॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 105-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതന്റെ രാജ്യപ്രാർഥനയും രാമന്റെ അനിത്യതോപദേശവും

ഭരതൻ രാജ്യം സമർപ്പിക്കുന്നു, നട്ടുവളർത്തിയ മരത്തിന്റെ ഉപമ, കാലത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരാത്ത ഗതിയെക്കുറിച്ചു രാമന്റെ വർണന, പിതാവിന്റെ സ്വർഗപ്രാപ്തിയുടെ നിരൂപണം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠനും ദശരഥന്റെ പത്നിമാരും ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി; ഭരതൻ രാമന്റെ അരികിൽ ഇരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞശേഷമാണ് സംവാദം ആരംഭിക്കുന്നത്. സുഹൃദ്ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ പുരുഷസിംഹങ്ങൾക്ക് ആ രാത്രി ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ കഴിഞ്ഞുപോയി — ഉറക്കമില്ല, വിശ്രമമില്ല, പിതാവിന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തമാത്രം. രാത്രി നന്നായി പുലർന്നപ്പോൾ സഹോദരന്മാർ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം മന്ദാകിനിയിൽ ചെന്ന് സ്നാനവും ഹോമവും ജപവും നടത്തി വീണ്ടും രാമന്റെ അടുത്തെത്തി. വന്നിട്ട് എല്ലാവരും നിശ്ശബ്ദരായി ഇരുന്നു — ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഈ നിശ്ശബ്ദത കവിയുടെ കൗശലമാണ്; പറയാനുള്ളത് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിലുണ്ട്, എന്നാൽ ആദ്യം പറയാൻ ആർക്കും കഴിയുന്നില്ല. ഒടുവിൽ സുഹൃത്തുക്കൾക്കു നടുവിൽ നിന്നിരുന്ന ഭരതൻതന്നെ രാമനോടു സംസാരിച്ചു. അതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘വരദാനത്താൽ എന്റെ അമ്മ സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അവൾ ഈ രാജ്യം എനിക്കു നൽകി. അതു ഞാൻ അങ്ങേയ്ക്കുതന്നെ നൽകുന്നു; മുള്ളുകളില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം അങ്ങ് അനുഭവിച്ചാലും.’ അദ്ദേഹം രാജ്യം തന്റേതായി കരുതുന്നില്ല, ഒരു നിക്ഷേപമെന്നപോലെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ. ഒന്നാമത് — വർഷകാലത്ത് വലിയ ജലപ്രവാഹത്താൽ തകർന്ന ചിറ നന്നാക്കാൻ പ്രയാസമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വലിയ രാജ്യഭാഗം അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാൾക്കു കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്; പിതാവിന്റെ മരണത്താൽ രാജ്യത്തിന്റെ ചിറ തകർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനെ താങ്ങിനിർത്താൻ രാമനു മാത്രമേ കഴിയൂ. രണ്ടാമത് — കഴുതയ്ക്കു കുതിരയുടെ ഗതിയും മറ്റൊരു പക്ഷിക്കു ഗരുഡന്റെ ഗതിയും പിന്തുടരാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭരതനു രാമന്റെ പാലനരീതി പിന്തുടരാൻ കഴിയുകയില്ല; ഇവിടെ അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ ചെറുതാക്കി കാണിക്കുന്നത് വിനയംകൊണ്ടുമാത്രമല്ല, സത്യംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. മൂന്നാമത് — മറ്റുള്ളവർ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവന്റെ ജീവിതം എപ്പോഴും സുഖകരമാണ്; മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവന്റെ ജീവിതമോ ദുസ്സഹം. അതുകൊണ്ട് രാജ്യം രാമനുമാത്രമേ യോജിക്കൂ എന്നതാണ് ഭരതന്റെ നിഗമനം.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ഒരു വിസ്തൃതമായ ഉപമ പറയുന്നു; അതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഭാഗം. ആരോ ഒരാൾ നട്ട്, പരിപാലിച്ച്, വളർത്തിയ ഒരു മരം ബലമുള്ള തടിയോടുകൂടിയ മഹാവൃക്ഷമാകുമ്പോൾ, കുള്ളനായ ഒരാൾക്ക് അതിൽ കയറാൻ പ്രയാസമാകുന്നു. അതു പൂത്തിട്ടും ഫലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആർക്കുവേണ്ടി അതു നട്ടുവോ ആ ആൾക്ക് ആ പ്രീതി അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല. ഉപമയുടെ അർഥം വ്യക്തമാണ് — പിതാവാണ് നട്ടയാൾ, രാമനാണ് മരം, പ്രജാപാലനമാണ് ഫലം, ആ മരത്തിൽ കയറാൻ കഴിയാത്ത കുള്ളൻ ഭരതനും. ‘മഹാബാഹോ, ഇതാണ് ഉപമ; അതിന്റെ അർഥം അങ്ങ് മനസ്സിലാക്കണം’ — കാരണം ഞങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠനും ഭർത്താവുമായിരിക്കെ അങ്ങ് ഭൃത്യരായ ഞങ്ങളെ ഭരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ രാജ്യഭാരം ഏറ്റെടുത്തില്ലെങ്കിൽ പിതാവിന്റെ അധ്വാനം മുഴുവൻ നിഷ്ഫലമാകും എന്നാണ് ഭാവം. പിന്നെ ഭരതൻ ഒരു മംഗളചിത്രം മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — ശ്രേണികളും പ്രമുഖരും എല്ലായിടത്തും, രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായ ശത്രുനാശകനായ അങ്ങയെ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെയെന്നപോലെ കാണട്ടെ; അങ്ങയുടെ പിന്നാലെ മദിച്ച ആനകൾ ഗർജിക്കട്ടെ, അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഏകാഗ്രരായി ആനന്ദിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ യാചനയുടെ അവസാനത്തിൽ അദ്ദേഹം അയോധ്യയുടെ ഉത്സവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഭരതൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്; അതു രാമന് അർപ്പിക്കാൻവേണ്ടിമാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ഈ യുക്തിജാലം മുഴുവൻ രചിക്കുന്നത്.

വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിവിധരായ നഗരവാസികൾ ‘നന്ന്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അതിനെ അനുമോദിച്ചു — പ്രജകളും അതുതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ദുഃഖിതനായി വിലപിക്കുന്ന യശസ്വിയായ ഭരതനെ കണ്ട്, കൃതാത്മാവും ആത്മവാനുമായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ സമാശ്വസിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു. രാമന്റെ മറുപടി രാജനീതിയെക്കുറിച്ചല്ല, കാലത്തിന്റെ സ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചാണ്; കാരണം ഭരതന്റെ ശോകത്തിന്റെ വേര് രാജ്യചിന്തയല്ല, പിതാവിന്റെ മരണംതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് ആ വേരിനുതന്നെയാണ് ചികിത്സ വേണ്ടത്. ആദ്യം ഒരു സാമാന്യവാക്യം: ‘ഈ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നവനല്ല; അവൻ സ്വതന്ത്രനല്ല; കൃതാന്തൻ (വിധി) അവനെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.’ പിന്നെ ഉപദേശം മുഴുവനുമുള്ള വിത്തായ നാലു സൂത്രങ്ങൾ — എല്ലാ സഞ്ചയങ്ങളും ക്ഷയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു, എല്ലാ ഉയർച്ചകളും വീഴ്ചയിൽ അവസാനിക്കുന്നു, എല്ലാ സംയോഗങ്ങളും വിയോഗത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു, ജീവിതം മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — പഴുത്ത പഴങ്ങൾക്കു വീഴുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭയമില്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ച മനുഷ്യനു മരണമല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭയമില്ല; ബലമുള്ള തൂണുകളുള്ള വീടും പഴകുമ്പോൾ ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ, ജരയ്ക്കും മൃത്യുവിനും വശപ്പെട്ട മനുഷ്യർ തളർന്നുവീഴുന്നു. രണ്ടിടത്തും ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനം യാദൃച്ഛികമായ സംഭവമല്ല, വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്. രാമൻ ഭരതന്റെ യാചന നിരസിക്കുന്നുമില്ല, സ്വീകരിക്കുന്നുമില്ല; ആദ്യം ശോകത്തിന്റെ വേരുതന്നെ പിഴുതെറിയാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഉപനിഷത്തുപോലെ ഗംഭീരമായിത്തീരുന്നു; രാജസഭയിലെ വാദം തത്ത്വോപദേശമായി പരിണമിക്കുന്നു.

രാമൻ ഇപ്പോൾ കാലത്തിന്റെ ഏകദിശാഗതി വർണിക്കുന്നു. കടന്നുപോകുന്ന രാത്രി തിരിച്ചുവരുന്നില്ല; യമുന ജലം നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു, ഒരിക്കലും തിരിച്ചുവരുന്നില്ല — നദിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ കാലത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ്. രാപ്പകലുകൾ ഇടതടവില്ലാതെ കടന്നുപോകുന്നു; വേനലിൽ സൂര്യരശ്മികൾ ജലത്തെയെന്നപോലെ അവ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആയുസ്സ് വേഗം ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമൻ ഭരതനെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘നിന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ദുഃഖിക്കൂ, മറ്റൊരാളെക്കുറിച്ച് എന്തിനു ദുഃഖിക്കുന്നു? നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും ഇവന്റെ ആയുസ്സ് കുറഞ്ഞുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.’ ഈ ഉപദേശം കഠിനമായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതിന്റെ ആശയം കരുണതന്നെയാണ് — ദുഃഖിക്കുന്നവനും അതേ വഴിയിലൂടെതന്നെയാണ് പോകുന്നത്. മൃത്യു ഒപ്പം നടക്കുന്നു, ഒപ്പം ഇരിക്കുന്നു, ഏറെ ദൂരം പോയി ഒപ്പംതന്നെ മടങ്ങുന്നു — ഈ ഉപമ ഭയങ്കരമെങ്കിലും ശാന്തമാണ്, കാരണം മൃത്യു ബാഹ്യശത്രുവല്ല, നിത്യസഹചാരിയാണ്. പിന്നെ വാർധക്യത്തിന്റെ ചിത്രം — ശരീരത്തിൽ ചുളിവുകൾ വീണു, തലമുടി നരച്ചു; ജരയാൽ ജീർണിച്ച മനുഷ്യൻ എന്തു ചെയ്തു പ്രഭാവം കാണിക്കും, എന്ത് ഉപായം ചെയ്തു തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കും? ഒടുവിൽ മനുഷ്യരുടെ പ്രമാദം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ ആനന്ദിക്കുന്നു, പകൽ അസ്തമിക്കുമ്പോഴും ആനന്ദിക്കുന്നു; എന്നാൽ തങ്ങളുടെ ജീവിതം ക്ഷയിക്കുന്നത് അവർ അറിയുന്നില്ല. ഋതുവിന്റെ ആരംഭം പുതിയതുപോലെ വീണ്ടും വരുന്നതു കണ്ട് അവർ ഹർഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഋതുക്കളുടെ മാറ്റത്താൽത്തന്നെയാണ് ജീവികളുടെ പ്രാണൻ ക്ഷയിക്കുന്നത്. ഉത്സവമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ യഥാർഥത്തിൽ ക്ഷയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി നദിയുടെയും സൂര്യരശ്മികളുടെയും വഴിയുടെയും വാർധക്യത്തിന്റെയും ഋതുചക്രത്തിന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ചേർക്കുന്നു; ഓരോന്നും ഒരേ തത്ത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — കാലം തിരിച്ചുവരുന്നില്ല, അതിന്റെ ഗതി അറിയപ്പെടാതെതന്നെ നടക്കുന്നു.

പിന്നെ പ്രസിദ്ധമായ മരത്തടിയുടെ ഉപമ — മഹാസമുദ്രത്തിൽ രണ്ടു മരത്തടികൾ ഒത്തുചേരുകയും കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ് വേർപിരിയുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ഭാര്യമാരും പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും ധനങ്ങളും ഒത്തുചേർന്ന് വേർപിരിഞ്ഞുപോകുന്നു; അവരുടെ വേർപാട് നിശ്ചിതമാണ്. സംഗമം യാദൃച്ഛികമാണ്, വിയോഗമോ നിയതം — ഇതാണ് ഉപമയുടെ സാരം; അതിൽ ആരുടെയും അപരാധമില്ല, പ്രവാഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാത്രം. ഇവിടെ ഒരു ജീവിക്കും സ്വഭാവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് മരിച്ചവനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നവന് ആ കാര്യത്തിൽ ഒരു കഴിവുമില്ല — ശോകംകൊണ്ട് പോയവൻ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല, ദുഃഖിക്കുന്നവനും അതേ വഴി പിന്തുടരുന്നു. മറ്റൊരു ഉപമ കൂടുതൽ മർമസ്പർശിയാണ് — വഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരാൾ കടന്നുപോകുന്ന യാത്രാസംഘത്തോട് ‘ഞാനും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ വരാം’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ, പിതൃപിതാമഹന്മാരായ പൂർവികർ പോയ ഈ വഴി നിശ്ചിതമാണ്. നാമെല്ലാവരും വഴിയിൽ നിൽക്കുന്നവരാണ്, പൂർവികർ കടന്നുപോകുന്ന യാത്രാസംഘവും; നമ്മുടെ പോക്കും നിശ്ചിതമാണ്. ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനെ നേരിടുന്നവൻ എന്തിനു ദുഃഖിക്കണം? ഉപസംഹാരത്തിൽ ഒരു വിധിവാക്യം — തിരിച്ചൊഴുകാത്ത പ്രവാഹംപോലെ പ്രായം കൊഴിഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ സുഖത്തിൽ (ശ്രേയസ്സിൽ) നിയോഗിക്കണം, കാരണം പ്രജകൾ സുഖത്തിന് അവകാശികളാണെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു. ഈ രണ്ട് ഉപമകൾക്കിടയിൽ ഒരു ഭേദവുമുണ്ട് — മരത്തടിയുടെ ഉപമ ബന്ധങ്ങളുടെ അനിത്യത കാണിക്കുന്നു, യാത്രാസംഘത്തിന്റെ ഉപമ മരണത്തിന്റെ സാർവത്രികതയും; രണ്ടിന്റെയും ഫലം ഒന്നുതന്നെ — ശോകത്തിന്റെ നിരർഥകത. ഇതിലൂടെ രാമൻ ഭരതന്റെ ദുഃഖത്തെ ലഘുവാക്കുകയല്ല, അതിന്റെ സ്ഥാനം മറ്റൊന്നാണെന്നു കാണിക്കുകയാണ്.

തുടർന്ന് രാമൻ ശോകത്തിന്റെ വേരുതന്നെ നീക്കുന്നു — പിതാവ് നശിച്ചിട്ടില്ല, ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം ഏതാണ്ട് സമാനാർഥമുള്ള അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അതുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു, അതു ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി ഉറയ്ക്കാൻ; ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, സാന്ത്വനത്തിന്റെ രീതിയാണ്. ആ ധർമാത്മാവ് അതിശുഭവും സമ്പൂർണവും പൂർണദക്ഷിണയോടുകൂടിയതുമായ യജ്ഞങ്ങളാൽ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഭൃത്യരെ നന്നായി പോറ്റിയതിനാലും പ്രജകളെ പരിപാലിച്ചതിനാലും ധർമപ്രകാരം ധനം സ്വീകരിച്ചതിനാലും അദ്ദേഹം സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — രാജാവിന്റെ മൂന്നു മുഖ്യകർമങ്ങൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്നു, അവ അദ്ദേഹം പൂർത്തിയാക്കി. ശുഭമായ ഇഷ്ടകർമങ്ങളാലും പൂർണദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങളാലും ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, സമൃദ്ധമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഉത്തമമായ ആയുസ്സ് നേടി ആ ഭൂപതി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഉത്തമമായ ആയുസ്സും ഭോഗങ്ങളും നേടി പോയ ആ പിതാവ് ദുഃഖിക്കപ്പെടേണ്ടവനല്ല; സജ്ജനങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു — ഇവിടെ രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു, ശോകത്തിനു വിഷയംതന്നെയില്ല. ജീർണിച്ച മനുഷ്യശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ വിഹരിക്കുന്ന ദിവ്യസമൃദ്ധി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേഹത്യാഗം ഇവിടെ നഷ്ടമല്ല, പഴകിയ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. പിന്നെ രാമൻ ഭരതനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘നിന്നെപ്പോലെയും എന്നെപ്പോലെയുമുള്ള, ശ്രുതവാനും ഏറെ ബുദ്ധിമാനുമായ ഒരു പ്രാജ്ഞനും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കരുത്.’ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം ശോകനിവാരണത്തിനുതന്നെയാണ് പ്രയോജനപ്പെടുന്നത് എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ ഒരു സാമാന്യനിർദേശം — ഈ വിവിധ ശോകങ്ങളും വിലാപവും കരച്ചിലും ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായവൻ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും വർജിക്കണം. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ യജ്ഞങ്ങൾ, ദക്ഷിണകൾ, പ്രജാപാലനം, ആയുസ്സ്, ഭോഗങ്ങൾ, സത്കാരം എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവയെല്ലാംകൊണ്ട് ഒരേ നിഗമനം സിദ്ധിക്കുന്നു — ദശരഥന്റെ ജീവിതം പൂർണമായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം അപൂർണതയുടെ അടയാളമല്ല. ശോകത്തിന്റെ കാരണം യഥാർഥത്തിൽ പോയവന്റെ ദുഃഖമല്ല, ദുഃഖിക്കുന്നവന്റെതന്നെ അപൂർണതയാണ് എന്നാണ് ധ്വനി.

ഉപസംഹാരത്തിൽ രാമൻ ഭരതനെ സ്വന്തം കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വസ്ഥനാകൂ, ശോകിക്കരുത്; ആ നഗരത്തിലേക്കു പോയി അവിടെ വസിക്കൂ — വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള പിതാവ് നിന്നെ അങ്ങനെയാണ് നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. പുണ്യകർമാവായ അതേ പിതാവ് എന്നെ എവിടെ നിയോഗിച്ചുവോ, അവിടെത്തന്നെ ഞാൻ ആര്യനായ പിതാവിന്റെ ശാസനം നടപ്പാക്കും.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ ഇരുവരുടെയും നിയോഗത്തിന് ഒരേ മൂലമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും പിതാവിന്റെ ശാസനംതന്നെയാണ് പാലിക്കുന്നത്, ഒരാൾ നഗരത്തിൽ, മറ്റേയാൾ വനത്തിൽ; അതുകൊണ്ട് ഭരതന്റെ രാജ്യസ്വീകരണം രാമന്റെ വനവാസത്തിൽനിന്നു ഭിന്നമായ കർമമല്ല, അതിന്റെതന്നെ പകുതിയാണ്. ഇതാണ് രാമന്റെ മറുപടി മുഴുവനുമുള്ള കേന്ദ്രബിന്ദു. ‘ശത്രുനാശകാ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാസനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എനിക്കു ന്യായമല്ല; നിനക്കും അദ്ദേഹം എപ്പോഴും മാന്യനാണ്; അദ്ദേഹംതന്നെ ബന്ധു, അദ്ദേഹംതന്നെ നമ്മുടെ പിതാവ്.’ പിതാവിന്റെ ദോഷം ഇവിടെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞയുടെ മാന്യത മാത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാഘവാ, ധർമചാരികൾ അംഗീകരിക്കുന്ന പിതാവിന്റെ ആ വാക്ക് ഞാൻ വനവാസമെന്ന കർമത്താൽ പാലിക്കും’ — വാക്കുകൊണ്ടുമാത്രമല്ല, കർമംകൊണ്ടുതന്നെ. പിന്നെ ഒരു സാമാന്യധർമസൂത്രം — പരലോകം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ധാർമികനും ക്രൂരതയില്ലാത്തവനും ഗുരുക്കന്മാരെ അനുസരിക്കുന്നവനുമായിരിക്കണം. ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, നമ്മുടെ പിതാവായ ദശരഥന്റെ ശുഭമായ ആചരണം കണ്ട്, നിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചുതന്നെ നീ പ്രവർത്തിക്കൂ’ — ഭരതന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ ധാർമികമാണ്, അതുതന്നെ അദ്ദേഹം പിന്തുടരട്ടെ. ഇങ്ങനെ പിതാവിന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്നതിനായി ഇളയ സഹോദരനോട് അർഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ട് പ്രഭുവായ രാമൻ അല്പനേരം നിശ്ശബ്ദനായി. സർഗം മൗനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗം ആ മൗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഭരതൻ രാജ്യം രാമന് അർപ്പിച്ചു; ഒടുവിൽ രാമൻ അതുതന്നെ ഭരതനു തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇരുവരുടെയും കാരണം ഒന്നുതന്നെ — പിതാവിന്റെ വാക്ക്. അതുകൊണ്ട് ഈ തർക്കം സ്വാർഥത്തിന്റേതല്ല, ധർമത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്; അതിന്റെ തീർപ്പ് ഈ സർഗത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല, തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതു വളരുകയേയുള്ളൂ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക