സർഗ്ഗം
ഭരതന്റെ പുനർയാചന
രാമന്റെ ഗുണസ്തുതി, കൈകേയിയുടെ അപരാധം, പിതാവിന്റെ അതിക്രമം തിരുത്തണമെന്ന പ്രാർഥന, ചിത്രകൂടത്തിൽവച്ചുതന്നെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള യാചന, രാമന്റെ അചലമായ സ്ഥൈര്യം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ അർഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ട് അല്പനേരം നിശ്ശബ്ദനായി; ഈ സർഗം ആ മൗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമൻ നിശ്ശബ്ദനായപ്പോൾ മന്ദാകിനീതീരത്തുവച്ച് ധാർമികനായ ഭരതൻ, പ്രജാവത്സലനും ധാർമികനുമായ രാമനോട് വിചിത്രമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ആദ്യം അദ്ദേഹം ചോദ്യരൂപത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നു: ‘ശത്രുനാശകാ, ലോകത്തിൽ അങ്ങയെപ്പോലെ ആരുണ്ടാകും?’ പിന്നെ ഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണൽ — ദുഃഖം അങ്ങയെ വ്യഥിപ്പിക്കുന്നില്ല, പ്രീതി അങ്ങയെ അമിതമായി ഹർഷിപ്പിക്കുന്നുമില്ല; വൃദ്ധരാൽ സമ്മതനായിരിക്കെയും അങ്ങ് അവരോടു സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈ വിനയംതന്നെയാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷണം എന്നാണ് ഭാവം. പിന്നെ തത്ത്വോക്തി — മരിച്ചിരിക്കുമ്പോഴെന്നപോലെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും, ഇല്ലാത്തപ്പോഴെന്നപോലെ ഉള്ളപ്പോഴും ഒരേ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്തുകൊണ്ടു പരിതപിക്കും? മനുഷ്യാധിപാ, അങ്ങയെപ്പോലെ പരവും അവരവും അറിയുന്നവൻ വിപത്തിൽപ്പെട്ടാലും വിഷാദിക്കേണ്ടതില്ല. ‘രാഘവാ, അങ്ങ് ദേവതുല്യമായ സത്ത്വമുള്ളവനും മഹാത്മാവും സത്യപ്രതിജ്ഞനും സർവജ്ഞനും സർവദർശിയും ബുദ്ധിമാനുമാണ്. ഇത്തരം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ, ഉത്പത്തിയും നാശവും അറിയുന്ന അങ്ങയെ അത്യന്തം അസഹ്യമായ ദുഃഖം ബാധിക്കാൻ പാടില്ല.’ ഈ സ്തുതിയിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ നിശ്ചയംതന്നെ മാറ്റാനുള്ള പ്രാർഥന ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സ്തുതിഭാഗം വെറും വിനയവചനമല്ല; അതിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെ താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് ജ്ഞാനിയാണ്, അതുകൊണ്ട് സ്വന്തം നിശ്ചയം പുനർവിചാരം ചെയ്യാനും അങ്ങേയ്ക്കു കഴിയും’ എന്നാണ് ധ്വനി. ഇങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ തത്ത്വോപദേശംതന്നെ ഇവിടെ ഭരതന്റെ പ്രാർഥനയുടെ ആധാരമായിത്തീർന്നു; ലാഭത്തിലും നഷ്ടത്തിലും സമനായവൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിലും വിരക്തി കാണിക്കേണ്ടതില്ല എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഇളപ്പവും രാമന്റെ ഗാംഭീര്യവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
സ്തുതിക്കുശേഷം ഭരതൻ തന്റെ വേദന വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഞാൻ ദൂരെയായിരിക്കെ എന്റെ കാരണത്താൽ നീചയായ അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല; അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം.’ ആ കർമം തന്റേതാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം സ്വയം വഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ഒരു കഠിനവാക്യം: ‘ധർമബന്ധനത്താൽ ഞാൻ ബന്ധിതനാണ്; അതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ശിക്ഷാർഹയും പാപകാരിണിയുമായ ഈ അമ്മയെ ഇവിടെ തീവ്രമായ ദണ്ഡനത്താൽ ഞാൻ കൊല്ലാത്തത്.’ ശുഭമായ കുലവും കർമവുമുള്ള ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച, ധർമവും അധർമവും അറിയുന്ന അദ്ദേഹം എങ്ങനെ നിന്ദ്യമായ കർമം ചെയ്യും? പിതാവിന്റെ കാര്യത്തിലും അദ്ദേഹം സംയമംതന്നെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഗുരുവും കർമനിഷ്ഠനും വൃദ്ധനും രാജാവും മരിച്ചവനും പിതാവുമായ, ദേവതാരൂപനായ അച്ഛനെ സഭയിൽ ഞാൻ നിന്ദിക്കുകയില്ല.’ എന്നാൽ കർമം നിന്ദ്യംതന്നെ — ‘ധർമജ്ഞാ, ധർമമറിയുന്ന ഏതൊരാളാണ് ഒരു സ്ത്രീക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് ധർമാർഥങ്ങളില്ലാത്ത ഇത്തരമൊരു പാപകർമം ചെയ്യുക?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു പ്രാചീനചൊല്ല് ഓർക്കുന്നു — ‘അന്ത്യകാലത്ത് ജീവികൾ മോഹിതരാകുന്നു’; ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് ആ ചൊല്ല് ലോകത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാക്കി. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമം മോഹജന്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ഭരതന്റെ മൂന്നു ബന്ധങ്ങൾ വേറിട്ടു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അമ്മയോടു കോപം, എന്നാൽ ധർമത്താൽ അടക്കിനിർത്തപ്പെട്ടത്; പിതാവിനോടു നിന്ദയില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമത്തോടു വിയോജിപ്പ്; രാമനോടോ പ്രാർഥന മാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത്, ഭരതന്റെ ദുഃഖം രാജ്യനഷ്ടത്താലുണ്ടായതല്ല, കുലത്തിനേറ്റ കളങ്കത്താലുണ്ടായതാണ് എന്നാണ്. ‘പ്രസീദതു ഭവാൻ മമ’ (അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം) എന്ന പദംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗം മുഴുവനുമുള്ള കേന്ദ്രം.
ഇപ്പോൾ ഭരതന്റെ മുഖ്യതർക്കം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നല്ല ഉദ്ദേശ്യത്തോടെയാണെങ്കിലും കോപംകൊണ്ടും മോഹംകൊണ്ടും സാഹസംകൊണ്ടും അച്ഛൻ ചെയ്ത അതിക്രമം അങ്ങ് തിരുത്തണം.’ പിതാവ് ശുഭംതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്, എന്നാൽ കോപമോഹസാഹസങ്ങളാൽ ധർമം അതിലംഘിച്ചു; അതിന്റെ തിരുത്തൽ പുത്രന്റെ കർമമാണ്. ‘പിതാവിന്റെ അതിക്രമത്തെ നേരെയാക്കുന്ന പുത്രനെയാണ് ലോകത്തിൽ സന്താനമായി കരുതുന്നത്; മറിച്ചുള്ളവൻ അങ്ങനെയല്ല.’ അതുകൊണ്ട് — ‘അങ്ങ് അത്തരമൊരു സന്താനമാകണം; ധീരന്മാർ ലോകത്തിൽ നിന്ദിക്കുന്ന, അതിരുകടന്നു ചെയ്ത പിതാവിന്റെ ദുഷ്കർമത്തെ അങ്ങ് പിന്തുടരരുത്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പേരുകൾ എണ്ണുന്നു: ‘കൈകേയിയെയും എന്നെയും അച്ഛനെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും എല്ലാ പൗരജാനപദരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇതെല്ലാം അങ്ങുതന്നെ ചെയ്യണം.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം വൈരുധ്യം കാണിക്കുന്നു: ‘എവിടെ വനം, എവിടെ ക്ഷാത്രധർമം? എവിടെ ജട, എവിടെ പ്രജാപാലനം? ഇത്തരം പരസ്പരവിരുദ്ധമായ കർമം അങ്ങ് ചെയ്യരുത്.’ ക്ഷത്രിയന്റെ വേഷം ജടയല്ല, അവന്റെ കർമം വനവാസവുമല്ല — ഇതാണ് ഭരതന്റെ ആക്ഷേപം. ഇവിടെ ഭരതൻ ആദ്യമായി തർക്കത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു, വെറും യാചനയെ അല്ല. പിതാവിന്റെ വാക്ക് അന്ധമായി പിന്തുടരുകയല്ല, അതിലെ സത്യാംശം സംരക്ഷിക്കുകയാണ് പുത്രന്റെ കർത്തവ്യം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതം; രാമന്റെ മതമോ നേരെ മറിച്ച് — വാക്കുതന്നെയാണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്. ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും തർക്കത്തിന്റെ മൗലികഭേദം; അതു നൂറ്റിയേഴാം സർഗത്തിൽ രാമൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
പിന്നെ ഭരതൻ ഒരു ശാസ്ത്രീയവാദം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ക്ഷത്രിയന്റെ ഒന്നാമത്തെ ധർമം ഇതുതന്നെയാണ് — അഭിഷേകം; അതിലൂടെയാണ് പ്രജാപരിപാലനം സാധ്യമാകുന്നത്.’ പിന്നെ ഒരു ചോദ്യം: ‘പ്രത്യക്ഷമായ (പ്രജാപാലനരൂപമായ) ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച്, സംശയാസ്പദവും ലക്ഷണമില്ലാത്തതും ഭാവിയിൽമാത്രം ഫലം തരുന്നതും അനിശ്ചിതവുമായ ധർമം ഏതു ക്ഷത്രിയനാണ് ആചരിക്കുക?’ പ്രത്യക്ഷഫലമുള്ള ധർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത്, പരോക്ഷഫലമുള്ളതു സ്വീകരിക്കരുത് എന്നാണ് തർക്കം. ‘ഇനി ക്ലേശത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ധർമംതന്നെ ആചരിക്കാനാണ് അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെങ്കിൽ, ധർമപ്രകാരം നാലു വർണങ്ങളെയും പാലിച്ചുകൊണ്ട് ക്ലേശം അനുഭവിക്കൂ’ — രാജ്യഭരണവും ക്ലേശസാധ്യംതന്നെ; അതുകൊണ്ട് തപസ്സിനുള്ള ആഗ്രഹം ഇവിടെത്തന്നെ നിറവേറും. ‘നാല് ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗാർഹസ്ഥ്യമാണ് ശ്രേഷ്ഠവും ഉത്തമവുമെന്ന് ധർമജ്ഞർ പറയുന്നു; ധർമജ്ഞാ, അതിനെ അങ്ങ് എന്തിനുപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ അയോഗ്യത വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ശ്രുതംകൊണ്ടും സ്ഥാനംകൊണ്ടും ജന്മംകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ ബാലനാണ്; അങ്ങ് ഉണ്ടായിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഭൂമി പാലിക്കും? ബുദ്ധിയും ഗുണവും കുറഞ്ഞവനും ബാലനും താണ സ്ഥാനമുള്ളവനുമായ എനിക്ക് അങ്ങയില്ലാതെ ജീവിക്കാൻപോലും ഉത്സാഹമില്ല.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതൻ ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നു നാലു പ്രമാണങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു — അഭിഷേകം ക്ഷത്രിയന്റെ ഒന്നാമത്തെ ധർമം, പ്രത്യക്ഷധർമം പരോക്ഷധർമത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം, ക്ലേശം രാജ്യത്തിലുമുണ്ട്, ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗാർഹസ്ഥ്യം ഉത്തമം. ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് വനവാസം രാമന്റെ സ്വധർമമല്ലെന്നു കാണിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ തർക്കം വിട്ട് വീണ്ടും തന്റെ ദൈന്യംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വാദം വീണ്ടും പ്രാർഥനയായി പരിണമിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് ഭരതൻ ഒരു പ്രത്യക്ഷപദ്ധതി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധർമജ്ഞാ, ശ്രേഷ്ഠവും പിതൃപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതും മുള്ളുകളില്ലാത്തതുമായ ഈ രാജ്യം മുഴുവൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സ്വധർമപ്രകാരം ഭരിക്കൂ. ഇവിടെവച്ചുതന്നെ എല്ലാ പ്രജകളും ഒത്തുചേർന്ന്, വസിഷ്ഠനോടുകൂടി മന്ത്രമറിയുന്നവരും മന്ത്രകോവിദരുമായ ഋത്വിക്കുകളും, അങ്ങയെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.’ അഭിഷേകത്തിന് അയോധ്യ ആവശ്യമില്ല — ചിത്രകൂടത്തിലും അതു സാധ്യമാണ് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. ‘ഞങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനായ അങ്ങ്, മരുത്തുക്കളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, ബലംകൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ ജയിച്ച് പാലനത്തിനായി അയോധ്യയിലേക്കു വരൂ. മൂന്നു ഋണങ്ങളും വീട്ടി, ദുഷ്ടഹൃദയരെ നന്നായി ദഹിപ്പിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളെ ആഗ്രഹങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, അങ്ങുതന്നെ ഇവിടെ എന്നെ ശാസിക്കൂ.’ പിന്നെ ആശീർവാദംപോലുള്ള വാക്ക്: ‘ആര്യാ, ഇന്ന് അങ്ങയുടെ അഭിഷേകത്തിൽ സുഹൃത്തുക്കൾ ആനന്ദിക്കട്ടെ; ഇന്ന് അങ്ങയുടെ ദുഷ്ടശത്രുക്കൾ ഭയന്ന് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകട്ടെ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ അമ്മയ്ക്കെതിരായ ആക്രോശം തുടച്ചുനീക്കി, ഇന്ന് ബഹുമാന്യനായ പിതാവിനെയും പാപത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കൂ.’ അമ്മയുടെ കളങ്കവും പിതാവിന്റെ നിന്ദയും ഒരേ കർമംകൊണ്ടു ശുദ്ധമാക്കപ്പെടും എന്നാണ്. ‘ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയോടു യാചിക്കുന്നു — ജീവികളോടു മഹേശ്വരനെന്നപോലെ, എന്നോടും എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും കരുണ കാട്ടണം.’ ഒടുവിൽ അന്തിമയുക്തി: ‘അല്ലെങ്കിൽ, ഇതു പുറംതള്ളി അങ്ങ് വനത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുമെങ്കിൽ, അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാനും പോകും.’ ഇതിലൂടെ രാജ്യംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ താൻ തയ്യാറാണെന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ഭരതൻ ക്രമമായി പദ്ധതിയും ആശീർവാദവും യാചനയും ഒടുവിൽ ആത്മത്യാഗവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അഭിഷേകം ഇവിടെത്തന്നെ നടക്കട്ടെ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുതിയ ഉപായം — അതിലൂടെ അയോധ്യയിലേക്കു പോകേണ്ട ആവശ്യവും ഒഴിവാകും, അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയും ഭംഗപ്പെടുകയില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ഒടുവിൽ ‘അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാനും പോകും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ നിഷ്കാമത തെളിയിക്കുന്നു; രാജ്യംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറായവന്റെ പ്രാർഥന സ്വാർഥജന്യമല്ലെന്നു വ്യക്തം.
മൂന്നു ദീർഘവൃത്തശ്ലോകങ്ങളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. തളർന്ന ഭരതൻ ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, മനോഹരനും സത്ത്വവാനുമായ ആ ഭൂപതി പോകാൻ മനസ്സുവച്ചില്ല — പിതാവിന്റെ ആ വാക്കിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു. രാഘവനിലെ ആ അദ്ഭുതകരമായ സ്ഥൈര്യം കണ്ട് ജനങ്ങൾക്ക് ഒരേസമയം ഹർഷവും ദുഃഖവുമുണ്ടായി — ‘അദ്ദേഹം അയോധ്യയിലേക്കു വരുന്നില്ലല്ലോ’ എന്നു ദുഃഖിച്ചു, പ്രതിജ്ഞയിലെ ഉറപ്പു കണ്ട് ഹർഷിച്ചു. ഈ ഇരട്ടപ്രതികരണം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. ഒടുവിൽ ഋത്വിക്കുകളും വണിക്സംഘങ്ങളുടെ നേതാക്കളും, ബോധമറ്റവരും കണ്ണീരൊഴുക്കുന്നവരുമായ അമ്മമാരും, അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഭരതനെ പ്രശംസിച്ചു; രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അവരും ഒപ്പം യാചിച്ചു. അടുത്ത സർഗം രാമന്റെ മറുപടിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യത്താൽ കവി ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വാദം അവസാനിച്ചു, എന്നാൽ തീരുമാനമുണ്ടായില്ല. എല്ലാവരുടെയും യാചനപോലും രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല; ഈ അചലതതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥