॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 115-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം — 115-ാം സർഗ്ഗം

ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകുന്നു

നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകാനുള്ള നിശ്ചയം, ഗുരുക്കന്മാരുടെ അനുമോദനം, പാദുകകളുടെ രാജ്യാഭിഷേകം, അവയ്ക്കു വിധേയനായി ഭരതന്റെ രാജ്യഭരണം

अस्मिन् सर्गे भरतः अयोध्यायां मातॄः निक्षिप्य गुरून् आमन्त्र्य नन्दिग्रामं गच्छति। ‘राघवं विना इदं दुःखं तत्र एव सहिष्ये; राजा दिवं गतः, गुरुः वनस्थः, अतः राज्याय रामं प्रतीक्षे’ इति तस्य निश्चयः। वसिष्ठप्रमुखाः मन्त्रिणः तं श्लाघन्ते — ‘भ्रातृवात्सल्यात् प्रवृत्तम् इदं वचनं तव एव अनुरूपम्’। ततः सः शत्रुघ्नेन सह रथम् आरुह्य, गुरुभिः मन्त्रिभिः सेनया पौरैश्च अनुगतः, शिरसि पादुके आदाय नन्दिग्रामं याति। तत्र रथात् अवतीर्य सः घोषयति — ‘एतत् राज्यं भ्रात्रा संन्यासरूपेण दत्तम्; इमे हेमभूषिते पादुके योगक्षेमवहे’। प्रकृतिमण्डलं च आदिशति — ‘आभ्यां छत्रं धारयत; इमौ आर्यपादौ; आभ्यां राज्ये धर्मः स्थितः। राघवागमनं प्रति इमं संन्यासं पालयिष्यामि, ततः चरणौ सहपादुकौ द्रक्ष्यामि। काकुत्स्थे अभिषिक्ते मम प्रीतिः यशश्च राज्यात् चतुर्गुणं भवेत्’। अनन्तरं वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः सः ससैन्यः नन्दिग्रामे वसति, पादुके अभिषिच्य तदधीनः सन् राज्यं कारयति, सवालव्यजनं छत्रं स्वयम् एव ताभ्यां धारयति, यत् किंचित् कार्यम् उपायनं वा उपैति तत् सर्वं प्रथमं पादुकाभ्यां निवेद्य पश्चात् एव करोति।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१गुरून् प्रति भरतस्य निश्चयः — ‘नन्दिग्रामं गमिष्यामि, राज्याय रामं प्रतीक्षे’

१ततो निक्षिप्य मातॄस्ता अयोध्यायां दृढव्रतः।
भरतः शोकसंतप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्॥
Having settled his mothers in Ayodhyā, Bharata, steadfast in his vow and consumed by grief, then said this to his elders.

२नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽत्र वः।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना॥
“I shall go to Nandigrāma. Here and now I take my leave of you all. There, without Rāghava, I shall endure the whole of this sorrow.

३गतश्चाहो दिवं राजा वनस्थः स गुरुर्मम।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः॥
“The king has gone to heaven, and my elder, who is my teacher, dwells in the forest. For the kingship I shall wait upon Rāma, for he, the greatly renowned, is our king.”

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച്, പിതാവിന്റെ വാസസ്ഥലം കണ്ട് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ ശോകത്തിന്റെ ഫലം നിർദേശിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം നഗരത്തിൽ വസിക്കുകയില്ല, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസവേഷത്തിൽ രാമന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കും. അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ ഏൽപ്പിച്ച്, ദൃഢവ്രതനും ശോകസന്തപ്തനുമായ അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോട് ഇതു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും; ഇവിടെ നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു. രാഘവനില്ലാത്ത ഈ ദുഃഖമെല്ലാം ഞാൻ അവിടെത്തന്നെ സഹിക്കും. രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു; എന്റെ ഗുരുവായ അദ്ദേഹമോ വനത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് രാജ്യത്തിനായി ഞാൻ രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്നു, മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവ്.’ ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — നഗരത്യാഗം, ദുഃഖസ്വീകാരം, രാജ്യം രാമനു വിധേയമാണെന്നത്. ‘ദൃഢവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുകയില്ല എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശോകസന്തപ്തൻ’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളം കാണിക്കുന്നു. നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ അടുത്തുതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദൂരേക്ക് ഓടിയകലുകയല്ല, നഗരത്തിനു പുറത്തുനിന്നുകൊണ്ട് രാജ്യം സംരക്ഷിക്കുകയാണ്.

In the previous sarga Bharata had entered the empty Ayodhyā, seen his father's dwelling and wept. In this sarga he declares what his grief will lead to: he will not live in the city but will wait for Rāma's return at Nandigrāma, in an ascetic's dress. Having settled his mothers in Ayodhyā, Bharata, steadfast in his vow and burning with grief, said to his elders: "I shall go to Nandigrāma; I take my leave of you all here. There, without Rāghava, I shall bear all this sorrow. The king has gone to heaven, and my elder brother, my guru, lives in the forest; so I shall wait for Rāma to take the kingdom, for he, the renowned one, is our king." Three things are made clear: leaving the city, accepting sorrow, and holding the kingdom subject to Rāma. "Steadfast in his vow" recalls his earlier pledge not to take the kingdom, and "burning with grief" shows his inner state. Nandigrāma lay close to Ayodhyā, so he was not running far away; staying just outside the city, he would guard the kingdom.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२वसिष्ठप्रमुखाणां मन्त्रिणाम् अनुमोदनम् — ‘तव एव अनुरूपं तत् वचनम्’

४एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।
अब्रुवन्मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः॥
Hearing this auspicious speech of the great-souled Bharata, all the ministers and Vasiṣṭha the family priest replied.

५सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्॥
“What you have said, Bharata, is most highly to be praised. That speech, springing from love of your brother, is worthy of you and of no one else.

६नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।
मार्गमार्यं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्॥
“You who are forever eager for your kinsman, who abide in brotherly affection, who have taken the noble road — what man would not approve of you?”

മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവാക്കു കേട്ട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, നീ പറഞ്ഞത് അത്യന്തം പ്രശംസനീയമാണ്; സഹോദരവാത്സല്യത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ആ വാക്ക് നിനക്കുതന്നെ യോജിച്ചതാണ്. എപ്പോഴും ബന്ധുക്കളോടു സ്നേഹമുള്ളവനും സഹോദരസൗഹൃദത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ആര്യമാർഗം സ്വീകരിച്ചവനുമായ നിന്റെ ഈ നിശ്ചയം ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക?’ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഈ വാക്ക് അനുമതി മാത്രമല്ല, ഭരതന്റെ നിശ്ചയം ധർമസമ്മതമാണെന്നതിനുള്ള പ്രമാണവുമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ നിശ്ചയം രാജസഭ സ്വീകരിച്ചതായി സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘സുഭൃശം ശ്ലാഘനീയം’ (അത്യന്തം പ്രശംസനീയം) എന്ന പദത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആശയം — ലോകത്തിൽ ദുർലഭമായതുതന്നെയാണ് പ്രശംസനീയം; ലഭിച്ച രാജ്യംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭരതൻ അത്തരക്കാരനാണ്. ‘ഏതൊരാളാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക’ എന്ന ചോദ്യരൂപത്തിൽത്തന്നെ അനുമതി നൽകപ്പെടുന്നു, കാരണം ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവന്റെ നിശ്ചയം തടയാൻ ആർക്കും കഴിയുകയില്ല.

Hearing the great-souled Bharata's noble words, all the ministers and the family priest Vasiṣṭha said: "What you have said, Bharata, deserves the highest praise. Those words, born of love for your brother, are worthy of you and of no one else. You who are always devoted to your kin, steadfast in brotherly affection and set on the noble path — what man would not approve of you?" These words were not mere consent but proof that Bharata's resolve was in keeping with righteousness, and through them it was accepted by the royal council. Vasiṣṭha's meaning was that what is rare in the world is what deserves praise, and Bharata, wishing to give up a kingdom already in his hands, was just such a rare man. Their consent was given in the form of a question, for no one can oppose the resolve of a man who stands in righteousness.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३रथारोहणम्, गुरुभिः सेनया पौरैश्च सह नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थानम्

७मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति॥
Hearing the ministers’ words, welcome and just as he wished them, he said to his charioteer, “Let my chariot be yoked.”

८प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिभाष्य च।
आरुरोह रथं श्रीमाञ्छत्रुघ्नेन समन्वितः॥
With a glad face he spoke with all his mothers and took his leave; then the illustrious prince mounted the chariot, accompanied by Śatrughna.

९आरुह्य तु रथं क्षिप्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः॥
Having quickly mounted the chariot, Śatrughna and Bharata, both filled with the highest joy, set out, attended by the ministers and the priests.

१०अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो भवेत्॥
In front went all the elders, the twice-born with Vasiṣṭha at their head; all of them proceeded facing east, towards where Nandigrāma lay.

११बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम्।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः॥
The whole army too, thick with elephants, horses and chariots, moved off unsummoned when Bharata set out, and so did all the townsfolk.

മന്ത്രിമാരുടെ, ആഗ്രഹിച്ചതുപോലുള്ള പ്രിയവാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹം സാരഥിയോട് ‘എന്റെ രഥം പൂട്ടുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ സന്തുഷ്ടമുഖത്തോടെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും സംസാരിച്ച്, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം രഥത്തിൽ കയറി. രഥത്തിൽ കയറി പരമപ്രീതരായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും മന്ത്രിമാരാലും പുരോഹിതരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ടു. മുന്നിൽ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും നന്ദിഗ്രാമം ഏതു ദിക്കിലാണോ അങ്ങോട്ട് കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞു നടന്നു. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യവും, വിളിക്കാതെതന്നെ, ഭരതൻ പോയപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു; എല്ലാ നഗരവാസികളും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഭരതൻ തനിച്ചു പോകാനാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്; എന്നാൽ ഗുരുക്കന്മാരും സേനയും പൗരരും സ്വയം അനുഗമിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനവാസംപോലുള്ള പ്രവാസവും രാജകീയരൂപംതന്നെ ധരിക്കുന്നു. ‘അനാഹൂതം’ (വിളിക്കാതെ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — സേന ആജ്ഞയാലല്ല, സ്നേഹത്താലാണ് അനുഗമിച്ചത്. ‘കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്’ എന്ന ദിങ്നിർദേശവും പ്രയോജനമുള്ളതാണ്, കാരണം നന്ദിഗ്രാമം അയോധ്യയുടെ കിഴക്കുദിക്കിലാണ്.

Hearing the ministers' welcome words, just as he had wished, he said to his charioteer, "Let my chariot be yoked." Then, with a glad face, he spoke to all his mothers and took leave of them, and the illustrious prince mounted the chariot with Śatrughna. Mounting quickly, Śatrughna and Bharata set out, both filled with joy, surrounded by ministers and priests. In front went all the elders and brahmins, with Vasiṣṭha at their head, all facing east towards where Nandigrāma lay, for Nandigrāma stood to the east of Ayodhyā. When Bharata set out, the army too, thick with elephants, horses and chariots, moved off unsummoned, and all the townsfolk followed him. Notice that Bharata had wanted to go alone, but the elders, the army and the townsfolk followed of their own accord, so that his withdrawal, like Rāma's exile, took on a royal form. "Unsummoned" matters: the army followed not by command but out of love.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४रथात् अवतरणम् — ‘राज्यं संन्यासः, पादुके योगक्षेमवहे’ इति गुरून् प्रति निवेदनम्

१२रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके॥
Standing in his chariot, righteous Bharata, who loved his brother, went swiftly to Nandigrāma, carrying the sandals upon his head.

१३भरतस्तु ततः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।
अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमभाषत॥
Then Bharata quickly entered Nandigrāma, descended at once from the chariot, and said this to his elders:

१४एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासमुत्तमम्।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते॥
“This kingdom has been given to me by my brother as a most excellent trust, and these gold-adorned sandals are the bearers of its welfare and security.

ധർമാത്മാവും സഹോദരവത്സലനുമായ ഭരതൻ രഥത്തിലിരുന്ന്, പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, വേഗം നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ വേഗം പ്രവേശിച്ച് രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി അദ്ദേഹം ഗുരുക്കന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഉത്തമമായ ഈ രാജ്യം എന്റെ സഹോദരൻ ഒരു സംന്യാസമായി (നിക്ഷേപമായി) എനിക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു; സ്വർണാലംകൃതമായ ഈ പാദുകകളാണ് യോഗക്ഷേമം വഹിക്കുന്നത്.’ ‘സംന്യാസം’ എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റേതല്ല, നിക്ഷേപമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ട അന്യന്റെ ധനമാണ്. പാദുകകൾ വെറും അടയാളമല്ല, യോഗക്ഷേമത്തിന്റെ വാഹകരാണ് — ലഭിക്കാത്തതു നേടലും ലഭിച്ചതു സംരക്ഷിക്കലും എന്ന രാജ്യത്തിന്റെ രണ്ടു കർമങ്ങളും അവയാൽത്തന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തുന്നത് ഇവിടെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; ചിത്രകൂടംമുതൽ ഭരതൻ ചെയ്തുവന്നത് ഇപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമംവരെ നിറവേറ്റപ്പെട്ടു. ഗുരുക്കന്മാർ ഇവിടെ സാക്ഷികളാണ്, കാരണം നിക്ഷേപം സ്വീകരിക്കുന്നത് സാക്ഷികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലായിരിക്കണം.

Standing in his chariot, righteous Bharata, who loved his brother, went swiftly to Nandigrāma carrying the sandals on his head, as he had done all the way from Citrakūṭa. Entering Nandigrāma quickly, he stepped down from the chariot and said to his elders: "My brother has given me this excellent kingdom as a trust, and these gold-adorned sandals are the bearers of its welfare and security." "Trust" is the key word: the kingdom was not his but another's property, held in trust to be guarded. And the sandals were no mere emblem but the bearers of welfare and security — gaining what is not yet held and protecting what is held, the two tasks of a kingdom, were to be done through them. The elders stood as witnesses, for a trust must be accepted before witnesses.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

५प्रकृतिमण्डलं प्रति आदेशः — पादुकयोः छत्रधारणम्, राघवागमनपर्यन्तं संन्यासपालनम्

१५भरतः शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके ततः।
अब्रवीद्दुःखसंतप्तः सर्वं प्रकृतिमण्डलम्॥
Bharata, laying the trust and the sandals upon his head, then said, scorched with grief, to the whole circle of the king’s people:

१६छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम॥
“Hold the parasol over these at once; these two I hold to be my noble brother’s own feet. By these sandals of my elder, righteousness stands established in the realm.

१७भ्रात्रा तु मयि संन्यासो निक्षिप्तः सौहृदादयम्।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति॥
“By my brother, out of affection, this trust has been laid upon me; and I shall guard it until Rāghava’s return.

१८क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम्।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ॥
“Soon, with my own hands, I shall fit them again upon Rāghava, and I shall see those feet of Rāma once more wearing their sandals.

പിന്നെ ഭരതൻ ആ നിക്ഷേപത്തെയും പാദുകകളെയും ശിരസ്സിലേന്തി, ദുഃഖസന്തപ്തനായി, പ്രജാമണ്ഡലത്തോടു മുഴുവൻ പറഞ്ഞു: ‘വേഗം ഇവയ്ക്കു വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിക്കുക; ഇവ ആര്യന്റെ പാദങ്ങൾതന്നെയാണെന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. എന്റെ ഗുരുവിന്റെ ഈ പാദുകകളാൽത്തന്നെയാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്. സൗഹൃദംമൂലം സഹോദരൻ എന്നിൽ ഈ നിക്ഷേപം ഏൽപ്പിച്ചു; രാഘവൻ വരുന്നതുവരെ ഞാൻ ഇതു സംരക്ഷിക്കും. പിന്നെ സ്വയംതന്നെ വേഗം രാഘവന്റെ പാദങ്ങളെ ഇവയുമായി ചേർത്ത്, പാദുകകളോടുകൂടിയ രാമന്റെ ആ പാദങ്ങൾ ഞാൻ കാണും.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു രണ്ട് അംഗങ്ങളുണ്ട് — സംരക്ഷണവും തിരികെ ഏൽപ്പിക്കലും; രാജ്യം അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല, കൈവശം വച്ചിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ‘പ്രകൃതിമണ്ഡലം’ എന്നാൽ മന്ത്രിമാർ, സേനാപതികൾ, പുരോഹിതർ, പ്രജകൾ മുതലായവരുടെ സമൂഹം; അവരോടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്, കാരണം രാജാജ്ഞ നടപ്പാകുന്നത് അവരിലാണ്. കുടപിടിക്കൽ രാജചിഹ്നമാണ്; അതു പാദുകകൾക്കു മുകളിലാണ് വിധിക്കുന്നത്, തനിക്കു മുകളിലല്ല. ‘ആഭ്യാം രാജ്യേ സ്ഥിതോ ധർമഃ’ (ഇവയാലാണ് രാജ്യത്തിൽ ധർമം നിലനിൽക്കുന്നത്) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ ധർമാധിഷ്ഠാനം പാദുകകളിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു.

Then Bharata, placing the trust and the sandals on his head, burning with grief, said to the whole body of the king's people — ministers, commanders, priests and subjects, through whom a king's orders run: "Hold the parasol over these at once; I take them to be my noble brother's own feet. Through these sandals of my elder, righteousness stands established in the kingdom. My brother, out of love, has placed this trust in me, and I shall guard it until Rāghava returns. Soon I shall fit them with my own hands to Rāghava's feet again, and I shall see Rāma's feet once more wearing their sandals." Bharata's pledge had two parts, guarding and giving back; he had not taken the kingdom, only held it. The royal parasol, the emblem of kingship, was ordered held over the sandals, not over himself, and the righteous foundation of the kingdom was laid on them.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

६‘निक्षिप्तभारः गुरुवर्तितां भजिष्ये’ — राज्यप्रत्यर्पणस्य सङ्कल्पः

१९ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवर्तिताम्॥
“Then, my burden laid down, reunited with Rāghava, I shall hand the kingdom back to my elder and take up the conduct of a servant.

२०राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवाम्यहम्॥
“When I have given over to Rāghava this trust — these excellent sandals, this kingdom and Ayodhyā — I shall be a man washed clean of sin.

२१अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्॥
“When Kākutstha is consecrated and the people are joyful and glad, my delight and my fame will be four times what the kingdom could give.”

‘രാഘവനെ കണ്ടുമുട്ടിയശേഷം ഭാരം ഇറക്കിവച്ച്, ഗുരുവിനു രാജ്യം സമർപ്പിച്ച്, ഞാൻ ഗുരുവിനെ അനുസരിക്കുന്ന സേവകന്റെ നില സ്വീകരിക്കും. ഈ ശ്രേഷ്ഠപാദുകകളും ഈ രാജ്യവും ഈ അയോധ്യയും നിക്ഷേപമായി രാഘവനു തിരികെ നൽകി ഞാൻ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവനാകും. കാകുത്സ്ഥൻ അഭിഷിക്തനാകുകയും ജനങ്ങൾ ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ പ്രീതിയും യശസ്സും രാജ്യംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നതിന്റെ നാലിരട്ടിയാകും.’ ഇവിടെ ഭരതൻ തന്റെ സുഖം രാജ്യം നേടുന്നതിലല്ല, രാജ്യം അർപ്പിക്കുന്നതിലാണ് കാണുന്നത്; ‘ധൂതപാപഃ’ (പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അമ്മയുടെ വരയാചനയാൽ തന്റെ ഇഷ്ടമില്ലാതെതന്നെ തന്നിൽ ആരോപിക്കപ്പെട്ട ആ പാപം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. ‘ഗുരുവർതിതാ’ എന്നാൽ ഗുരുവിന്റെ സേവകന്റെ ആചാരം; ഇപ്പോൾ രാജകാര്യം ചെയ്യുന്നവൻ വീണ്ടും ഭൃത്യൻതന്നെയാകും എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം. ‘നാലിരട്ടി’ എന്നതു വെറും സ്തുതിയല്ല — രാജ്യത്തിൽനിന്നു ലഭിക്കാവുന്ന സുഖത്തിന്റെ നാലിരട്ടി സുഖം രാമാഭിഷേകത്തിൽത്തന്നെയാണെന്ന് അദ്ദേഹം കണക്കാക്കുന്നു.

"Then, my burden laid down and reunited with Rāghava, I shall hand the kingdom back to my elder and live as his servant. When I have given back to Rāghava this trust — these excellent sandals, this kingdom and Ayodhyā — I shall be washed clean of sin. When Kākutstha is consecrated and the people are glad and joyful, my joy and my fame will be four times greater than any the kingdom could give." Bharata saw his happiness not in gaining the kingdom but in giving it up; by "washed clean of sin" he remembers the sin laid on him, against his will, by his mother's demand for the boons. He longed that the man now doing the king's work should once more be his elder's servant. And "four times" is no mere flourish: he reckoned that the joy of Rāma's consecration would be four times any joy the kingdom could give.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

७वल्कलजटाधारिणः भरतस्य ससैन्यं नन्दिग्रामवासः, पादुकयोः अभिषेकः

२२एवं तु विलपन्दीनो भरतः स महायशाः।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह॥
Lamenting thus in his wretchedness, the greatly renowned Bharata, stricken with sorrow, governed from Nandigrāma together with the ministers.

२३स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।
नन्दिग्रामेऽवसद्धीरः ससैन्यो भरतस्तदा॥
Wearing bark and matted hair, in the garb of an ascetic, that steadfast lord Bharata then dwelt at Nandigrāma with his forces.

२४रामागमनमाकांक्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा।
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा॥
Longing for Rāma’s return, Bharata, who loved his brother, who carried out his brother’s word and fulfilled his promise to the end, consecrated the sandals and dwelt then at Nandigrāma.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനനും ദുഃഖിതനുമായ മഹായശസ്വിയായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ രാജ്യഭരണം നടത്തി. വല്കലവും ജടയും ധരിച്ച്, മുനിവേഷം ധരിച്ച്, ധീരനായ ആ പ്രഭു അപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. സഹോദരവത്സലനും സഹോദരന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുന്നവനും പ്രതിജ്ഞയുടെ മറുകര കണ്ടവനുമായ അദ്ദേഹം, രാമന്റെ വരവ് ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് അപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു. ഈ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒരേ അക്കത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ, കാരണം പ്രതിജ്ഞയുടെ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ — ആഗ്രഹം, വാക്കുപാലനം, അഭിഷേകം — ഒന്നിച്ചു കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘വല്കലജടാധാരി മുനിവേഷധരൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ വനത്തിൽ ഏതു വേഷത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ, അതേ വേഷത്തിൽത്തന്നെ ഭരതനും; സഹോദരന്റെ വനവാസം അദ്ദേഹം ഗ്രാമത്തിൽത്തന്നെ അനുകരിക്കുന്നു. ‘സസൈന്യൻ’ (സൈന്യത്തോടൊപ്പം) എന്നതു വിരോധാഭാസംപോലെയാണ് — മുനിവേഷം, എന്നാൽ സേന ഒപ്പം; അതിലൂടെതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം താപസനുമാണ്, രക്ഷകനുമാണ്.

Lamenting so in his misery, the renowned Bharata, stricken with sorrow, governed from Nandigrāma with his ministers. Wearing bark and matted hair in the dress of an ascetic, that steadfast lord lived then at Nandigrāma with his army. Longing for Rāma's return, Bharata, who loved his brother, did his brother's bidding and kept his promise to the end, consecrated the sandals and lived at Nandigrāma. That verse runs to six lines, binding into one the three stages of his vow — longing, obedience and consecration. By wearing bark and matted hair Bharata took on the very dress in which Rāma lived in the forest; he copied his brother's exile in a village. And "with his army" is almost a paradox — an ascetic's dress, yet an army at his side — which shows his double role as both ascetic and protector.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

८सवालव्यजनच्छत्रधारणम्, पादुकाधीनं सर्वं राज्यकार्यम्

२५सवालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम्।
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्॥
He himself held the parasol with its yak-tail fan over them, submitting every order of government to the sandals.

२६ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्यपादुके।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा॥
Then the illustrious Bharata, having consecrated his noble brother’s sandals, governed from that time onward wholly subject to them.

२७तदा हि यत्कार्यमुपैति किंचिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्॥
Whatever business came up in those days, and whatever costly gift was presented, Bharata first laid it before the sandals and only afterwards dealt with it as was fitting.

വെഞ്ചാമരത്തോടുകൂടിയ വെൺകൊറ്റക്കുട അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ പിടിച്ചു; എല്ലാ ശാസനങ്ങളും പാദുകകളെ അറിയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ആര്യന്റെ പാദുകകളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, അവയ്ക്കു വിധേയനായി, അപ്പോൾ എപ്പോഴും രാജ്യഭരണം നടത്തിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിനചര്യതന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു — അപ്പോൾ ഏതു കാര്യം വന്നാലും, ഏതു വിലയേറിയ ഉപഹാരം സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും, അതെല്ലാം ഭരതൻ ആദ്യം പാദുകകളെ അറിയിച്ചിട്ടു മാത്രമാണ് പിന്നീട് യഥാവിധി ചെയ്തത്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ നന്ദിഗ്രാമവാസത്തിന്റെ ആരംഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും ചിത്രകൂടത്തിലേക്കും രാമനിലേക്കും മടങ്ങുന്നു. ‘ഉപായനം മഹാർഹം’ (വിലയേറിയ ഉപഹാരം) എന്നാൽ രാജാക്കന്മാരിൽനിന്നും പ്രജകളിൽനിന്നും വന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള ഉപഹാരദ്രവ്യങ്ങൾ; അവയും ആദ്യം പാദുകകൾക്കു സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാവത്’ (യഥാവിധി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജ്യകാര്യം ശിഥിലമായില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭരതൻ ശോകത്താൽ പ്രമാദിയാകുന്നില്ല, എല്ലാം യഥാവിധിതന്നെ ചെയ്യുന്നു.

He himself held the parasol with its yak-tail fan over the sandals and submitted every order of government to them. So illustrious Bharata, having consecrated his noble brother's sandals, from then on governed always under their authority. The last verse, in a longer metre, describes his daily practice: whatever business arose and whatever costly gift was brought, whether from kings or from subjects, Bharata first laid before the sandals and only then dealt with it as was proper. "As was proper" shows that the work of government did not slacken: Bharata was not careless in his grief but did everything by rule. So this sarga marks the start of Bharata's fourteen years at Nandigrāma; in the next, the story turns back to Rāma at Citrakūṭa.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

३४ पदानि
दृढव्रत ११५.१ यस्य संकल्पः अचलः
सन्धिः
दृढ + व्रत — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
दृढं व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकसंतप्त ११५.१ शोकेन दग्धः
सन्धिः
सम् + तप्त → संतप्त — तकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
शोकेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आमन्त्रये ११५.२ अनुज्ञां याचे, विदायं गृह्णामि
सन्धिः
सर्वान् + आमन्त्रये → सर्वानामन्त्रये — अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः; नकारान्तात् परे अचि नकारस्य द्वित्वं ह्रस्वात् एव भवति, अत्र तु ‘सर्वान्’ इत्यस्य दीर्घः आकारः, अतः द्वित्वं न; नकारः आकारेण सह एव उच्चार्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘मन्त्र्’ धातोः लट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, आत्मनेपदम्
वनस्थ ११५.३ वने निवसन्
सन्धिः
वन + स्थ — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वने तिष्ठति इति वनस्थः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गुरुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महायशाः ११५.३ विपुलकीर्तिः
सन्धिः
महत् + यशस् → महायशस् — समासे ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः; प्रथमैकवचने उपधादीर्घः सकारस्य विसर्गः च → महायशाः
समासः
महत् यशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एतच्छ्रुत्वा ११५.४ इदं श्रुत्वा
सन्धिः
एतत् + श्रुत्वा → एतच्छ्रुत्वा — शकारे परे तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, ततः शकारस्य छकारादेशः
समासः
समासः नास्ति — कर्मपदस्य क्त्वान्तेन सह सन्धिः
विभक्तिः
पूर्वकालिकः क्त्वान्तः अव्ययप्रयोगः
पुरोहित ११५.४ राज्ञः धर्मकार्येषु अग्रणीः आचार्यः
सन्धिः
पुरस् + हित → पुरोहित — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पुरः हितः — अव्ययपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रातृवात्सल्य ११५.५ भ्रातरि स्नेहेन
सन्धिः
भ्रातृ + वात्सल्य — ऋकारात् परे व्यञ्जने सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातरि वात्सल्यम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
बन्धुलुब्ध ११५.६ बन्धुदर्शनलालसस्य
सन्धिः
बन्धु + लुब्ध — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बन्धौ लुब्धः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धा)
भ्रातृसौहृद ११५.६ भ्रातरि हितचिन्तायाम्
सन्धिः
सु + हृदय → सौहृद — तद्धिते आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
भ्रातुः सौहृदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अनुमन्येत ११५.६ अनुमोदेत, सम्मतिं दद्यात्
सन्धिः
न + अनुमन्येत → नानुमन्येत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘मन्’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, आत्मनेपदम्
यथाभिलषित ११५.७ इष्टानुरूपम्
सन्धिः
यथा + अभिलषित → यथाभिलषित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
अभिलषितम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रहृष्टवदन ११५.८ प्रसन्नमुखः
सन्धिः
प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
प्रहृष्टं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समन्वित ११५.८ सहितः, युक्तः
सन्धिः
सम् + अनु + इत → समन्वित — अत्र ‘अनु’ इत्यस्य उकारस्य यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः
शत्रुघ्नेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मन्त्रिपुरोहित ११५.९ मन्त्रिभिः पुरोहितैश्च
सन्धिः
मन्त्रिन् + पुरोहित → मन्त्रिपुरोहित — समासे इन्नन्तस्य नकारलोपः
समासः
मन्त्रिणः पुरोहिताः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
प्राङ्मुख ११५.१० पूर्वाभिमुखाः
सन्धिः
प्राच् + मुख → प्राङ्मुख — चकारस्य कुत्वेन ककारः, ततः मकारे परे अनुनासिकादेशेन ङकारः
समासः
प्राक् मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गजाश्वरथसंकुल ११५.११ हस्त्यश्वरथैः आकीर्णम्
सन्धिः
गज + अश्व → गजाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘सम् + कुल’ इत्यत्र च अनुस्वारादेशः
समासः
गजैः अश्वैः रथैश्च संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिरस्यादाय ११५.१२ मस्तके धृत्वा
सन्धिः
शिरसि + आदाय → शिरस्यादाय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); अत्र सप्तम्यन्तस्य क्त्वान्तेन सह सन्धिः एव कठिनः
समासः
समासः नास्ति — सप्तम्यन्तं पदं पूर्वकालिकक्रियया सह सन्धिं गतम्
विभक्तिः
पूर्वकालिकः क्त्वान्तः अव्ययप्रयोगः
अवतीर्य ११५.१३ अधः उत्तीर्य
सन्धिः
अव + तीर्य — उपसर्गसंयोगे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘तॄ’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
पूर्वकालिकः ल्यबन्तः अव्ययप्रयोगः
संन्यास ११५.१४ न्यासः, रक्षणार्थं समर्पितं परकीयं धनम्
सन्धिः
सम् + नि + आस → संन्यास — नकारे परे मकारस्य अनुस्वारादेशः, ‘नि’ इत्यस्य इकारस्य च यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ‘अस्’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
योगक्षेमवह ११५.१४ अलब्धस्य लाभम् लब्धस्य च रक्षणं वहन्त्यौ
सन्धिः
योग + क्षेम — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
योगक्षेमं वहतः इति योगक्षेमवहे — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘पादुके’ इत्यस्य विशेषणम्)
आर्यपाद ११५.१६ ज्येष्ठभ्रातुः चरणौ
सन्धिः
आर्यपादौ + इमौ → आर्यपादाविमौ — अत्र औकारस्य आव्-आदेशः (एचोऽयवायावः)
समासः
आर्यस्य पादौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सौहृद ११५.१७ स्नेहेन, सुहृद्भावेन
सन्धिः
सौहृदात् + अयम् → सौहृदादयम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ शब्दात् आदिवृद्ध्या निष्पन्नं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
सहपादुक ११५.१८ पादुकायुक्तौ
सन्धिः
सह + पादुक — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पादुकाभ्यां सह वर्तमानौ — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य पूर्वनिपातः)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘चरणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
निक्षिप्तभार ११५.१९ यः भारम् अन्यस्मिन् न्यस्तवान्
सन्धिः
निक्षिप्तभारः + अहम् → निक्षिप्तभारोऽहम् — विसर्गस्य उकारादेशेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), ततः अकारस्य पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः
निक्षिप्तः भारः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धूतपाप ११५.२० प्रक्षालितपापः
सन्धिः
धूत + पाप — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धूतं पापं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रहृष्टमुदित ११५.२१ हृष्टे आनन्दिते च
सन्धिः
प्रहृष्ट + मुदित — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रहृष्टः मुदितः च — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सत्यर्थे ‘जने’ इत्यस्य विशेषणम्)
चतुर्गुण ११५.२१ चतुर्भिः गुणितम्, चतुःगुणम्
सन्धिः
चतुर् + गुण — रेफात् परे घोषवति सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चतुर्भिः गुणितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वल्कलजटाधारी ११५.२३ वल्कलानि जटाश्च धारयन्
सन्धिः
जटा + धारिन् → जटाधारिन् — आकारे परे धकारः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति; प्रथमैकवचने तु इन्नन्तस्य उपधादीर्घः नकारलोपश्च → वल्कलजटाधारी
समासः
वल्कलं जटाश्च धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिज्ञापारग ११५.२४ प्रतिज्ञां निर्वाहयितुं समर्थः
सन्धिः
प्रतिज्ञा + पारग → प्रतिज्ञापारग — आकारे परे पकारः यथावत्, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
प्रतिज्ञायाः पारं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सवालव्यजन ११५.२५ चामरसहितम्
सन्धिः
स + वाल + व्यजन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालव्यजनेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘छत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तदधीन ११५.२६ तयोः पादुकयोः वशवर्ती
सन्धिः
तद् + अधीन → तदधीन — दकारे परे अकारः यथावत्, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तयोः अधीनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उपायन ११५.२७ भेटरूपेण आनीतं वस्तु
सन्धिः
किंचित् + उपायनम् → किंचिदुपायनम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गपूर्वकस्य ‘अय्’ धातोः ल्युडन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महार्ह ११५.२७ बहुमूल्यम्
सन्धिः
महा + अर्ह → महार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महत् अर्हं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्