॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 104-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

അമ്മമാരുടെ ആശ്രമാഗമനവും കൗസല്യയുടെ വിലാപവും

വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം രാജപത്നിമാർ മന്ദാകിനീതീരത്തെത്തുന്നു, ഇംഗുദീപിണ്ഡം കണ്ട് കൗസല്യ വിലപിക്കുന്നു, അമ്മമാർ ആശ്രമത്തിൽ രാമനെ കാണുന്നു; രാമൻ വസിഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്ത്, നിർവാപവും നടത്തി, പ്രജകളെ കണ്ടുമുട്ടി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മമാർ വരുന്നു. രാമനെ കാണാൻ ദാഹിച്ച പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ ദശരഥന്റെ പത്നിമാരെ മുന്നിൽ നടത്തിക്കൊണ്ട് ആ സ്ഥലത്തേക്കു ചെന്നു — ആചാര്യൻ സ്വയം സ്ത്രീജനങ്ങളെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു എന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔചിത്യബോധമാണ്. മെല്ലെമെല്ലെ മന്ദാകിനിയിലേക്കു നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ രാജപത്നിമാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ആ കടവു കണ്ടു. അതു കണ്ട ഉടനെ കൗസല്യയുടെ വേദന ആരംഭിക്കുന്നു. കണ്ണീർനിറഞ്ഞ്, വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ, ദീനയായ അവൾ സുമിത്രയോടും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളോടും പറഞ്ഞു: ‘ഒരിക്കലും ക്ലേശകരമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത, നാടുകടത്തപ്പെട്ട ആ അനാഥരുടെ, വനത്തിൽ ക്ലേശത്തോടെ ആദ്യമായി ആശ്രയിച്ച കടവാണിത്.’ ഇവിടെ ‘അനാഥാനാം’ (അനാഥരുടെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — ദശരഥൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം അവർ സനാഥരായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ പിതാവില്ല, രാജ്യമില്ല, ഒരു നദീതീരം മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാം’ (ക്ലേശകരമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തവരുടെ) എന്നതും വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഒരിക്കലും കർമം ക്ലേശകരമല്ലാതിരുന്നവർക്കുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എല്ലാം ക്ലേശകരം. ‘പ്രാക്കലനം’ എന്ന പദം ദുർലഭമാണ്; ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അതിനെ ‘ഇവർ ആദ്യമായി സ്വീകരിച്ചത്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു — അതായത് രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്തുപോയവരുടെ ആദ്യത്തെ ആശ്രയം ഈ കടവുതന്നെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവിടെ ‘പ്രാക് കേവലം തീർഥം’ എന്നാണ് പാഠം.

പിന്നെ കൗസല്യ സുമിത്രയെ പ്രത്യേകം വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘സുമിത്രേ, ഇവിടെനിന്നാണ് നിന്റെ പുത്രൻ മടിയില്ലാതെ എപ്പോഴും എന്റെ പുത്രനുവേണ്ടി സ്വയം വെള്ളം കോരിക്കൊണ്ടുപോകുന്നത്.’ ഈ വാക്ക് ആക്ഷേപമല്ല, കൃതജ്ഞതയാണ്; ജ്യേഷ്ഠയായ ദേവിയുടെ വായിലൂടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ സ്വയംതന്നെ ശങ്ക നീക്കുന്നു: ‘നിന്റെ പുത്രൻ താണ ജോലി ചെയ്തെങ്കിലും അവൻ നിന്ദ്യനല്ല; സഹോദരന്റെ പ്രയോജനത്തിനല്ലാത്ത കർമമാണ് ഗുണങ്ങളാൽ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്.’ അതായത്, താണ കർമമായാലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ പ്രയോജനത്തിനായി ചെയ്യുന്നതാണെങ്കിൽ അതു നിന്ദ്യമല്ല; സഹോദരന്റെ പ്രയോജനമില്ലാതെ ചെയ്യുന്നതാണ് നിന്ദ്യം. ഇതു സേവാധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്. ഒടുവിൽ മാതൃഹൃദയം വെളിപ്പെടുന്നു: ‘നിന്റെ ഈ പുത്രനും ഈ ക്ലേശങ്ങൾക്ക് അർഹനല്ല; താണതും അനർഥകരവുമായ ഈ കർമം, ഇപ്പോൾ ചെയ്തുവരുന്നത്, അവൻ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.’ പ്രശംസ ചെയ്തു, എന്നാൽ ആഗ്രഹം ഇതുമാത്രമാണ് — പുത്രൻ ഈ കഷ്ടപ്പാട് ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ സ്വഭാവം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — അവൾ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നത് സ്വന്തം പുത്രനെക്കുറിച്ചല്ല, സുമിത്രയുടെ പുത്രന്റെ അധ്വാനത്തെക്കുറിച്ചാണ്; സപത്നിമാരിൽ ജ്യേഷ്ഠയായവൾതന്നെ മറ്റൊരുവളുടെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു സ്ഥായീഭാവം വീണ്ടും വെളിപ്പെടുന്നു — കൈകേയി ഒരുവൾ കാരണം ദുഃഖം, മറ്റുള്ളവർക്കിടയിലോ പരസ്പരസ്നേഹം മാത്രം.

മുന്നോട്ടു നടന്നപ്പോൾ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ, നിലത്ത് അഗ്രം തെക്കോട്ടായി വിരിച്ച ദർഭകളിൽ പിതാവിനായി വച്ചിരുന്ന ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കണ്ടു. ആർത്തനായ രാമൻ നിലത്തുവച്ച അതു കണ്ട് കൗസല്യാദേവി ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ മഹാത്മാവായ പിതാവിനു രാഘവൻ യഥാവിധി നൽകിയതാണിത്; ഇതു നോക്കൂ.’ പിന്നെ അവളുടെ വിലാപം നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വളരുന്നു. ‘ദേവതുല്യനും ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചവനുമായ മഹാത്മാവായ രാജാവിന് ഈ ഭക്ഷണം യോജിച്ചതാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.’ ‘നാലു സമുദ്രങ്ങൾ അതിരിടുന്ന ഭൂമി അനുഭവിച്ച, ഭൂമിയിൽ മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ആ വസുധാധിപൻ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും?’ ‘ഐശ്വര്യവാനായ രാമൻ പിതാവിന് ഇംഗുദീക്ഷോദം (ഇംഗുദിപ്പിണ്ണാക്ക്) നൽകേണ്ടിവരുന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി ലോകത്തിൽ മറ്റൊന്നും എനിക്കു തോന്നുന്നില്ല.’ ‘രാമൻ പിതാവിനു നൽകിയ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കണ്ടിട്ടും എന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖത്താൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കാത്തതെന്ത്?’ ഒടുവിൽ അവൾ ലൗകികമായ ഒരു ചൊല്ലുതന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘മനുഷ്യൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദേവതകളുടെയും ആഹാരം.’ ഇതേ വാക്യം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അമ്മയുടെ വായിൽ അതു വിപരീതാർഥം വഹിക്കുന്നു — പുത്രൻ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ പിതാവിനു നൽകുന്നു എന്നതു സമാധാനമാണ്, എങ്കിലും വേദന ശമിക്കുന്നില്ല. അഗ്രം തെക്കോട്ടുള്ള ദർഭകൾ പിതൃകർമത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; അവ കണ്ടമാത്രയിൽ കൗസല്യ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു, ആരും പറഞ്ഞുകൊടുക്കേണ്ടിവന്നില്ല. ‘ഇംഗുദീക്ഷോദം’ എന്ന പദം ഇംഗുദീഫലത്തിൽനിന്ന് എണ്ണയെടുത്തശേഷം ശേഷിക്കുന്ന പിണ്ണാക്കിനെയാണ് കുറിക്കുന്നത് — തപസ്വികളുടെ ആഹാരമായതുതന്നെ ചക്രവർത്തിയുടെ പിണ്ഡമായിത്തീർന്നു.

ഇങ്ങനെ ആർത്തയായ അവളെ സപത്നിമാർ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയി; പിന്നെ അവർ ആശ്രമത്തിൽ, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ, രാമനെ കണ്ടു. ഭോഗങ്ങളെല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട രാമനെ കണ്ട് ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച അമ്മമാർ ആർത്തരായി ഉറക്കെ കരഞ്ഞു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — കൊട്ടാരത്തിൽ ലാളിക്കപ്പെട്ടവനെ വല്കലധാരിയായി വനത്തിൽ കണ്ടു. സത്യപ്രതിജ്ഞനും മനുജവ്യാഘ്രനുമായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് ആ അമ്മമാരുടെയെല്ലാം താമരപ്പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. പിന്നെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവർ, മൃദുവായ വിരലുകളും ഉള്ളംകൈകളുമുള്ള, ശുഭവും സുഖസ്പർശവുമായ കൈകളാൽ രാമന്റെ മുതുകിൽനിന്നു പൊടി തുടച്ചുനീക്കി — വാക്കില്ലാതെതന്നെ മാതൃസ്നേഹം പ്രകടമാകുന്ന ഈ ചിത്രമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമസ്പർശിയായത്. സൗമിത്രിയും ആ അമ്മമാരെയെല്ലാം കണ്ട് ദുഃഖിതനായി, രാമനു പിന്നാലെ മെല്ലെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു. ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് എല്ലാ സ്ത്രീകളും രാമനോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറി — സപത്നീഭാവത്തിന്റെ ലേശംപോലും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ദുഃഖിതയായ സീതയും അവരുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ച്, കണ്ണീർനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഭർതൃമാതാക്കളുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ‘സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ദേവൻ സ്വഭാവേന തേജസ്വിയാണ്, എന്നാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാണ് — രാമനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘സസ്വരം അശ്രൂണി മുമുചുഃ’ (ഉറക്കെ കരഞ്ഞു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നത്, അമ്മമാരുടെ കരച്ചിൽ നിശ്ശബ്ദമായിരുന്നില്ല, ഉറക്കെ കേൾക്കാവുന്നതായിരുന്നു എന്നാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ നമസ്കാരമോ ‘മെല്ലെ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനു പിന്നാലെമാത്രം, ശ്രദ്ധയാകർഷിക്കാതെ.

ദുഃഖാർത്തയും വനവാസത്താൽ ക്ഷീണിച്ചവളും ദീനയുമായ സീതയെ, അമ്മ മകളെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കൗസല്യ പറഞ്ഞു: ‘വിദേഹരാജന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ മരുമകൾ, രാമന്റെ പത്നി — അവൾ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ എങ്ങനെ ദുഃഖം പ്രാപിച്ചു?’ ചോദ്യം ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല; മൂന്നു പരിചയങ്ങളാൽത്തന്നെ അവളുടെ അനുചിതമായ അവസ്ഥ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ നാല് ഉപമകളാൽ അവളുടെ മുഖം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വെയിലേറ്റു വാടിയ താമര, ഞെരിഞ്ഞ ആമ്പൽ, പൊടിപുരണ്ട സ്വർണം, മേഘങ്ങളാൽ മങ്ങിയ ചന്ദ്രൻ. നാല് ഉപമാനങ്ങളും സ്വഭാവേന ഉജ്ജ്വലമാണ്, എന്നാൽ ബാഹ്യമായ എന്തോ ഒന്നിനാൽ മലിനമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സീതയുടെ അവസ്ഥയും അങ്ങനെതന്നെ. പിന്നെ കൗസല്യ തന്റെ വേദന പറയുന്നു: ‘വൈദേഹീ, നിന്റെ മുഖം കണ്ടിട്ട്, വിപത്താകുന്ന അരണിയിൽനിന്നു ജനിച്ച ശോകം — അഗ്നി സ്വന്തം ആശ്രയത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ — എന്റെ മനസ്സിനെ കഠിനമായി ദഹിപ്പിക്കുന്നു.’ അരണിയുടെ രൂപകം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — വിപത്തുതന്നെ അരണി; അതിൽനിന്നു ജനിച്ച ശോകാഗ്നി അതിന്റെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനമായ ഹൃദയത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ആർത്തയായ അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഭരതന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാഘവൻ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ‘അമ്മ മകളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയും അർഥവത്താണ് — ഇവിടെ ഭർതൃമാതാവ് ഭർതൃമാതൃത്വം വെടിഞ്ഞ് മാതൃത്വംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു, കാരണം ജനകഗൃഹം ദൂരെയാണ്, അമ്മ അരികിലില്ല. അമ്മ വിലപിക്കുന്ന അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെയാണ് രാമന്റെ പാദഗ്രഹണം വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — അമ്മയുടെ വേദന കേട്ടിട്ടും പുത്രൻ മറുപടി നൽകുന്നില്ല, ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതികരണം.

അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സർഗാന്തത്തിൽ ഗാംഭീര്യം വരുന്നു. അഗ്നിക്കു തുല്യനും അതിസമൃദ്ധമായ തേജസ്സുള്ളവനുമായ ആ പുരോഹിതന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് — ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നതുപോലെ — രാഘവൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പംതന്നെ ഇരുന്നു. പിന്നെ സ്വന്തം മന്ത്രിമാരോടും നഗരപ്രമുഖരോടും സൈനികരോടും ഏറ്റവും ധർമജ്ഞരായ ജനങ്ങളോടുംകൂടി ധർമവാനായ ഭരതൻ ഏറ്റവും പിന്നിലായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽ ഇരുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനു പിന്നിലാണ് തന്റെ സ്ഥാനം എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ കാണിക്കുന്നു. അരികിലിരുന്ന അതിവീര്യവാനായ അദ്ദേഹം, തപസ്വിവേഷത്തിൽ ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന രാഘവനെ നോക്കി, പ്രജാപതിയുടെ മുന്നിൽ വിനീതനായ മഹേന്ദ്രനെന്നപോലെ, കൈകൂപ്പി. അപ്പോൾ ആ ആര്യജനങ്ങൾക്കു വാസ്തവത്തിൽ ഉത്തമമായ ഒരു കൗതുകമുണ്ടായി — ‘ഈ ഭരതൻ ഇന്ന് രാഘവനെ നമസ്കരിച്ച്, സത്കരിച്ച്, എന്തു നല്ല വാക്കായിരിക്കും പറയുക?’ ഇതിലൂടെ കവി അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക രചിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സത്യധൃതിയായ ആ രാഘവനും മഹാനുഭാവനായ ലക്ഷ്മണനും ധാർമികനായ ഭരതനും സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യാഗത്തിൽ സദസ്യരോടുകൂടിയ മൂന്ന് അഗ്നികളെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ‘ജഘന്യം’ എന്ന പദം ക്രമം കുറിക്കുന്നതാണ് — എല്ലാവർക്കും ഒടുവിൽ, പിന്നിൽ എന്നർഥം; ഭരതൻ മുന്നിലല്ല ഇരിക്കുന്നത്, എല്ലാവർക്കും പിന്നിലാണ്. മൂന്ന് അഗ്നികളുടെ ഉപമ ഒടുവിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്നും യജ്ഞശാലയിൽ സദസ്യരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ശോഭിച്ചു. ശോകത്തിനു നടുവിലും യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപമ — കാരണം വരാനിരിക്കുന്നത് ധർമനിർണയംതന്നെയാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക