ത്രവിഹിതം. ഇങ്ങനെ പാദുകദാനം വെറും സ്നേഹകർമമല്ല, വിധിപ്രകാരമുള്ള രാജ്യസമർപ്പണമാണ്.
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവാക്കു കേട്ട് മുനിയായ ഭരദ്വാജൻ അതിലും ശുഭമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, ശീലവും ആചാരവും അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ! നിന്നിൽ ആര്യത്വം നിലകൊള്ളുന്നത് അദ്ഭുതമല്ല — ഒഴുക്കിവിട്ട ജലം താഴ്ന്ന സ്ഥലത്തേക്കുതന്നെ പോകുന്നതുപോലെ എല്ലാ സദ്ഗുണങ്ങളും സ്വയം നിന്നിലേക്കു വന്നുചേരുന്നു.’ ഉപമ ഇവിടെ സ്വഭാവത്തെ കുറിക്കുന്നതാണ് — ജലം താഴേക്കു പോകുന്നതുപോലെ സദ്ഗുണങ്ങൾ നിന്നിലേക്കു വരുന്നതു പ്രയത്നംകൂടാതെ സിദ്ധിക്കുന്നതാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പിതാവിനെയും പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘നിന്നെപ്പോലെ ധർമാത്മാവും ധർമവത്സലനുമായ പുത്രനുള്ള മഹാബാഹുവായ നിന്റെ പിതാവ് ദശരഥൻ ഋണമുക്തനാണ്.’ പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ പിതാവിന് ഋണമുക്തി എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ആ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ഋഷിയുടെ പാദങ്ങൾ കൈകൂപ്പി പിടിച്ച് ഭരതൻ യാത്ര ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി — പോകാനുള്ള അനുജ്ഞ യാചിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു. ഭരദ്വാജന്റെ വാക്ക് ഭരതന്റെ ശോകത്തിനുള്ള പ്രതിവിധിയാണ് — നിനക്കു ലഭിക്കാതെപോയതും നിന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ കുറവല്ല. ‘ശീലവൃത്തവിദാം വരേ’ എന്ന സപ്തമീവിഭക്തിയിലൂടെ മുനി ഭരതനെത്തന്നെ അവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു. പിതാവിന്റെ ഋണമുക്തി പുത്രന്റെ ധർമംകൊണ്ടു സിദ്ധിക്കുന്നു എന്ന സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋഷിമാരും അതു പറഞ്ഞിരുന്നു.
പിന്നെ ഭരദ്വാജനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീമാനായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. വാഹനങ്ങളും വണ്ടികളും കുതിരകളും ആനകളുമുള്ള ആ വിസ്തൃതമായ സൈന്യം വീണ്ടും മടങ്ങി ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു — മുമ്പ് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട അതേ സേന ഇപ്പോൾ ഒഴിഞ്ഞ കൈകളോടെ മടങ്ങുന്നു. പിന്നെ അവർ തിരമാലകളണിഞ്ഞ ദിവ്യമായ യമുനാനദി കടന്ന്, വീണ്ടും എല്ലാവരും മംഗളജലമുള്ള ഗംഗാനദി കണ്ടു. രമ്യമായ ജലം നിറഞ്ഞ ആ ഗംഗ കടന്ന് ബന്ധുക്കളോടും സൈനികരോടുംകൂടി ഭരതൻ രമ്യമായ ശൃംഗവേരപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു — ഗുഹനുമായി രാമൻ കണ്ടുമുട്ടിയ അതേ നഗരം. മടക്കയാത്രയിൽ കവി, പോകുമ്പോൾ ഭരതൻ പ്രതീക്ഷ വഹിച്ചിരുന്ന അതേ സ്ഥലങ്ങൾ ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവതന്നെ നിരാശയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനഃ നിവൃത്താ’ (വീണ്ടും മടങ്ങി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി മടക്കയാത്രയുടെ നിഷ്ഫലതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ ദർശനം ഇവിടെ വീണ്ടും — പോകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇതുതന്നെ കടന്നിരുന്നു. ശൃംഗവേരപുരത്തിൽ ഗുഹന്റെ ഓർമ തീർച്ചയായും ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചിരിക്കും, കാരണം അവിടെവച്ചാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി രാമന്റെ വാർത്ത കേട്ടത്.
ശൃംഗവേരപുരത്തിൽനിന്നു വീണ്ടും പുറപ്പെട്ട അദ്ദേഹം അയോധ്യ കണ്ടു. അപ്പോൾ കണ്ട ആ നഗരം പിതാവും സഹോദരനും ഇല്ലാത്തതായിരുന്നു — ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു, രാമൻ വനത്തിൽ; അതുകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ രണ്ട് ആധാരങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടു. അതിനെ ഇങ്ങനെ കണ്ട് ദുഃഖസന്തപ്തനായ ഭരതൻ സാരഥിയോട് ഇതു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥീ, നോക്കൂ! തകർന്ന അയോധ്യ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; അതു രൂപമറ്റതും ആനന്ദമറ്റതും ദീനവും ശബ്ദം നിലച്ചതുമായിരിക്കുന്നു.’ ‘പ്രതിഹതസ്വനാ’ (ശബ്ദം നിലച്ചത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുമ്പ് വാദ്യങ്ങളും വേദഘോഷങ്ങളും ജനകോലാഹലവും ഉണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ മൗനംമാത്രം. ഈ അർധശ്ലോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ ഉപമാപരമ്പര വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ചിത്രകൂടംമുതൽ അയോധ്യവരെയുള്ള ഭരതന്റെ മടക്കയാത്ര മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘വിധ്വസ്താ’ (തകർന്ന) എന്ന പദം ഭൗതികമായ നാശത്തെയല്ല, ശോഭയുടെ നാശത്തെയാണ് പറയുന്നത് — മാളികകൾ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയുടെ ദീപ്തി പോയിരിക്കുന്നു. നാലു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി നഗരത്തിന്റെ നാലുവിധമായ നഷ്ടം കാണിക്കുന്നു — രൂപത്തിന്റെ, ആനന്ദത്തിന്റെ, ഐശ്വര്യത്തിന്റെ, ശബ്ദത്തിന്റെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥