॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 111-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വസിഷ്ഠോപദേശവും ഭരതന്റെ പ്രായോപവേശവും

മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള വസിഷ്ഠന്റെ ഉപദേശം, രാമന്റെ പിതൃവചനനിഷ്ഠ, ഭരതന്റെ പ്രായോപവേശം, പൗരജാനപദരുടെ സാക്ഷ്യം, രാമന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശപരമ്പര എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാമനെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ മുമ്പും രാമനോടു സംസാരിച്ച രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും ധർമയുക്തമായ മറ്റൊരു വാക്കു പറയുന്നു. അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു സാമാന്യസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ ലോകത്തിൽ ജനിച്ച പുരുഷന് എപ്പോഴും ഗുരുക്കന്മാരുണ്ട് — ആചാര്യനും പിതാവും മാതാവും. പിതാവ് ഈ പുരുഷനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ആചാര്യനോ പ്രജ്ഞ നൽകുന്നു; പ്രജ്ഞ നൽകുന്നതിനാലാണ് അദ്ദേഹം ഗുരു എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.’ ഈ വാക്കിലൂടെ ആചാര്യന്റെ സ്ഥാനം പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തെക്കാൾ താണതല്ല എന്നു വസിഷ്ഠൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആ സിദ്ധാന്തം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ പിതാവിന്റെ ആചാര്യനാണ്, അങ്ങയുടെയും ആചാര്യനാണ്; അതുകൊണ്ട് എന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മറ്റു കാരണങ്ങളും കാണിക്കുന്നു: ‘ഈ സഭകളും ഈ ബന്ധുക്കളും ഈ രാജാക്കന്മാരും ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു; ഇവരോടു ധർമം ആചരിച്ചാലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല. വൃദ്ധയും ധർമശീലയുമായ അമ്മയ്ക്കു പ്രതികൂലമായി പെരുമാറരുത്; അവളുടെ വാക്കു ചെയ്താലും അങ്ങ് സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല.’ ‘നാതിവർതേഃ സതാം ഗതിം’ (സജ്ജനമാർഗം ലംഘിക്കുകയില്ല) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ വസിഷ്ഠൻ ഒരേ യുക്തിയെ ദൃഢമാക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞാപാലനം മാത്രമല്ല ധർമം, ആചാര്യന്റെയും അമ്മയുടെയും പ്രജകളുടെയും വാക്കു പാലിക്കുന്നതും സന്മാർഗംതന്നെയാണ്. ‘ഇഹ ജാതസ്യ’ (ഇവിടെ ജനിച്ചവന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം എല്ലാ മനുഷ്യർക്കുമുള്ള സാധാരണനിയമമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനുമാത്രമുള്ള വിശേഷമല്ല — അതുകൊണ്ട് ഈ വാദം ലോകസിദ്ധമാണ്, പക്ഷപാതജന്യമല്ല.

വസിഷ്ഠൻ അന്തിമകാരണം പറയുന്നു: ‘സത്യത്തിലും ധർമത്തിലും പരാക്രമമുള്ളവനേ, യാചിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്കു ചെയ്താൽ അങ്ങ് അങ്ങയെത്തന്നെയും ലംഘിക്കുകയില്ല’ — ഭരതൻ അങ്ങയുടെ ആത്മാവുതന്നെയാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ മധുരമായി പറയപ്പെട്ട പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവൻ അരികിലിരുന്ന ഗുരുവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി വാദരൂപമല്ല, ഋണസ്വീകാരരൂപമാണ്: ‘അമ്മയും അച്ഛനും പുത്രനോട് എപ്പോഴും ചെയ്യുന്നതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുക എളുപ്പമല്ല. കഴിവിനൊത്തു നൽകിയും ഉറക്കിയും തേച്ചുകുളിപ്പിച്ചും എപ്പോഴും പ്രിയം പറഞ്ഞും വളർത്തിയും അവർ ചെയ്തതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ പുത്രനു കഴിയുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെതന്നെ മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരുടെ സിദ്ധാന്തത്തെ സ്വപക്ഷത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — പിതാവ് ഗുരുവാണെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. പിന്നെ അദ്ദേഹം നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘ആ ദശരഥരാജാവുതന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവും ജനയിതാവും; അദ്ദേഹം എന്നോട് എന്ത് ആജ്ഞാപിച്ചുവോ, അതു മിഥ്യയാകുകയില്ല.’ ഇത്രമാത്രം മറുപടികൊണ്ട് വസിഷ്ഠന്റെ എല്ലാ കാരണങ്ങളും നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതു കേട്ട് വിശാലമായ മാറിടമുള്ള ഭരതൻ അത്യന്തം ദുർമനസ്കനായി ഉടനെതന്നെ സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു സംസാരിച്ചു — വാക്കുകൊണ്ടു ജയിക്കാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു ഉപായം ആശ്രയിക്കുന്നു. അഞ്ച് ഉപായങ്ങളാൽ — അന്നദാനം, ഉറക്കൽ, തേച്ചുകുളിപ്പിക്കൽ, പ്രിയവചനം, പോഷണം — അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും ഉപകാരം എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവയിൽ ഒന്നിനുപോലും പ്രത്യുപകാരം ദുഷ്കരമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം.

ഭരതൻ സാരഥിയായ സുമന്ത്രനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെ ഈ തറയിൽ വേഗം ദർഭ വിരിക്കൂ. ആര്യൻ എന്നോടു പ്രസാദിക്കുന്നതുവരെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിലിരുന്ന് ഞാൻ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും. ധനം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെ, ആഹാരമില്ലാതെ, വെളിച്ചം കാണാതെ, അദ്ദേഹം മടങ്ങുന്നതുവരെ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാലയ്ക്കു മുന്നിൽ കിടക്കും.’ ബ്രാഹ്മണരുടെ പ്രസിദ്ധമായ ധരണാരീതിയാണിത് — കടക്കാരനിൽനിന്നു കിട്ടാനുള്ളവൻ അവന്റെ വാതിൽക്കൽ നിരാഹാരനായി കിടന്ന് അവനെ നിർബന്ധിക്കുന്നു. സുമന്ത്രൻ രാമനെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, ഭരതനെ കണ്ട് ദുർമനസ്കനായി, മുകളിൽ ദർഭയുള്ള ഒരു വിരിപ്പ് ഒരുക്കി; ഭരതനോ അതു വകവയ്ക്കാതെ സ്വയം വെറും നിലത്തുതന്നെ ഇരുന്നു — ആസനംപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ ഭരതാ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്തിട്ടാണ് നീ എനിക്കെതിരെ ഉപവസിക്കുന്നത്? ബ്രാഹ്മണനു മാത്രമേ ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞുകിടന്ന് മനുഷ്യരെ തടയാൻ അവകാശമുള്ളൂ; മൂർധാഭിഷിക്തരായ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഇങ്ങനെ എതിരെ ഉപവസിക്കാൻ വിധിയില്ല. നരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ഈ ദാരുണമായ വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു വേഗം ശ്രേഷ്ഠനഗരമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ഉപായംതന്നെ ക്ഷത്രിയധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണെന്നു രാമൻ കാണിക്കുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ നില ഇവിടെ ദയനീയമാണ് — ഒരുവശത്ത് സ്വാമിയായ രാമന്റെ മുഖം, മറുവശത്ത് ഭരതന്റെ ആജ്ഞ; അതുകൊണ്ട് ദുർമനസ്കനായിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ദർഭ വിരിക്കുന്നു. ‘ഏകപാർശ്വേന’ (ഒരു വശം ചെരിഞ്ഞ്) കിടക്കുന്നത് പ്രായോപവേശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ മുദ്രയാണ്.

ഭരതനോ ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ ഇരിക്കുന്നു; ചുറ്റും നോക്കി അദ്ദേഹം പൗരജാനപദരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആര്യനെ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല?’ അതായത്, ‘എന്റെ പക്ഷം പിടിച്ച് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല?’ എന്നാൽ ആ ജനങ്ങൾ മഹാത്മാവായ ഭരതനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾക്കു കാകുത്സ്ഥനെ അറിയാം; രാഘവൻ പറയുന്നതു ശരിതന്നെ. ഈ മഹാഭാഗനും പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹത്തെ പെട്ടെന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.’ ഈ വാക്ക് ഭരതന്റെ പരാജയംതന്നെയാണ് — സഹായത്തിനായി അദ്ദേഹം വിളിച്ചവർതന്നെ രാമന്റെ പക്ഷം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ധർമദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കൂ. രാഘവാ, ഇതു രണ്ടും കേട്ട് നന്നായി വിചാരിക്കൂ; മഹാബാഹോ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എന്നെയും ജലത്തെയും സ്പർശിക്കൂ.’ ജലസ്പർശം ഇവിടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അടയാളമാണ്; ഇതിലൂടെ രാമൻ തർക്കം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു, ഭരതനെ പ്രായോപവേശത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൗരജാനപദർ ഇവിടെ സാക്ഷികളെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവരുടെ തീർപ്പിലൂടെയാണ് തർക്കം ലോകസമ്മതമാകുന്നത്, രണ്ടു സഹോദരന്മാർക്കിടയിൽ രഹസ്യമായല്ല. ‘അഞ്ജസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ ഉടനെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം ധർമമൂലമാണ്.

അപ്പോൾ ഭരതൻ എഴുന്നേറ്റ് ജലം സ്പർശിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഭാംഗങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ, മന്ത്രിമാരും കേൾക്കട്ടെ. ഞാൻ പിതാവിനോടു രാജ്യം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ ഉപദേശിച്ചുമില്ല; ഇങ്ങനെ പ്രവ്രജിക്കുന്ന പരമധർമജ്ഞനായ രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നുമില്ല.’ മൂന്നു നിഷേധങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം സഭയ്ക്കു മുന്നിൽ തന്റെ നിർദോഷത സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യാചിച്ചില്ല, അമ്മയെ പ്രേരിപ്പിച്ചില്ല, ഈ കർമത്തെ അനുമോദിക്കുന്നുമില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം അന്തിമമായ ഉപായം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽ വസിക്കുക അനിവാര്യമാണെങ്കിൽ, പിതാവിന്റെ വാക്കു ചെയ്യേണ്ടതുമാണെങ്കിൽ, ഞാൻതന്നെ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കാം.’ അതായത്, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടട്ടെ, എന്നാൽ വനവാസി ഞാനാകാം, രാജ്യം ആര്യൻ സ്വീകരിക്കട്ടെ. സഹോദരന്റെ ഈ സത്യവചനം കേട്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ വിസ്മിതനായി; എന്നാൽ മറുപടി അദ്ദേഹം ഭരതനോടു മാത്രമായി പറയുന്നില്ല, പൗരജാനപദരെ നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് പറയാൻ ആരംഭിക്കുന്നത് — തീർപ്പ് സഭയ്ക്കു മുന്നിൽത്തന്നെ പറയണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. ജലം സ്പർശിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞ വാക്ക് ശപഥത്തിനു തുല്യമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ വെറുമൊരു പ്രാർഥനയല്ല, ബന്ധിക്കുന്ന വാക്കുതന്നെയാണ്.

രാമൻ ലൗകികവ്യവഹാരത്തിൽനിന്നുതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തം എടുക്കുന്നു: ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ പിതാവ് വിറ്റതോ പണയംവച്ചതോ വാങ്ങിയതോ ആയത് എനിക്കോ ഭരതനോ റദ്ദാക്കാനാവില്ല.’ പിതാവു ചെയ്ത ഇടപാട് പുത്രന്മാർ ലംഘിക്കരുതെന്ന ലോകനിയമം രാജ്യദാനത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും തുല്യംതന്നെ. ‘വനവാസത്തിൽ നിന്ദ്യമായ പകരക്കാരനെ ഞാൻ ഏർപ്പെടുത്തരുത്’ — അതായത്, പ്രതിനിധിയെ നിർത്തി സ്വയം ഒഴിഞ്ഞുമാറുക എന്ന നിന്ദിതമായ ഒഴികഴിവ് ആശ്രയിക്കരുത്. ‘കൈകേയി പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ, എന്റെ പിതാവു ചെയ്തതും നന്നായിത്തന്നെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദോഷംപോലും വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ഭരതൻ ക്ഷമാശീലനും ഗുരുക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്നവനുമാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാ കല്യാണവുമുണ്ട്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഭാവിയുടെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു: ‘വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്നശേഷം ധർമശീലനായ ഈ സഹോദരനോടൊപ്പം ഞാൻ ഭൂമിയുടെ ഉത്തമനായ പതിയാകും. കൈകേയി രാജാവിനോടു വരം ചോദിച്ചു, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു നിറവേറ്റി; ഇനി നീ ആ ഭൂപതിയായ പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ.’ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘വിക്രീതം, ആഹിതം, ക്രീതം’ (വിറ്റത്, പണയംവച്ചത്, വാങ്ങിയത്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ വ്യവഹാരശാസ്ത്രത്തിലേതാണ് — വില്പന, പണയം, വാങ്ങൽ; ഇവയിലൂടെ രാജ്യദാനവും പിതാവിന്റെ സിദ്ധമായ ഇടപാടുതന്നെയാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനൃതാത് മോചയ’ (അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ രാമൻ ഭരതനെത്തന്നെ പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷണത്തിൽ സഹായിയാക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക