സർഗ്ഗം
താപസന്മാർ ചിത്രകൂടം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു
തപസ്വികളുടെ ഉത്കണ്ഠ, രാമന്റെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ, കുലപതി ഖരന്റെ വൃത്താന്തം പറയുന്നു, ഋഷിമാർ ആശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു
കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ കഥ അയോധ്യയിലും നന്ദിഗ്രാമത്തിലുമായിരുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ അതു വീണ്ടും ചിത്രകൂടത്തിലേക്കും രാമനിലേക്കും മടങ്ങുന്നു. ഭരതൻ മടങ്ങിപ്പോയശേഷം വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന രാമൻ തപസ്വികളിൽ ഭയം കലർന്ന ഒരു ഉത്കണ്ഠ ശ്രദ്ധിച്ചു. ചിത്രകൂടത്തിനു മുന്നിലുള്ള താപസാശ്രമത്തിൽ രാമനെ ആശ്രയിച്ചു തപസ്സിൽ നിരതരായിരുന്നവരെത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠാകുലരായി കണ്ടത്. ശങ്കിതരായ അവർ കണ്ണുകൾകൊണ്ടും പുരികം ചുളിച്ചും രാമനെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പരസ്പരം അടക്കം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മെല്ലെ സംസാരിച്ചു. അവരുടെ ഉത്കണ്ഠ കണ്ട്, ‘എന്നിൽനിന്നുതന്നെ എന്തോ അപരാധം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി സ്വയം ശങ്കിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ കൈകൂപ്പി കുലപതിയായ ഋഷിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘സോദ്വേഗം ഔത്സുക്യം’ (ഭയം കലർന്ന ഉത്കണ്ഠ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ വേറിട്ടു കാണിക്കുന്നു — ഭയത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഉദ്വേഗവും പോകാനുള്ള ആഗ്രഹവും; രണ്ടും ഒരേസമയം അവരിലുണ്ട്. ‘ശനൈഃ മിഥഃ കഥാഃ’ (മെല്ലെ പരസ്പരമുള്ള സംസാരം) എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനെ കേൾപ്പിക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു മറയ്ക്കാനും അവർക്കു കഴിയുന്നില്ല എന്നാണ്.
രാമന്റെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ സാധ്യമായ മൂന്നു ദോഷങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘ഭഗവാനേ, തപസ്വികൾ ഇങ്ങനെ ഭാവം മാറാൻ കാരണമായി, മുൻകാലാചരണത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ച എന്തെങ്കിലും എന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നുണ്ടോ? എന്റെ അനുജനായ മഹാത്മാവ് ലക്ഷ്മണൻ പ്രമാദംകൊണ്ട് അവനു ചേരാത്ത എന്തെങ്കിലും ചെയ്യുന്നത് ഋഷിമാർ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? നിങ്ങളെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നവളും എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നതിൽ തത്പരയുമായ സീത ഒരു സ്ത്രീക്ക് ഉചിതവും യുക്തവുമായ രീതിയിൽ പെരുമാറാതിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ആദ്യം തന്നെക്കുറിച്ചും പിന്നെ സഹോദരനെക്കുറിച്ചും പിന്നെ പത്നിയെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു — അതിഥിയുടെ വിനയം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്, കാരണം അദ്ദേഹം ദോഷം മറ്റെവിടെയും ആരോപിക്കുന്നില്ല. ‘പൂർവവൃത്തം’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ട് അർഥങ്ങൾ സാധ്യമാണ് — ഞാൻ മുമ്പ് ആചരിച്ചത്, അല്ലെങ്കിൽ പൂർവികരായ രാജാക്കന്മാരുടെ ആചരണംപോലുള്ളത്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം രണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ആത്മനി ശങ്കിതഃ’ (സ്വയം ശങ്കിച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു — മറ്റൊരാൾ അന്യനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നിടത്ത് അദ്ദേഹം ആദ്യം തന്നെത്തന്നെ പരിശോധിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ ജരയാൽ വൃദ്ധനും തപസ്സുകൊണ്ടും ജരയിലെത്തിയവനുമായ ഋഷി, വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ജീവികളോടു ദയാപരനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, കല്യാണസ്വഭാവമുള്ളവളും എപ്പോഴും കല്യാണത്തിൽ രമിക്കുന്നവളുമായ വൈദേഹിക്ക്, വിശേഷിച്ചും തപസ്വികളോട്, വ്യതിചലനം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ഇതു നിന്റെ കാരണത്താൽത്തന്നെ താപസരെ ബാധിക്കുന്നതാണ്. രാക്ഷസന്മാരെ ഭയന്നാണ് അവർ പരസ്പരം അടക്കം പറയുന്നത്.’ ഋഷിയുടെ ഉത്തരംതന്നെ രാമന്റെ ശങ്ക നീക്കുന്നു — സീതയുടെയോ ലക്ഷ്മണന്റെയോ രാമന്റെയോ ദോഷമല്ല; ഭയത്തിന്റെ മൂലം മറ്റൊന്നാണ്. ‘വേപമാന ഇവ’ (വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉപമയിൽ വിറയൽ ജരയുടെയോ തപസ്സിന്റെയോ ഫലമാകാം, അല്ലെങ്കിൽ രാമനോടുള്ള ആദരംകൊണ്ടാകാം; കവി അതു നിർണയിക്കുന്നില്ല. ‘ഭൂതദയാപരം’ (ജീവികളോടു ദയാപരൻ) എന്ന വിശേഷണവും ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — തപസ്വികളുടെ ഭയത്തിനു കാരണക്കാരനായി പറയപ്പെടുന്നവൻതന്നെ എല്ലാ ജീവികളോടും ദയാപരനാണ്.
പിന്നെ ഋഷി ആ മൂലകാരണം പറയുന്നു: ‘രാവണന്റെ അനുജനായ ഖരൻ എന്നൊരു രാക്ഷസൻ ഇവിടെയുണ്ട്; അവൻ ജനസ്ഥാനത്തു വസിച്ചിരുന്ന എല്ലാ താപസരെയും പിഴുതെറിഞ്ഞ് പുറത്താക്കി. അവൻ ധൃഷ്ടനും ജയംകൊണ്ടു ഗർവിതനും ക്രൂരനും നരഭോജിയും അഹങ്കാരിയും പാപിയുമാണ്; അവൻ നിന്നെയും സഹിക്കുന്നില്ല. നീ ഈ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കാൻ തുടങ്ങിയതുമുതൽ രാക്ഷസന്മാർ താപസരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ആദ്യമായി ഖരന്റെ പേരു കേൾക്കുന്നു; അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ കഥയുടെ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നു. ‘ഉത്പാട്യ’ (പിഴുതെറിഞ്ഞ്) എന്ന പദം മരം വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്നതിനെ കുറിക്കുന്നു — താപസർ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു വേരോടെതന്നെ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു എന്നാണ് ഭാവം. ‘ത്വാം ച താത ന മൃഷ്യതേ’ (കുഞ്ഞേ, അവൻ നിന്നെയും സഹിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ താപസരുടെ ഭയത്തിന്റെ യഥാർഥകാരണം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — ഖരൻ രാമന്റെ സാന്നിധ്യംതന്നെ സഹിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ കോപം ആശ്രമവാസികളെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കും.
ഋഷി രാക്ഷസന്മാരുടെ ഉപദ്രവങ്ങൾ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണുന്നു. അറപ്പുളവാക്കുന്നതും ക്രൂരവും ഭീഷണവും നാനാവിധവും വിരൂപവും കാണാൻ അസുഖകരവുമായ രൂപങ്ങളിൽ അവർ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അപ്രശസ്തവും അശുചിയുമായ വസ്തുക്കളാൽ താപസരെ മലിനമാക്കി, ആ അനാര്യന്മാർ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരെ വേഗം കൊല്ലുന്നു. ആ ആശ്രമസ്ഥലങ്ങളിൽ ആരുമറിയാതെ ഒളിച്ചിരുന്ന്, അല്പബുദ്ധികളായ അവർ താപസരെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ രമിക്കുന്നു. ഹോമസമയം വരുമ്പോൾ അവർ സ്രുക്കുകളും പാത്രങ്ങളും വലിച്ചെറിയുന്നു, അഗ്നികളിൽ ജലം ഒഴിക്കുന്നു, കലശങ്ങൾ ഉടയ്ക്കുന്നു. ഉപദ്രവങ്ങൾ ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം ദർശനംമാത്രം, പിന്നെ സ്പർശം, പിന്നെ വധം, ഒടുവിൽ യജ്ഞത്തിന്റെതന്നെ നാശം. ‘അബുദ്ധം അവലീയ’ (ആരുമറിയാതെ ഒളിച്ചിരുന്ന്) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗൂഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ യുദ്ധത്താലല്ല, ചതിയാലാണ് ബാധിക്കുന്നത്. ‘ഹവനേ സമുപസ്ഥിതേ’ (ഹോമസമയം വരുമ്പോൾ) എന്നതു കാലനിർദേശമാണ് — തപസ്വികൾ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധാലുക്കളായിരിക്കേണ്ട അതേ നിമിഷത്തിലാണ് അവർ ഉപദ്രവിക്കുന്നത്.
‘ആ ദുരാത്മാക്കൾ കടന്നുകയറിയ ആശ്രമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഋഷിമാർ ഇന്ന് മറ്റൊരു ദേശത്തേക്കു പോകാൻ എന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് രാമാ, ആ ദുഷ്ടന്മാർ തപസ്വികളെ ശാരീരികമായി ഉപദ്രവിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ഞങ്ങൾ ഈ ആശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കും. ഇവിടെനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ള വിചിത്രമായ ഒരു വനമുണ്ട്; അശ്വന്റെ ആശ്രമത്തെത്തന്നെ ഞാൻ എന്റെ സംഘത്തോടൊപ്പം വീണ്ടും ആശ്രയിക്കും.’ ‘പുരാ’ (മുമ്പുതന്നെ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — ഋഷി ഓടിപ്പോകുകയല്ല, ഹിംസയ്ക്കു മുമ്പുതന്നെ സ്ഥലം വിടുകയാണ്; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകം. ‘പ്രജിഹാസവഃ’ എന്നത് ഇച്ഛാർഥകമായ സന്നന്തരൂപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ പദമാണ് — ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ, ഉപേക്ഷിച്ചവരല്ല; തീരുമാനം ഇന്നുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ്. ‘ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ള വിചിത്രമായ വനം’ എന്നത് പുതിയ സ്ഥലത്തിന്റെ വർണനയാണ്, താപസരുടെ ജീവിതവൃത്തിക്ക് അതു മതിയാകും.
‘രാമാ, ഖരൻ നിന്നോടും മുമ്പേതന്നെ അനുചിതമായി പെരുമാറുന്നു. നിനക്കു മനസ്സുണ്ടെങ്കിൽ ഞങ്ങളോടൊപ്പം ഇവിടെനിന്നു പോരൂ. രാഘവാ, എപ്പോഴും ജാഗരൂകനും സമർഥനുമാണെങ്കിലും, ഭാര്യയോടുകൂടിയ നിനക്ക് ഇന്ന് ഇവിടെയുള്ള വാസം സംശയജനകവും ദുഃഖകരവുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ, പോകാൻ ഉത്സുകനായ ആ തപസ്വിയെ രാജപുത്രനായ രാമനു മറുപടിവാക്കുകളാൽ പിടിച്ചുനിർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പിന്നെ ആ കുലപതി രാഘവനെ അഭിനന്ദിച്ച്, യാത്രചോദിച്ച്, സമാധാനിപ്പിച്ച്, തന്റെ സംഘങ്ങളോടൊപ്പം ആശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചു പോയി. രാമൻ അവരുടെ പോക്കു തടയുന്നില്ല, സ്വയം പോകുന്നുമില്ല — ഋഷിമാരുടെ ഭയം സത്യമാണ്, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം നിശ്ചയം അചലമാണ്. ‘യദി ബുദ്ധിഃ പ്രവർതതേ’ (നിനക്കു മനസ്സുണ്ടെങ്കിൽ) എന്നു പറഞ്ഞ് ഋഷി രാമനെ നിർബന്ധിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകത്തിൽത്തന്നെ തീരുമാനം വിടുന്നു. ‘സകളത്രസ്യ’ (ഭാര്യയോടുകൂടിയവന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭയത്തിന്റെ വിശേഷം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വീരൻ തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ഭാര്യയോടുകൂടിയവന് സംശയം എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; ഈ വാക്കുതന്നെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ സത്യമാകും.
അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ദൃശ്യം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിച്ച് ഋഷിഗണത്തെ സത്കരിച്ച്, ആ സ്ഥലത്തുവച്ച് കുലപതിയായ ഋഷിയെ നമസ്കരിച്ച്, നന്നായി പ്രീതരായ അവരുടെ അനുമതിയോടെയും ഉപദേശം ലഭിച്ചും, വസിക്കാനായി പുണ്യമായ തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു മടങ്ങി. ഋഷിമാരില്ലാതായ ആ ആശ്രമം പ്രഭുവായ രാഘവൻ ഒരു നിമിഷംപോലും ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; ആർഷചരിതത്തിൽ ഗുണങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ച താപസർ രാഘവനെ എപ്പോഴും അനുഗമിച്ചു. ഇങ്ങനെ ചിത്രകൂടത്തിലെ വാസം അയഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ സ്വയം ആ സ്ഥലം ഉപേക്ഷിച്ച് അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകും; അവിടെ അനസൂയ സീതയെ സത്കരിക്കും. ‘സംസാധ്യ’ എന്നാൽ അനുഗമിച്ചു സത്കരിച്ച് എന്നർഥം — രാമൻ അവരെ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിക്കുന്നു, അതുതന്നെയാണ് അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ അവസാനത്തെ അംഗം. അവസാനശ്ലോകത്തിന്റെ ആശയം ഇതാണ് — കുലപതി സംഘത്തോടൊപ്പം പോയെങ്കിലും എല്ലാ താപസരും പോയില്ല; ആർഷചരിതത്തിൽ ഗുണങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ചവർ രാമനെത്തന്നെ അനുഗമിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ആശ്രമം പൂർണമായി ശൂന്യമായില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥