സർഗ്ഗം
വസിഷ്ഠോപദേശവും ഭരതന്റെ പ്രായോപവേശവും
മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള വസിഷ്ഠന്റെ ഉപദേശം, രാമന്റെ പിതൃവചനനിഷ്ഠ, ഭരതന്റെ പ്രായോപവേശം, പൗരജാനപദരുടെ സാക്ഷ്യം, രാമന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശപരമ്പര എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാമനെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ മുമ്പും രാമനോടു സംസാരിച്ച രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും ധർമയുക്തമായ മറ്റൊരു വാക്കു പറയുന്നു. അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു സാമാന്യസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ ലോകത്തിൽ ജനിച്ച പുരുഷന് എപ്പോഴും ഗുരുക്കന്മാരുണ്ട് — ആചാര്യനും പിതാവും മാതാവും. പിതാവ് ഈ പുരുഷനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ആചാര്യനോ പ്രജ്ഞ നൽകുന്നു; പ്രജ്ഞ നൽകുന്നതിനാലാണ് അദ്ദേഹം ഗുരു എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.’ ഈ വാക്കിലൂടെ ആചാര്യന്റെ സ്ഥാനം പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തെക്കാൾ താണതല്ല എന്നു വസിഷ്ഠൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആ സിദ്ധാന്തം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ പിതാവിന്റെ ആചാര്യനാണ്, അങ്ങയുടെയും ആചാര്യനാണ്; അതുകൊണ്ട് എന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മറ്റു കാരണങ്ങളും കാണിക്കുന്നു: ‘ഈ സഭകളും ഈ ബന്ധുക്കളും ഈ രാജാക്കന്മാരും ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു; ഇവരോടു ധർമം ആചരിച്ചാലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല. വൃദ്ധയും ധർമശീലയുമായ അമ്മയ്ക്കു പ്രതികൂലമായി പെരുമാറരുത്; അവളുടെ വാക്കു ചെയ്താലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ ‘നാതിവർതേഃ സതാം ഗതിം’ (സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ വസിഷ്ഠൻ ഒരേ യുക്തിയെ ദൃഢമാക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞാപാലനം മാത്രമല്ല ധർമം, ആചാര്യന്റെയും അമ്മയുടെയും പ്രജകളുടെയും വാക്കു പാലിക്കുന്നതും സന്മാർഗംതന്നെയാണ്. ‘ഇഹ ജാതസ്യ’ (ഇവിടെ ജനിച്ചവന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം എല്ലാ മനുഷ്യർക്കുമുള്ള സാധാരണനിയമമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനുമാത്രമുള്ള വിശേഷമല്ല — അതുകൊണ്ട് ഈ വാദം ലോകസിദ്ധമാണ്, പക്ഷപാതജന്യമല്ല.
വസിഷ്ഠൻ അന്തിമകാരണം പറയുന്നു: ‘സത്യത്തിലും ധർമത്തിലും പരാക്രമമുള്ളവനേ, യാചിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് അങ്ങയെത്തന്നെയും ലംഘിക്കുകയില്ല’ — ഭരതൻ അങ്ങയുടെ ആത്മാവുതന്നെയാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ മധുരമായി പറയപ്പെട്ട പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവൻ അരികിലിരുന്ന ഗുരുവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി വാദരൂപമല്ല, ഋണസ്വീകാരരൂപമാണ്: ‘അമ്മയും അച്ഛനും പുത്രനോട് എപ്പോഴും ചെയ്യുന്നതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുക എളുപ്പമല്ല. കഴിവിനൊത്തു നൽകിയും ഉറക്കിയും തേച്ചുകുളിപ്പിച്ചും എപ്പോഴും പ്രിയം പറഞ്ഞും വളർത്തിയും അവർ ചെയ്തതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ പുത്രനു കഴിയുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെതന്നെ മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരുടെ സിദ്ധാന്തത്തെ സ്വപക്ഷത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — പിതാവ് ഗുരുവാണെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. പിന്നെ അദ്ദേഹം നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘ആ ദശരഥരാജാവുതന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവും ജനയിതാവും; അദ്ദേഹം എന്നോട് എന്ത് ആജ്ഞാപിച്ചുവോ, അതു മിഥ്യയാകുകയില്ല.’ ഇത്രമാത്രം മറുപടികൊണ്ട് വസിഷ്ഠന്റെ എല്ലാ കാരണങ്ങളും നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതു കേട്ട് വിശാലമായ മാറിടമുള്ള ഭരതൻ അത്യന്തം ദുർമനസ്കനായി ഉടനെതന്നെ സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു സംസാരിച്ചു — വാക്കുകൊണ്ടു ജയിക്കാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു ഉപായം ആശ്രയിക്കുന്നു. അഞ്ച് ഉപായങ്ങളാൽ — അന്നദാനം, ഉറക്കൽ, തേച്ചുകുളിപ്പിക്കൽ, പ്രിയവചനം, പോഷണം — അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും ഉപകാരം എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവയിൽ ഒന്നിനുപോലും പ്രത്യുപകാരം ദുഷ്കരമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം.
ഭരതൻ സാരഥിയായ സുമന്ത്രനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെ ഈ തറയിൽ വേഗം ദർഭ വിരിക്കൂ. ആര്യൻ എന്നോടു പ്രസാദിക്കുന്നതുവരെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിലിരുന്ന് ഞാൻ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും. ധനം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെ, ആഹാരമില്ലാതെ, വെളിച്ചം കാണാതെ, അദ്ദേഹം മടങ്ങുന്നതുവരെ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാലയ്ക്കു മുന്നിൽ കിടക്കും.’ ബ്രാഹ്മണരുടെ പ്രസിദ്ധമായ ധരണാരീതിയാണിത് — കടക്കാരനിൽനിന്നു കിട്ടാനുള്ളവൻ അവന്റെ വാതിൽക്കൽ നിരാഹാരനായി കിടന്ന് അവനെ നിർബന്ധിക്കുന്നു. സുമന്ത്രൻ രാമനെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, ഭരതനെ കണ്ട് ദുർമനസ്കനായി, മുകളിൽ ദർഭയുള്ള ഒരു വിരിപ്പ് ഒരുക്കി; ഭരതനോ അതു വകവയ്ക്കാതെ സ്വയം വെറും നിലത്തുതന്നെ ഇരുന്നു — ആസനംപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ ഭരതാ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്തിട്ടാണ് നീ എനിക്കെതിരെ ഉപവസിക്കുന്നത്? ബ്രാഹ്മണനു മാത്രമേ ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞുകിടന്ന് മനുഷ്യരെ തടയാൻ അവകാശമുള്ളൂ; മൂർധാഭിഷിക്തരായ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഇങ്ങനെ എതിരെ ഉപവസിക്കാൻ വിധിയില്ല. നരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ഈ ദാരുണമായ വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു വേഗം ശ്രേഷ്ഠനഗരമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ഉപായംതന്നെ ക്ഷത്രിയധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണെന്നു രാമൻ കാണിക്കുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ നില ഇവിടെ ദയനീയമാണ് — ഒരുവശത്ത് സ്വാമിയായ രാമന്റെ മുഖം, മറുവശത്ത് ഭരതന്റെ ആജ്ഞ; അതുകൊണ്ട് ദുർമനസ്കനായിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ദർഭ വിരിക്കുന്നു. ‘ഏകപാർശ്വേന’ (ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞ്) കിടക്കുന്നത് പ്രായോപവേശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ മുദ്രയാണ്.
ഭരതനോ ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ ഇരിക്കുന്നു; ചുറ്റും നോക്കി അദ്ദേഹം പൗരജാനപദരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആര്യനെ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല?’ അതായത്, ‘എന്റെ പക്ഷം പിടിച്ച് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല?’ എന്നാൽ ആ ജനങ്ങൾ മഹാത്മാവായ ഭരതനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾക്കു കാകുത്സ്ഥനെ അറിയാം; രാഘവൻ പറയുന്നതു ശരിതന്നെ. ഈ മഹാഭാഗനും പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹത്തെ പെട്ടെന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.’ ഈ വാക്ക് ഭരതന്റെ പരാജയംതന്നെയാണ് — സഹായത്തിനായി അദ്ദേഹം വിളിച്ചവർതന്നെ രാമന്റെ പക്ഷം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ധർമദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കൂ. രാഘവാ, ഇതു രണ്ടും കേട്ട് നന്നായി വിചാരിക്കൂ; മഹാബാഹോ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എന്നെയും ജലത്തെയും സ്പർശിക്കൂ.’ ജലസ്പർശം ഇവിടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അടയാളമാണ്; ഇതിലൂടെ രാമൻ തർക്കം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു, ഭരതനെ പ്രായോപവേശത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൗരജാനപദർ ഇവിടെ സാക്ഷികളെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവരുടെ തീർപ്പിലൂടെയാണ് തർക്കം ലോകസമ്മതമാകുന്നത്, രണ്ടു സഹോദരന്മാർക്കിടയിൽ രഹസ്യമായല്ല. ‘അഞ്ജസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ ഉടനെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം ധർമമൂലമാണ്.
അപ്പോൾ ഭരതൻ എഴുന്നേറ്റ് ജലം സ്പർശിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഭാംഗങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ, മന്ത്രിമാരും കേൾക്കട്ടെ. ഞാൻ പിതാവിനോടു രാജ്യം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ ഉപദേശിച്ചുമില്ല; ഇങ്ങനെ പ്രവ്രജിക്കുന്ന പരമധർമജ്ഞനായ രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നുമില്ല.’ മൂന്നു നിഷേധങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം സഭയ്ക്കു മുന്നിൽ തന്റെ നിർദോഷത സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ പ്രേരിപ്പിച്ചില്ല, ഈ കർമത്തെ അനുമോദിക്കുന്നുമില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം അന്തിമമായ ഉപായം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽ വസിക്കുക അനിവാര്യമാണെങ്കിൽ, പിതാവിന്റെ വാക്കു ചെയ്യേണ്ടതുമാണെങ്കിൽ, ഞാൻതന്നെ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കാം.’ അതായത്, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടട്ടെ, എന്നാൽ വനവാസി ഞാനാകാം, രാജ്യം ആര്യൻ സ്വീകരിക്കട്ടെ. സഹോദരന്റെ ഈ സത്യവചനം കേട്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ വിസ്മിതനായി; എന്നാൽ മറുപടി അദ്ദേഹം ഭരതനോടു മാത്രമായി പറയുന്നില്ല, പൗരജാനപദരെ നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് പറയാൻ ആരംഭിക്കുന്നത് — തീർപ്പ് സഭയ്ക്കു മുന്നിൽത്തന്നെ പറയണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. ജലം സ്പർശിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞ വാക്ക് ശപഥത്തിനു തുല്യമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ വെറുമൊരു പ്രാർഥനയല്ല, ബന്ധിക്കുന്ന വാക്കുതന്നെയാണ്.
രാമൻ ലൗകികവ്യവഹാരത്തിൽനിന്നുതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തം എടുക്കുന്നു: ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ പിതാവ് വിറ്റതോ പണയംവച്ചതോ വാങ്ങിയതോ ആയത് എനിക്കോ ഭരതനോ റദ്ദാക്കാനാവില്ല.’ പിതാവു ചെയ്ത ഇടപാട് പുത്രന്മാർ ലംഘിക്കരുതെന്ന ലോകനിയമം രാജ്യദാനത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും തുല്യംതന്നെ. ‘വനവാസത്തിൽ നിന്ദ്യമായ പകരക്കാരനെ ഞാൻ ഏർപ്പെടുത്തരുത്’ — അതായത്, പ്രതിനിധിയെ നിർത്തി സ്വയം ഒഴിഞ്ഞുമാറുക എന്ന നിന്ദിതമായ ഒഴികഴിവ് ആശ്രയിക്കരുത്. ‘കൈകേയി പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ, എന്റെ പിതാവു ചെയ്തതും നന്നായിത്തന്നെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദോഷംപോലും വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ഭരതൻ ക്ഷമാശീലനും ഗുരുക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്നവനുമാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാ കല്യാണവുമുണ്ട്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഭാവിയുടെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്നശേഷം ധർമശീലനായ ഈ സഹോദരനോടൊപ്പം ഞാൻ ഭൂമിയുടെ ഉത്തമനായ പതിയാകും. കൈകേയി രാജാവിനോടു വരം ചോദിച്ചു, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു നിറവേറ്റി; ഇനി നീ ആ ഭൂപതിയായ പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ.’ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘വിക്രീതം, ആഹിതം, ക്രീതം’ (വിറ്റത്, പണയംവച്ചത്, വാങ്ങിയത്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ വ്യവഹാരശാസ്ത്രത്തിലേതാണ് — വില്പന, പണയം, വാങ്ങൽ; ഇവയിലൂടെ രാജ്യദാനവും പിതാവിന്റെ സിദ്ധമായ ഇടപാടുതന്നെയാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനൃതാത് മോചയ’ (അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ രാമൻ ഭരതനെത്തന്നെ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തിൽ സഹായിയാക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥