സർഗ്ഗം
ഭരതനു പാദുകകൾ നൽകുന്നു
മഹർഷിമാരുടെ വിസ്മയം, ഋഷിഗണങ്ങൾ ഭരതനെ ഉപദേശിക്കുന്നു, ഭരതന്റെ പുനർയാചന, രാമന്റെ ദൃഢപ്രതിജ്ഞ, സ്വർണാലംകൃതമായ പാദുകകളുടെ ദാനം, ശത്രുഘ്നനുള്ള സന്ദേശം, എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭരതന്റെ യാചന നിരസിച്ച് പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്നു സ്ഥാപിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ദൃശ്യത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു — അനുപമതേജസ്സുള്ള ആ സഹോദരന്മാരുടെ രോമാഞ്ചജനകമായ സമാഗമം കണ്ട് അവിടെയെത്തിയ മഹർഷിമാർ വിസ്മയിച്ചു. അദൃശ്യരായിനിന്ന ആ മുനിഗണങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന പരമർഷിമാരും മഹാഭാഗരായ ആ കാകുത്സ്ഥസഹോദരന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു: ‘ഈ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരും എപ്പോഴും ആര്യരും ധർമജ്ഞരും ധർമംതന്നെ പരാക്രമമായവരുമാണ്; ഇരുവരുടെയും സംഭാഷണം കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കും വീണ്ടും കേൾക്കാൻ കൊതി തോന്നുന്നു.’ ഋഷിമാരുടെ ഈ കൊതി ഇവിടെ മഹത്തായ പ്രശംസയാണ് — വിരക്തരായവർപോലും ഇവരുടെ സംവാദം വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ദശഗ്രീവന്റെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ ഋഷിഗണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന് രാജശാർദൂലനായ ഭരതനോടു വേഗം സംസാരിച്ചു. ‘ദശഗ്രീവവധൈഷിണഃ’ (ദശഗ്രീവന്റെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി ദൂരെയുള്ള ഒരു ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ വനം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ രാവണവധം സിദ്ധിക്കുകയില്ല; അതുകൊണ്ട് ഋഷിമാരുടെ വാക്കിന്റെ മൂലം ലോകകല്യാണംതന്നെയാണ്, വെറും ധർമോപദേശമല്ല. ‘അന്തർഹിതാഃ’ (അദൃശ്യർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഋഷിമാർ അന്തരീക്ഷത്തിൽ അദൃശ്യരായിനിന്നുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ സാക്ഷ്യം മനുഷ്യസഭയ്ക്കു പുറത്തുമുണ്ട്.
ഋഷിമാർ ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘കുലീനനേ, മഹാപ്രാജ്ഞാ, മഹത്തായ ആചാരമുള്ളവനേ, മഹായശസ്വീ! നീ പിതാവിനെ പരിഗണിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന്റെ വാക്കു നീ സ്വീകരിക്കണം.’ പിതാവിനോടുള്ള പരിഗണനതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാരണമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നത് — പിതാവിനു ഹിതമായതുതന്നെ ചെയ്യണം. പിന്നെ അവർ വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘ഈ രാമൻ എപ്പോഴും പിതാവിനോടു ഋണമില്ലാത്തവനായിരിക്കണമെന്നാണ് ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; കൈകേയിയോടുള്ള ഋണം വീട്ടിയതിനാലാണ് ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത്.’ അതായത്, ദശരഥന്റെ സദ്ഗതി രാമന്റെ വനവാസംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സിദ്ധിച്ചത്; രാമൻ മടങ്ങിയാൽ ആ ഗതിക്കു ഭംഗം വരും. ഇത്രയും പറഞ്ഞിട്ട് ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാജർഷിമാരും — എല്ലാവരും താന്താങ്ങളുടെ വഴിക്കു പോയി. അവരുടെ വാക്കിനാൽ ആഹ്ലാദിതനായ ശുഭദർശനനായ രാമൻ ശോഭിച്ചു; സന്തുഷ്ടമുഖത്തോടെ അദ്ദേഹം ആ ഋഷിമാരെ പൂജിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ നിശ്ചയം ദിവ്യസാക്ഷ്യത്താൽ സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമബുദ്ധിയോടെ അദ്ദേഹം ചെയ്തതുതന്നെ ഋഷിമാരും അനുമോദിച്ചു; അതുകൊണ്ട് തർക്കത്തിന്റെ തീർപ്പ് ഏതാണ്ട് ഇവിടെത്തന്നെ ഉണ്ടായി. ‘താന്താങ്ങളുടെ വഴിക്കു പോയി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദിവ്യസഭയുടെ പിരിയൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മനുഷ്യസംവാദംതന്നെ തുടരുന്നു.
എന്നിട്ടും ഭരതൻ പിന്മാറുന്നില്ല. തളർന്ന ശരീരത്തോടെ, ഇടറുന്ന വാക്കോടെ, കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹം രാഘവനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, കുലധർമത്താൽ തുടർന്നുപോരുന്ന ഈ ധർമം കണ്ട്, കാകുത്സ്ഥാ, എന്റെയും എന്റെ അമ്മയുടെയും യാചന അങ്ങ് സാധിപ്പിക്കണം.’ ജ്യേഷ്ഠൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതും പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നതും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലധർമമാണ് എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ കഴിവില്ലായ്മ അറിയിക്കുന്നു: ‘ഈ മഹാരാജ്യം തനിച്ചു സംരക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല; അങ്ങയിൽ അനുരക്തരായ പൗരജാനപദരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും എനിക്കു കഴിയുകയില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു: ‘ഞങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളും യോദ്ധാക്കളും മിത്രങ്ങളും സുഹൃത്തുക്കളും, കർഷകർ മഴമേഘത്തെയെന്നപോലെ, അങ്ങയെ മാത്രം കാത്തിരിക്കുന്നു.’ കർഷകർ മേഘത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ഗഹനമാണ് — മേഘമില്ലാതെ കൃഷി നിഷ്ഫലം, അതുപോലെ രാജാവില്ലാതെ പ്രജകളും. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ഈ രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് ആരെയെങ്കിലും ഏൽപ്പിക്കൂ; ലോകത്തെ പരിപാലിക്കാൻ അങ്ങ് നിയോഗിക്കുന്നവൻ കഴിവുള്ളവനായിരിക്കും.’ അതായത്, രാജ്യം സ്വീകരിച്ചിട്ട് ആർക്കെങ്കിലും പാലനഭാരം നൽകിയാലും എന്ന്. ‘സ്രസ്തഗാത്രഃ’ (തളർന്ന ശരീരത്തോടെ), ‘സജ്ജമാനയാ വാചാ’ (ഇടറുന്ന വാക്കോടെ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ നിരാശ ശരീരത്തിലൂടെയും വാക്കിലൂടെയും കാണിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭരതൻ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; രാഘവനോട് അതിപ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് കഠിനമായി പ്രാർഥിച്ചു. രാമനോ ആ സഹോദരനെ മടിയിലിരുത്തി, മദിച്ച അരയന്നത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്വരത്തിൽ, ശ്യാമവർണനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അവനോടു സ്വയം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ശകാരമല്ല, പ്രശംസ കലർന്ന ശിക്ഷണമാണ്: ‘കുഞ്ഞേ, നിനക്കു വന്നുചേർന്ന ഈ ബുദ്ധി സ്വാഭാവികവും വിനയത്താൽ ലഭിച്ചതുമാണ്; ഭൂമിയെപ്പോലും സംരക്ഷിക്കാൻ നിനക്കു നല്ല കഴിവുണ്ട്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം രാജനീതി ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘അമാത്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും ബുദ്ധിമാന്മാരായ മന്ത്രിമാരോടും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച് വലിയ കാര്യങ്ങൾപോലും ചെയ്യിക്കൂ.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ നിശ്ചയത്തെ പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരതയോട് ഉപമിക്കുന്നു: ‘ചന്ദ്രനിൽനിന്നു ശോഭ വിട്ടുപോയേക്കാം, ഹിമവാൻ മഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, സമുദ്രം തീരം ലംഘിച്ചേക്കാം — എന്നാലും ഞാൻ പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.’ ഒടുവിൽ അമ്മയോടുള്ള ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘കാമംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ അമ്മ നിനക്കുവേണ്ടി ഇതു ചെയ്തു; അതു മനസ്സിൽ വയ്ക്കരുത്, അമ്മയോട് അമ്മയോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറണം.’ കോപത്തിനു പകരം ക്ഷമതന്നെയാണ് പുത്രധർമം. മൂന്ന് അസംഭവ്യമായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ രാമൻ കാണിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയുടെ നിയമഭംഗംപോലും സംഭവിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ ഭംഗം സംഭവിക്കുകയില്ല.
തേജസ്സിൽ സൂര്യനു സമനും പ്രതിപദത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാഴ്ചയ്ക്കു മനോഹരനുമായ, ഇങ്ങനെ പറയുന്ന കൗസല്യാപുത്രനോട് ഭരതൻ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപായം പുതിയതാണ്: ‘ആര്യാ, സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകളിൽ അങ്ങ് കാലുകൾ വയ്ക്കൂ; ഇവതന്നെ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ യോഗക്ഷേമം നടത്തും.’ രാമൻ സ്വയം വരുന്നില്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകകളെത്തന്നെ രാജാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു സ്ഥാപിക്കണം എന്നാണ് ഭാവം. അതിമഹാതേജസ്വിയും നരവ്യാഘ്രനുമായ രാമൻ ആ പാദുകകളിൽ കയറിനിന്ന്, പിന്നെ അവ അഴിച്ചെടുത്ത് മഹാത്മാവായ ഭരതനു നൽകി. ഭരതൻ ആ പാദുകകളെ നമസ്കരിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ജടയും ചീരവും ധരിക്കും; വീരാ രഘുനന്ദനാ, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച് അങ്ങയുടെ വരവു കാത്ത് ഞാൻ നഗരത്തിനു പുറത്തുതന്നെ വസിക്കും.’ ഇതിലൂടെ ഭരതൻ രാമന്റെതന്നെ വനവ്രതം നഗരത്തിനു പുറത്ത് ആചരിക്കാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — രാജ്യം അനുഭവിക്കാനല്ല, സംരക്ഷിക്കാൻമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം അതു സ്വീകരിക്കുന്നത്. പാദുകദാനമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ രാജ്യം ‘പാദുകാരാജ്യം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്. ‘അധിരുഹ്യ വ്യവമുച്യ ച’ (കയറിനിന്ന്, പിന്നെ അഴിച്ചെടുത്ത്) എന്ന ക്രമത്തിൽ പാദുകകളിലേക്കു രാജാധികാരം സംക്രമിച്ചു — രാമന്റെ പാദസ്പർശംകൊണ്ടുതന്നെ അവ രാജാവിന്റെ പ്രതിനിധികളായിത്തീർന്നു.
ഭരതൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, അങ്ങയുടെ പാദുകകളിൽ രാജ്യഭരണം ഏൽപ്പിച്ച് ഞാൻ കാത്തിരിക്കും; രഘൂത്തമാ, പതിനാലാം വർഷം തികയുന്ന അതേ ദിവസം അങ്ങയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ കഠിനമാണ് — ഒരു ദിവസത്തെ താമസംപോലും സഹിക്കുകയില്ല. രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ആദരവോടെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നനെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അമ്മയായ കൈകേയിയെ സംരക്ഷിക്കൂ; അവളോടു കോപിക്കരുത്. രഘുനന്ദനാ, ഞാനും സീതയും നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു.’ ശപഥംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ച് അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നന്റെ കോപം തടയുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ മന്ഥരയോടു കോപിച്ചിരുന്നുവല്ലോ; അതുകൊണ്ട് ആശങ്ക കാരണമുള്ളതാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ രാമൻ സഹോദരനെ യാത്രയാക്കി. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ രണ്ടുവിധം രൂപം കാണിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞയിൽ വജ്രംപോലെ കഠിനൻ, സഹോദരസ്നേഹത്തിലോ കണ്ണീർനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവൻ. ‘അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും’ എന്ന വാക്ക് സർഗാന്തത്തിൽ വീണ്ടും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ നന്ദിഗ്രാമവാസത്തിന്റെ മൂലം ഇതുതന്നെയാണ്.
അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ നന്നായി അലങ്കരിച്ചതും അതിശോഭയുള്ളതുമായ ആ പാദുകകൾ സ്വീകരിച്ച് രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചു; അവയെ ഒരു ശ്രേഷ്ഠഗജത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥാപിച്ചു — പാദുകകളാണ് ഇപ്പോൾ രാജചിഹ്നം, അതുകൊണ്ട് ആനയുടെ ശിരസ്സാണ് അവയുടെ സ്ഥാനം. പിന്നെ രാഘവവംശം വർധിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ ക്രമമായി ആ ജനങ്ങളെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും പ്രജകളെയും രണ്ട് അനുജന്മാരെയും പൂജിച്ച് യാത്രയാക്കി; സ്വധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന അദ്ദേഹം ഹിമവാനെപ്പോലെ അചലനായിരുന്നു. ഒടുവിൽ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ അവർക്ക് ദുഃഖംകൊണ്ട് യാത്രപറയാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല; രാമനോ എല്ലാ അമ്മമാരെയും നമസ്കരിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ കുടീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘രുദൻ’ (കരഞ്ഞുകൊണ്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞയിൽ അചലനായവനും അമ്മമാരുടെ വിരഹത്തിൽ മനുഷ്യൻതന്നെ. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ ഭരതരാമസംവാദം അവസാനിക്കുന്നു. ‘ഹിമവാനെപ്പോലെ അചലൻ’ എന്ന ഉപമ മുമ്പ് രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞതാണ് (‘ഹിമവാൻ മഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം’); ഇവിടെ കവി അതു രാമനിൽത്തന്നെ ചേർക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥