സർഗ്ഗം
രാമൻ നാസ്തികമതം ഖണ്ഡിക്കുന്നു
ആചാരത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം, സത്യത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം, പ്രതിജ്ഞയുടെ സ്ഥൈര്യം, നാസ്തികനിന്ദ, ജാബാലി സ്വമതം പിൻവലിക്കുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജാബാലി നാസ്തികമതം ആശ്രയിച്ച് രാമനെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ അതെല്ലാം ഖണ്ഡിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം കോപത്തോടെയല്ല, പരമമായ സൂക്തിയോടെയും പതറാത്ത ബുദ്ധിയോടെയുമാണ് മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നത് — ഇതുതന്നെയാണ് ഈ മറുപടിയുടെ വൈശിഷ്ട്യം. ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ചാണ് അങ്ങ് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്; എന്നാൽ പറഞ്ഞത് ചെയ്യേണ്ടതുപോലെ തോന്നുന്ന ചെയ്യരുതാത്തതും, ഹിതകരമെന്നു തോന്നുന്ന അഹിതവുമാണ്’ എന്ന് അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ തീർപ്പു പറയുന്നു. പിന്നെ ആചാരത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘മര്യാദയില്ലാത്തവനും പാപാചാരിയും ഭിന്നമായ ചാരിത്രവും ദർശനവുമുള്ളവനുമായ പുരുഷൻ സജ്ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ മാനം നേടുന്നില്ല. കുലീനനോ അകുലീനനോ, വീരനോ വെറുതെ പുരുഷനെന്നു ഭാവിക്കുന്നവനോ, ശുചിയോ അശുചിയോ — ഇതെല്ലാം ചാരിത്രമാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്, വാക്കല്ല, ജന്മവുമല്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ജാബാലിയുടെ മതം പിന്തുടരുന്ന പുരുഷനെ വർണിക്കുന്നു — അവൻ ആര്യരൂപത്തിൽ കാണപ്പെട്ടേക്കാം, എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അനാര്യനാണ്; ശുചിയെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടേക്കാം, എന്നാൽ ശൗചമില്ലാത്തവനാണ്; ലക്ഷണയുക്തനെപ്പോലെ തോന്നിയേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷണഹീനനാണ്; ശീലവാനെപ്പോലെ ഭാസിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ദുഃശീലൻതന്നെ. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യരൂപവും ആന്തരസത്യവും തമ്മിലുള്ള ഭേദമാണ് രാമന്റെ ആദ്യപ്രഹരം. ഇവിടെ കവി രാമന് ‘സത്യപരാക്രമൻ’ എന്ന വിശേഷണം നൽകുന്നു — പരാക്രമംതന്നെ സത്യമായവൻ സത്യത്തിന്റെ പക്ഷം പിടിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജാബാലിയുടെ യുക്തി തർക്കമൂലമായിരുന്നു; രാമന്റെ മറുപടിയോ ശാസ്ത്രവചനത്തിൽനിന്നല്ല, ആചാരത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ഈ ക്രമം സർഗം മുഴുവനുമുള്ള ആസൂത്രണം കാണിക്കുന്നു.
പിന്നെ രാമൻ സ്വന്തം ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ പറയുന്നു: ‘ശുഭമായതു വെടിഞ്ഞ് ധർമവേഷത്തിൽ അധർമത്തെയും ലോകസങ്കരത്തെയും ഞാൻ സ്വീകരിക്കുകയും വിധിയില്ലാത്ത ക്രിയ ആചരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും വിവേചിക്കുന്ന, ബോധമുള്ള ഏതൊരാൾ ലോകത്തിൽ എന്നെ ബഹുമാനിക്കും? മറിച്ച് എന്നെ ദുർവൃത്തനും ലോകദൂഷകനുമായി എണ്ണും.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു: ‘പ്രതിജ്ഞ ലംഘിക്കുന്ന ഈ വൃത്തിയിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഞാൻ ആരുടെ മാർഗമാണ് പിന്തുടരുക, എന്തുകൊണ്ടു സ്വർഗം നേടും?’ ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നത്, രാജാവിന്റെ ആചാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായതുമാത്രമല്ല, ലോകത്തിനു മുഴുവനുമുള്ള ആദർശമാണ് എന്നാണ്. ‘ഈ ലോകം മുഴുവൻ കാമവൃത്തത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്; രാജാക്കന്മാർ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, പ്രജകളും അങ്ങനെതന്നെ പെരുമാറുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം ഒരു സാമൂഹികനിയമം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അതുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ അസത്യം ലോകത്തിനു മുഴുവനുമുള്ള അസത്യമാകും. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം രാജവൃത്തത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു: ‘സത്യവും ക്രൂരതയില്ലായ്മയുമാണ് സനാതനമായ രാജവൃത്തം; അതുകൊണ്ട് രാജ്യം സത്യാത്മകമാണ്, സത്യത്തിലാണ് ലോകം മുഴുവൻ പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.’ ഇതിലൂടെ ജാബാലിയുടെ ‘രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ’ എന്ന ഉപദേശംതന്നെ വിപരീതഫലം ഉളവാക്കുന്നു — കാരണം സത്യമില്ലാതെ രാജ്യം നിലനിൽക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ രാമൻ ജാബാലിയുടെ പ്രത്യക്ഷവാദത്തെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായി തിരിക്കുന്നു — പ്രത്യക്ഷംതന്നെയാണ് പ്രമാണമെങ്കിൽ, രാജാവിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ ആചരണം പ്രജകളിൽ പ്രത്യക്ഷമായിത്തന്നെ ഫലിക്കുന്നു; അത് അസത്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെങ്കിൽ ലോകം മുഴുവൻ അതോടൊപ്പം അസത്യത്തിൽ വീഴും. ലൗകികമായ യുക്തിതന്നെ ഇവിടെ ലൗകികവാദിയെ ബാധിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് രാമൻ സത്യത്തിന്റെ മഹിമ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ‘ഋഷിമാരും ദേവന്മാരും സത്യത്തെത്തന്നെയാണ് ആദരിച്ചത്; ഈ ലോകത്തിൽ സത്യവാദി അക്ഷയമായ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.’ ‘സർപ്പത്തിൽനിന്നെന്നപോലെ ജനങ്ങൾ അസത്യവാദിയിൽനിന്ന് ഭയന്നകലുന്നു; സത്യപ്രധാനമായ ധർമമാണ് ലോകത്തിൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലമെന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം സത്യത്തെ ഈശ്വരനായിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘സത്യംതന്നെയാണ് ലോകത്തിൽ ഈശ്വരൻ; സത്യത്തിലാണ് ധർമം എപ്പോഴും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത്; എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം സത്യമാണ്; സത്യത്തെക്കാൾ ഉയർന്ന പദമില്ല.’ ദാനം, യജ്ഞം, ഹോമം, തപസ്സുകൾ, വേദങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം സത്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ സത്യപരനായിരിക്കണം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അദ്ദേഹം ഒരു പുരുഷന്റെ കർമത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു — ഒരാൾ ലോകത്തെ പാലിക്കുന്നു, ഒരാൾ കുലത്തെ പാലിക്കുന്നു, ഒരാൾ നരകത്തിൽ മുങ്ങുന്നു, ഒരാൾ സ്വർഗത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടുന്നു. അതായത് ഒരാളുടെ നിശ്ചയംതന്നെ അനേകരുടെ ഗതി നിർണയിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം രാമന്റെ സ്വന്തം നിലതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ലംഘിച്ചാൽ അദ്ദേഹം മാത്രമല്ല വീഴുക, ഇക്ഷ്വാകുകുലം മുഴുവനും രാജ്യവും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വീഴും. ഇങ്ങനെ സത്യനിഷ്ഠ ഇവിടെ വ്യക്തിപരമായ ഒരു വ്രതത്തിൽനിന്ന് ലോകത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന തത്ത്വമായി മാറുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ‘സത്യം’ എന്ന പദം ഏതാണ്ട് ഓരോ പാദത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവർത്തനം പുനരുക്തിദോഷമല്ല, പ്രതിജ്ഞയുടെ ദാർഢ്യത്തിന്റെ ധ്വനിയാണ് — വാക്കിന്റെതന്നെ ആവർത്തനത്താൽ അർഥം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ആ ആവർത്തനം ചുരുക്കുന്നില്ല.
പിന്നെ രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘സത്യപ്രതിജ്ഞനും സത്യത്താൽ ബദ്ധനുമായ ഞാൻ എന്തിനു പിതാവിന്റെ നിർദേശം പാലിക്കാതിരിക്കണം? ലോഭംകൊണ്ടോ മോഹംകൊണ്ടോ അജ്ഞാനാന്ധകാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ടോ ഗുരുവിന്റെ സത്യമാകുന്ന ചിറ ഞാൻ തകർക്കുകയില്ല.’ ‘സത്യപ്രതിജ്ഞയില്ലാത്തവന്റെയും ചഞ്ചലനും അസ്ഥിരചിത്തനുമായവന്റെയും ഹവ്യവും കവ്യവും ദേവന്മാരും പിതൃക്കളും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നു നാം കേട്ടിട്ടുണ്ട്’ എന്ന് അദ്ദേഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ ജാബാലിയുടെ പിതൃയജ്ഞനിന്ദയ്ക്കും മറുപടി ലഭിക്കുന്നു. ‘സത്യരൂപമായ ഈ ധർമത്തെ ഞാൻ ആത്മസ്വരൂപമായും ശാശ്വതമായും കാണുന്നു; സത്പുരുഷന്മാർ വഹിച്ചിട്ടുള്ള ഭാരമാണിത്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇത് അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ക്ഷാത്രധർമത്തിന്റെ ഒരു വശംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു: ‘ധർമത്തോടുകൂടിയതാണെന്നു തോന്നിയാലും അധർമരൂപമായതും നീചരും ക്രൂരരും ലുബ്ധരും പാപകർമികളും സേവിക്കുന്നതുമായ ആ ക്ഷാത്രധർമം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ തുടർന്ന് പാപത്തിന്റെ മൂന്നുവിധം പറയുന്നു — മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ചുറച്ച് ശരീരംകൊണ്ടു പാപം ചെയ്യുന്നു, നാവുകൊണ്ട് അസത്യം പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ കർമം മൂന്നുവിധമായ പാതകമാകുന്നു. ഒടുവിൽ വീണ്ടും സത്യത്തെത്തന്നെ ഫലദായകമായി കാണിക്കുന്നു: ‘ഭൂമിയും കീർത്തിയും യശസ്സും ലക്ഷ്മിയും പുരുഷനെ തേടിവരുന്നു; അവ സത്യത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു; അതുകൊണ്ട് സത്യത്തെത്തന്നെ ഭജിക്കണം.’ ‘ചിറ’ എന്ന രൂപകം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — ജലവേഗത്തെ തടയുന്ന ചിറപോലെ സത്യം ലോകത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്നു; അതു തകർന്നാൽ എല്ലാം ഒഴുകിപ്പോകും. ശാസ്ത്രത്താൽ ബദ്ധനാണെന്നല്ല രാമൻ പറയുന്നത്, സ്വന്തം വാക്കിന്റെ ബന്ധനത്താൽ ബദ്ധനാണെന്നാണ് — അതുകൊണ്ട് ജാബാലിയുടെ ശാസ്ത്രനിന്ദ ഇവിടെ നിരർഥകമാകുന്നു.
തുടർന്ന് രാമൻ ജാബാലിയുടെ യുക്തിയെ നേരിട്ടു നിരാകരിക്കുന്നു: ‘എന്നെക്കുറിച്ചു വിചാരിച്ച്, യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകളാൽ ‘ഈ നന്മ ചെയ്യൂ’ എന്ന് അങ്ങ് പറഞ്ഞത് ശ്രേഷ്ഠമെന്നു തോന്നിയാലും യഥാർഥത്തിൽ അനാര്യമായിരിക്കും. ഗുരുവിന്റെ മുന്നിൽ ഈ വനവാസം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട് ഗുരുവിന്റെ വാക്കു വെടിഞ്ഞ് ഞാൻ എങ്ങനെ ഭരതന്റെ വാക്കു ചെയ്യും?’ ‘ഗുരുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്ത ആ പ്രതിജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്; അപ്പോൾ കൈകേയീദേവി ആഹ്ലാദിച്ച മനസ്സോടെയിരുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം ആ നിമിഷം ഓർക്കുന്നു — ഓർമതന്നെയാണ് പ്രതിജ്ഞയുടെ സാക്ഷി. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ വനജീവിതത്തിന്റെ വിധിതന്നെ വർണിക്കുന്നു: ‘ഇങ്ങനെ വനവാസം ചെയ്തുകൊണ്ട്, ശുചിയും നിയതഭോജിയുമായി, പുണ്യമായ കിഴങ്ങുകളാലും പൂക്കളാലും പഴങ്ങളാലും പിതൃക്കളെയും ദേവന്മാരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളെ തൃപ്തമാക്കി, കപടമില്ലാതെ, ശ്രദ്ധയോടെ, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും വിവേചിച്ച് ഞാൻ ജീവിതയാത്ര നടത്തും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം കർമത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘ഈ കർമഭൂമിയിലെത്തിയാൽ ശുഭമായ കർമം ചെയ്യണം; അഗ്നിയും വായുവും സോമനും കർമങ്ങളുടെ ഫലം പങ്കിടുന്നവരാണ്. ദേവരാജൻ നൂറു യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു; മഹർഷിമാരും ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൾ അനുഷ്ഠിച്ച് സ്വർഗം നേടി.’ ഇതിലൂടെ ജാബാലിയുടെ ‘അന്നത്തിന്റെ പാഴാക്കൽ’ എന്ന പരിഹാസത്തിനു മറുപടി ലഭിക്കുന്നു — യജ്ഞവും തപസ്സും നിഷ്ഫലമല്ല. ഇതെല്ലാം ശാന്തമായ സ്വരത്തിലാണ് പറയുന്നത്; കോപത്തിന്റെ ലേശംപോലും ഇവിടെ കാണുന്നില്ല, അതു തുടർന്നുള്ള ഭാഗത്തിലേ ഉയരുന്നുള്ളൂ. വനജീവിതത്തിന്റെ വിധിവർണനയും മറുപടിയുടെ അംഗംതന്നെയാണ് — വനവാസം നിഷ്ഫലമായ ത്യാഗമല്ല, നിയതമായ ധർമപഥമാണെന്ന് അതിലൂടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
മുപ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ ഛന്ദസ്സു മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘവൃത്തം വരുന്നു; അതോടെ വാക്കിന്റെ വേഗം വർധിക്കുന്നു. ഉഗ്രതേജസ്വിയായ രാജപുത്രൻ ആ നാസ്തികവാക്യത്തിന്റെ യുക്തി സഹിക്കാതെ, അതിലെ വാക്കുകളെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘സത്യം, ധർമം, പരാക്രമം, ജീവികളോടുള്ള അനുകമ്പ, പ്രിയവാദിത്വം, ബ്രാഹ്മണരെയും ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും പൂജിക്കൽ — ഇതുതന്നെയാണ് സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയെന്നു സജ്ജനങ്ങൾ പറയുന്നു.’ ‘അതേ രീതിയിൽ അർഥം യഥാവിധി മനസ്സിലാക്കി, ഏകമായ ഉന്നതി ലക്ഷ്യമാക്കി, ധർമം മുഴുവൻ യഥാവിധി ആചരിച്ച്, പ്രമാദമില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണർ ഉത്തമലോകപ്രാപ്തി കാംക്ഷിക്കുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ഒരു കർമത്തെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു: ‘വിഷമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ബുദ്ധിയുള്ളവനും കടുത്ത നാസ്തികനും ധർമപഥത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചവനും ഇത്തരം ബുദ്ധിയോടെ ചരിക്കുന്നവനുമായ അങ്ങയെ സ്വീകരിച്ച പിതാവിന്റെ ആ കർമത്തെ ഞാൻ നിന്ദിക്കുന്നു.’ ‘കള്ളൻ എങ്ങനെയോ, ബുദ്ധനും അങ്ങനെതന്നെ; തഥാഗതനെ ഇവിടെ നാസ്തികനായി അറിയുക; അതുകൊണ്ട് പ്രജകൾക്കുവേണ്ടി ഏറ്റവും കഴിവുള്ള ബുദ്ധിമാൻ നാസ്തികനോട് അഭിമുഖനാകരുത്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പ്രശസ്തമായ മാർഗംതന്നെ കാണിക്കുന്നു: ‘അങ്ങയെക്കാൾ മുമ്പുള്ള ജനങ്ങളും ബ്രാഹ്മണരും അനേകം ശുഭകർമങ്ങൾ ചെയ്തു; ഈ ലോകത്തിലെയും പരലോകത്തിലെയും തടസ്സങ്ങൾ ഛേദിച്ച് ബ്രാഹ്മണർ സ്വസ്തിയും ശുഭകർമവും ഹോമവും നടത്തുന്നു. ധർമത്തിൽ രമിക്കുന്നവരും സത്പുരുഷന്മാരോടു ചേർന്നവരും തേജസ്വികളും ദാനഗുണം പ്രധാനമായവരും അഹിംസകരും കളങ്കമറ്റവരുമായ മുനിമാർതന്നെയാണ് ലോകത്തിൽ പൂജ്യരും പ്രധാനരുമാകുന്നത്.’ ‘ബുദ്ധൻ’, ‘തഥാഗതൻ’ എന്നീ പദങ്ങളുടെ ഉല്ലേഖം രാമായണത്തിൽ അത്യന്തം വിരളമാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അവ ബൗദ്ധമതത്തെ കുറിക്കുന്നവയാണെന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം മുഴുവൻ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതുകൊണ്ട് ഇതു പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാരമ്പര്യത്തിന്റെ മാത്രം സാക്ഷ്യമാണ്.
അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സർഗം ശാന്തത പ്രാപിക്കുന്നു. കോപത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന, ദീനതയില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ള മഹാത്മാവായ രാമനോട് ബ്രാഹ്മണനായ ജാബാലി വീണ്ടും ഹിതകരവും ആസ്തികവും സത്യവും അനുനയപൂർണവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ നാസ്തികരുടെ വാക്കു പറയുന്നവനല്ല, ഞാൻ നാസ്തികനല്ല, ഒന്നുമില്ല എന്നത് എന്റെ മതവുമല്ല; സമയം നോക്കി ഞാൻ വീണ്ടും ആസ്തികനായി, സമയം വന്നാൽ വീണ്ടും നാസ്തികനുമായേക്കാം.’ ‘ഞാൻ നാസ്തികവാക്കു പറയാനിടയായ ആ സമയം മെല്ലെ വന്നുചേർന്നു; രാമാ, അങ്ങയെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാനും പ്രസാദിപ്പിക്കാനുംവേണ്ടിമാത്രമാണ് ഞാൻ ഇതു പറഞ്ഞത്.’ ഇങ്ങനെ തന്റെ വാക്ക് ഒരു ഉപായം മാത്രമായിരുന്നുവെന്ന് ജാബാലി സമ്മതിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാസ്തിക്യം സിദ്ധാന്തമല്ല, രാമനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ആശ്രയിച്ച ഒരു ശ്രമം മാത്രമായിരുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ സ്വയം അതേ വിഷയം മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ — ഇക്ഷ്വാകുകുലപരമ്പരയിലൂടെ — വീണ്ടും ഉന്നയിക്കും. ജാബാലിയുടെ ഈ പിൻവാങ്ങൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ തീരെയില്ല; അതുകൊണ്ട് വൾഗേറ്റിൽ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യം കൂടുതൽ മൃദുവാകുന്നു — നാസ്തികൻ പരാജയപ്പെടുകയല്ല, സ്വയം തന്റെ നില വ്യക്തമാക്കുകയാണ്; രാമന്റെ സത്യനിഷ്ഠ അക്ഷതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥