॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 110-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശം വിവരിക്കുന്നു

വസിഷ്ഠൻ ജാബാലിയെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു, സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭം, ഇക്ഷ്വാകുവംശപരമ്പര, അസിതന്റെയും കാളിന്ദിയുടെയും വൃത്താന്തം, ജ്യേഷ്ഠാഭിഷേകത്തിന്റെ ഔചിത്യം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജാബാലി സ്വയംതന്നെ തന്റെ നാസ്തികവചനം പിൻവലിച്ചു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ കോപം ശമിച്ചില്ല. ഈ സർഗത്തിൽ രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ പ്രവേശിക്കുന്നു; മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ — വംശപരമ്പരയിലൂടെ — അതേ വിഷയം വീണ്ടും ഉന്നയിക്കുന്നു. രാമൻ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കി അദ്ദേഹം ആദ്യം ജാബാലിയുടെ പക്ഷം സംരക്ഷിക്കുന്നു: ‘ജാബാലിയും ഈ ലോകത്തിലെ ഗതാഗതികൾ (ജനനമരണങ്ങൾ) അറിയുന്നവനാണ്; അങ്ങയെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചുമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്, സ്വന്തം സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല.’ ഇതിലൂടെ ബ്രാഹ്മണന്റെ മര്യാദ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, രാമന്റെ കോപം ശാന്തമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം മൂലത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘ലോകനാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ഈ ഉത്പത്തി എന്നിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കൂ. ആദിയിൽ എല്ലാം ജലംമാത്രമായിരുന്നു; അതിൽത്തന്നെയാണ് ഭൂമി നിർമിക്കപ്പെട്ടത്. പിന്നെ ദേവതകളോടുകൂടി സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് ഉണ്ടായി. പിന്നീട് അദ്ദേഹം വരാഹമായി ജലത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയെടുത്തു; കൃതാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ലോകം മുഴുവൻ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു.’ ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ ആധാരം സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ ക്രമത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — ജാബാലി ലോകത്തെ യുക്തികൊണ്ടുമാത്രം വ്യാഖ്യാനിച്ചു; വസിഷ്ഠനോ അതേ ലോകത്തെ ചരിത്രംകൊണ്ടു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയോടൊപ്പംതന്നെ ആരംഭിച്ച വംശത്തിന്റെ കുലധർമം മനുഷ്യകല്പിതമല്ല; അതുകൊണ്ട് അതു തർക്കംകൊണ്ടു ഖണ്ഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഈ യുക്തി രാമന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടു ചേരുന്നു, കാരണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനും സനാതനമായ രാജവൃത്തത്തെത്തന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കിയത്. ഓർക്കേണ്ടതും ഇതാണ് — വസിഷ്ഠൻ പുരോഹിതൻ മാത്രമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണ്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്നുള്ള വംശകഥയാണ് പ്രമാണരൂപമാകുന്നത്, മറ്റാരുടേതുമല്ല. സർഗാരംഭത്തിൽ ‘ക്രുദ്ധം’ (കോപിച്ചവനെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ മനോഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ കോപം ഇപ്പോഴും ശമിച്ചിട്ടില്ല; വസിഷ്ഠൻ അതു ശമിപ്പിക്കാനാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.

പിന്നെ വസിഷ്ഠൻ പരമ്പര ക്രമമായി എണ്ണുന്നു. ആകാശത്തിൽനിന്നുദ്ഭവിച്ച ബ്രഹ്മാവ് ശാശ്വതനും നിത്യനും അവ്യയനുമാണ്; അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു മരീചി ജനിച്ചു, മരീചിയുടെ പുത്രൻ കശ്യപൻ. കശ്യപനിൽനിന്നു വിവസ്വാൻ ജനിച്ചു, വിവസ്വാനിൽനിന്നു വൈവസ്വതമനു സ്വയം. ആ മനുതന്നെ മുമ്പു പ്രജാപതിയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ ഇക്ഷ്വാകു. ‘സമൃദ്ധമായ ഈ ഭൂമി മനു ആദ്യമായി നൽകിയ ആ ഇക്ഷ്വാകുവിനെ അയോധ്യയിലെ ആദ്യരാജാവായി അറിയുക’ എന്നു വസിഷ്ഠൻ രാമനോടു നേരിട്ടു പറയുന്നു — ഇതിലൂടെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യം ദശരഥനിൽനിന്നുമാത്രം വന്നതല്ല, വംശത്തിന്റെ ആദിദാനംതന്നെയാണെന്നും, അതിന്റെ ത്യാഗം പിതൃവചനപാലനംകൊണ്ടുമാത്രം സാധൂകരിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്നും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രൻ ശ്രീമാനായ കുക്ഷി, കുക്ഷിയുടെ പുത്രൻ വീരനായ വികുക്ഷി, വികുക്ഷിയുടെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ബാണൻ, ബാണന്റെ പുത്രൻ മഹാബാഹുവും മഹാതപസ്വിയുമായ അനരണ്യൻ. അനരണ്യന്റെ രാജ്യത്തിൽ അനാവൃഷ്ടി ഉണ്ടായില്ല, ദുർഭിക്ഷം ഉണ്ടായില്ല; സജ്ജനശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം ഭരിക്കുമ്പോൾ ഒരു കള്ളൻപോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇതു രാജാവിന്റെ ധർമപാലനത്തിന്റെ ഫലശ്രുതിയാണ് — ‘രാജാവ് എങ്ങനെയോ പ്രജകളും അങ്ങനെ’ എന്ന് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞതിന്റെ ഉദാഹരണം ഇവിടെ വംശത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠൻ പുതിയ പ്രമാണം കൊണ്ടുവരുന്നില്ല, രാമന്റെതന്നെ പ്രമാണത്തെ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായി തിരിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ആചരണം പ്രജകളിൽ ഫലിക്കുമെങ്കിൽ, രാജ്യത്യാഗവും പ്രജകളിൽ ഫലിക്കും. ഇവിടെ ‘നിത്യ അവ്യയഃ’ എന്ന പദങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്വരസന്ധി ചെയ്തിട്ടില്ല; ഈ ആർഷമായ വിരാമം അച്ചടിയിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്; അതുകൊണ്ട് അച്ചടിച്ചതുപോലെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു.

അനരണ്യനിൽനിന്നു പൃഥു എന്ന രാജാവ് ജനിച്ചു; പൃഥുവിൽനിന്നു മഹാതേജസ്വിയായ ത്രിശങ്കു ഉണ്ടായി; ആ വീരൻ സത്യവചനത്താൽത്തന്നെ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ച സത്യമാഹാത്മ്യം ഇവിടെ വംശത്തിന്റെതന്നെ ചരിത്രത്താൽ സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു, നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ത്രിശങ്കുവിന്റെ പുത്രൻ മഹായശസ്വിയായ ധുന്ധുമാരൻ, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു മഹാതേജസ്വിയായ യുവനാശ്വൻ, യുവനാശ്വനിൽനിന്നു ശ്രീമാനായ മാന്ധാതാവ്, മാന്ധാതാവിന്റെ പുത്രൻ സുസന്ധി. സുസന്ധിക്കു രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ധ്രുവസന്ധിയും പ്രസേനജിത്തും. ധ്രുവസന്ധിയുടെ പുത്രൻ യശസ്വിയും ശത്രുസൂദനനുമായ ഭരതൻ; മഹാബാഹുവായ ഭരതനിൽനിന്ന് അസിതൻ എന്നൊരാൾ ജനിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിനു പ്രതിരാജാക്കന്മാരായ ശത്രുക്കൾ ഉണ്ടായി — ഹൈഹയരും താലജംഘരും ശൂരരായ ശശബിന്ദുക്കളും. യുദ്ധത്തിൽ അവർക്കെല്ലാം എതിരെ വ്യൂഹം ചമച്ചിട്ടും ആ രാജാവ് നാടുകടത്തപ്പെട്ടു; രമ്യമായ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ രമിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുനിയെപ്പോലെ കഴിഞ്ഞു. ശത്രുക്കളുടെ ആധിക്യത്താൽ പരാജിതനായ അസിതൻ അന്യദേശത്തേക്കു പോയി, അവിടെ മുനിഭാവത്തിൽ പരമാത്മാവിനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ സ്വരം മാറുന്നു — പതിനൊന്നുമുതൽ പതിനാറുവരെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ പേരുകൾ മാത്രം എണ്ണപ്പെടുമ്പോൾ, പതിനേഴാം ശ്ലോകംമുതൽ കഥ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിസ്തരണം അകാരണമല്ല; അസിതന്റെ പരാജയവും വനവാസവും രാമന്റെതന്നെ അവസ്ഥയുടെ പ്രതിബിംബംപോലെയാണ്, കാരണം അവിടെയും രാജാവ് രാജ്യത്തുനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി വനത്തിൽ മുനിവൃത്തി ആശ്രയിച്ചു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശം അതുകൊണ്ട് മുറിഞ്ഞുപോയില്ല. ഇവിടെ ‘പൃഥൂ’ എന്ന ദീർഘാന്തരൂപവും രാമനോടുള്ള ‘മഹാരാജാ’ എന്ന സംബോധനയുമുണ്ട് — കഥ പറയുമ്പോഴും വസിഷ്ഠൻ കേൾവിക്കാരനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്പർശിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് കഥ ഉപദേശരൂപമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.

അസിതന്റെ രണ്ടു ഭാര്യമാർ ഗർഭിണികളായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു. അവരിൽ ഒരുവൾ — മഹാഭാഗയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളുമായവൾ — ഉത്തമനായ ഒരു പുത്രനെ ആഗ്രഹിച്ച് ദേവതേജസ്സുള്ള ഭാർഗവനെ വന്ദിച്ചു; മറ്റവളോ ഗർഭം നശിപ്പിക്കാനായി സപത്നിക്കു വിഷം കൊടുത്തു. ച്യവനൻ എന്ന ഭാർഗവൻ ഹിമവാനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുകയായിരുന്നു; ആ ഋഷിയെ കാളിന്ദി സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു. പ്രീതനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ പുത്രജന്മത്തിനു വരം ആഗ്രഹിച്ച അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവീ, നിനക്കു പുത്രനുണ്ടാകും — മഹാത്മാവും ലോകപ്രസിദ്ധനും ധാർമികനും അതിഭീമനും വംശം നിലനിർത്തുന്നവനും ശത്രുസൂദനനുമായവൻ.’ അതു കേട്ട് അവൾ മുനിയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, വീട്ടിൽ വന്ന് താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും താമരയുടെ ഉൾഭാഗംപോലുള്ള പ്രഭയുമുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. ഗർഭം നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് സപത്നി അവൾക്കു നൽകിയ വിഷത്തോടുകൂടിത്തന്നെ (ഗരത്തോടുകൂടി) അവൻ ജനിച്ചതിനാൽ ‘സഗരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി — ഇങ്ങനെ പേരിന്റെ നിർവചനം കഥയിൽത്തന്നെ ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയംപോലെയാണ് — വംശം നാശത്തിന്റെ അടുത്തെത്തിയിടത്തുതന്നെ അതു വീണ്ടും വളർന്നു. വിഷത്തോടൊപ്പം ജനിച്ചിട്ടും ആ കുട്ടി മരിച്ചില്ല, വംശം നിലനിർത്തുന്നവനായി; ബാഹ്യമായ ഉപദ്രവത്താൽ ഇക്ഷ്വാകുവംശം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ ധ്വനിക്കുന്നു. അസിതന്റെയും കാളിന്ദിയുടെയും ഈ വൃത്താന്തം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഏഴ് അർധശ്ലോകങ്ങൾ കുറവാണ് — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിസ്തരണമാണ്, അതു കഥയുടെ രസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. കാളിന്ദി എന്ന പേര് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലാണ് വ്യക്തമാകുന്നത്; മൂലത്തിൽ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരിക്കൽമാത്രമേ അവൾ പേരുചൊല്ലി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ; മറ്റിടങ്ങളിൽ ‘ഒരുവൾ’, ‘അവൾ’, ‘പത്നി’ എന്നിങ്ങനെ സർവനാമംകൊണ്ടുമാത്രം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.

പർവദിനത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്ത്, കുഴിക്കലിന്റെ വേഗംകൊണ്ട് ഈ പ്രജകളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പുത്രന്മാരെക്കൊണ്ടു സമുദ്രം കുഴിപ്പിച്ച രാജാവ് ആ സഗരൻതന്നെയാണ്. സഗരന്റെ പുത്രൻ അസമഞ്ജനായിരുന്നുവെന്നു നാം കേട്ടിട്ടുണ്ട്; പാപകർമിയായതിനാൽ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ പിതാവ് അവനെ പുറത്താക്കി — ഇവിടെ വസിഷ്ഠൻ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: പിതാവ് പുത്രനെ രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കി, എന്നാൽ അവിടെ കാരണം പുത്രന്റെ പാപകർമംതന്നെയായിരുന്നു, ഏതെങ്കിലും പ്രതിജ്ഞയുടെ ബന്ധനമായിരുന്നില്ല. അസമഞ്ജന്റെ വീര്യവാനായ പുത്രൻ അംശുമാൻ, അംശുമാന്റെ പുത്രൻ ദിലീപൻ, ദിലീപന്റെ പുത്രൻ ഭഗീരഥൻ. ഭഗീരഥനിൽനിന്ന് കകുത്സ്ഥൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലാണ് വംശജർ ‘കാകുത്സ്ഥർ’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്; കകുത്സ്ഥന്റെ പുത്രൻ രഘു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിൽ അവർ ‘രാഘവർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ രണ്ടു പേരുകളും ഇവിടെ വംശത്തിൽനിന്നുതന്നെ നിഷ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ യുക്തി രാമനെ സ്വന്തം പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ബന്ധിക്കുന്നു. രഘുവിന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ വളർന്ന് നരഭോജിയായിത്തീർന്നു; അവൻ ഭൂമിയിൽ ‘കല്മാഷപാദൻ’, ‘സൗദാസൻ’ എന്നിങ്ങനെ പ്രസിദ്ധനായി; ശാപംമൂലം അവൻ ഏതാനും വർഷം നരഭോജിയായിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. കല്മാഷപാദന്റെ പുത്രൻ ശംഖണനായിരുന്നുവെന്നു നാം കേട്ടിട്ടുണ്ട്; പ്രസിദ്ധമായ വീര്യം നേടിയിട്ടും അവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നശിച്ചു. ശംഖണന്റെ പുത്രൻ ശൂരനും ശ്രീമാനുമായ സുദർശനൻ, സുദർശനന്റെ പുത്രൻ അഗ്നിവർണൻ, അഗ്നിവർണന്റെ പുത്രൻ ശീഘ്രഗൻ. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സഗരന്റെ സമുദ്രഖനനവും ഭഗീരഥന്റെ പേരും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ; അവയുടെ വിസ്തൃതമായ കഥ ബാലകാണ്ഡത്തിൽ മുമ്പുതന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല.

ശീഘ്രഗന്റെ പുത്രൻ മരു, മരുവിന്റെ പുത്രൻ പ്രശുശ്രുവൻ, പ്രശുശ്രുവന്റെ പുത്രൻ മഹാബുദ്ധിമാനായ അംബരീഷൻ. അംബരീഷന്റെ പുത്രൻ സത്യവിക്രമനായ നഹുഷൻ, നഹുഷന്റെ പുത്രൻ പരമധാർമികനായ നാഭാഗൻ. നാഭാഗനു രണ്ടു പുത്രന്മാർ — അജനും സുവ്രതനും; അജന്റെ പുത്രൻ ധർമാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ്. ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭംമുതൽ ദശരഥൻവരെയുള്ള വംശം മുറിയാതെ എണ്ണിയിട്ട് വസിഷ്ഠൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു: ‘ആ ദശരഥന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ അവകാശി ‘രാമൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ അങ്ങുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് ലോകരാജാവേ, അങ്ങയുടെ സ്വന്തം രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ, അതിനെ സംരക്ഷിക്കൂ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം നിയമംതന്നെ പറയുന്നു: ‘എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലും ആദ്യജാതൻതന്നെയാണ് രാജാവാകുന്നത്; ആദ്യജാതൻ ഉണ്ടായിരിക്കെ ഇളയ പുത്രൻ രാജാവാകുന്നില്ല, ജ്യേഷ്ഠൻ മാത്രമേ അഭിഷിക്തനാകൂ.’ ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു: ‘രാഘവന്മാരുടെ, അങ്ങയുടെതന്നെ, സനാതനമായ കുലധർമം ഇന്ന് അങ്ങ് നശിപ്പിക്കരുത്; മഹായശസ്വീ, അനേകം രത്നങ്ങളും അനേകം രാഷ്ട്രങ്ങളുമുള്ള ഭൂമിയെ പിതാവിനെപ്പോലെ ഭരിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠൻ രാമന്റെതന്നെ യുക്തി ഏറ്റെടുക്കുന്നു — സനാതനമായ കുലധർമത്തെ പ്രമാണമാക്കുന്നവൻ കുലധർമപ്രകാരംതന്നെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കേണ്ടവനാണ്. ജാബാലിയുടെ പ്രഹരം ശാസ്ത്രങ്ങളിലായിരുന്നു; വസിഷ്ഠന്റെ പ്രഹരമോ രാമന്റെ സ്വന്തം നിഷ്ഠയിൽത്തന്നെ. എന്നിട്ടും സർഗം തീർപ്പോടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഇതിനും മറുപടി നൽകും, മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാരോടുള്ള ഋണം ഓർമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഈ സർഗത്തിന്റെ വിശേഷം — എല്ലായിടത്തും വംശഗണനമാത്രം, തർക്കമോ ഒടുവിൽ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽമാത്രം; കഥതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്നതാണ് വസിഷ്ഠന്റെ രീതി. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക