സർഗ്ഗം
രാമന്റെ വിലാപവും പിതാവിനുള്ള ജലാഞ്ജലിയും പിണ്ഡദാനവും
ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച രാമൻ ഉണർന്നു വിലപിക്കുന്നു, മന്ദാകിനിയിൽ പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്യുന്നു, ഇംഗുദീപിണ്ഡംകൊണ്ട് നിർവാപം നടത്തുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ രാമനോടു പിതാവിന്റെ സ്വർഗഗമനം അറിയിച്ചു; ആ വാക്കിന്റെ ഫലത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. പിതാവിന്റെ മരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന, ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ ബോധമറ്റവനായി. കവി ആ വാക്കിനെ യുദ്ധത്തിൽ ദാനവശത്രുവായ ഇന്ദ്രൻ പ്രയോഗിച്ച വജ്രത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — ഭരതൻ പറഞ്ഞ അപ്രിയമായ ആ വാക്ക് ഒരു വാഗ്വജ്രംതന്നെയായിരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുതാപനായ രാമൻ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, വനത്തിൽ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരമെന്നപോലെ, നിലത്തുവീണു. ഉപമയ്ക്ക് ഇരട്ട അർഥമുണ്ട് — രാമൻ പൂത്തുനിന്നിരുന്നു, കാരണം ഭരതനെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്നു; അവൻതന്നെ വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെട്ടു, കാരണം പിതൃമരണവാർത്ത അവനെ മുറിച്ചു. നിലത്തുവീണ ആ ഭൂപതിയെ കവി, കരയിടിച്ചു തളർന്നുറങ്ങുന്ന ആനയെപ്പോലെ കാണുന്നു — ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ആനയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും ദശരഥകുലത്തിന്റെ ദുഃഖം വഹിക്കുന്നു. പിന്നെ സഹോദരന്മാർ വൈദേഹിയോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ആ മഹാധനുർധരനെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ജലംകൊണ്ടു നനച്ചു. ജലംകൊണ്ടു നനയ്ക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനമായി ഏറെ പറയാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം മൗനത്തിൽനിന്നു മൂർച്ഛയിലേക്കും മൂർച്ഛയിൽനിന്നു വിലാപത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു; ഭരതൻ സൂചിപ്പിച്ചത് ഇപ്പോൾ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രകടമാകുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉപമ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ദാനവശത്രുക്കൾക്കെതിരെ വജ്രം പ്രയോഗിക്കുന്നതുപോലെ ഭരതന്റെ വാക്ക് രാമന്റെമേൽ പതിച്ചു; ബാഹ്യമായ ശസ്ത്രമല്ല, വാക്കുതന്നെയാണ് അവിടെ വജ്രം. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കവി സഹോദരന്മാരെ മാത്രമല്ല, വൈദേഹിയെയും അവിടെ നിർത്തുന്നു — നാലു സഹോദരന്മാരും സീതയും, എല്ലാവരും കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, മൂർച്ഛിച്ചവനെ ജലംകൊണ്ടു നനയ്ക്കുന്നു; ഈ ചിത്രംതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ധർമാത്മാവായ രാമൻ, ഭൂപതിയായ പിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചുവെന്നു കേട്ട്, ഭരതനോടു ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപത്തിൽ നാലു വിഷയങ്ങളുണ്ട് — അയോധ്യയുടെ ശൂന്യത, തന്റെ വൈഫല്യം, ഭരതന്റെ സൗഭാഗ്യം, അനുശാസകന്റെ അഭാവം. ‘പിതാവ് വിധിനിശ്ചിതമായ ഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കെ ഞാൻ അയോധ്യയിൽ എന്തു ചെയ്യും? രാജശ്രേഷ്ഠനില്ലാത്ത ആ പുരിയെ ആരു പാലിക്കും?’ എന്നത് ഒന്നാമത്. പിന്നെ ആത്മനിന്ദ: ‘ദുർജാതനായ എന്നെക്കൊണ്ട് ആ മഹാത്മാവിന് എന്തു പ്രയോജനം? എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മരിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസ്കാരം ഞാൻ ചെയ്തില്ല’ — പിതാവിന്റെ അന്ത്യസംസ്കാരം തനിക്കു ചെയ്യാനായില്ല എന്നതുതന്നെയാണ് പുത്രന്റെ പരമദുഃഖം. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘അഹോ ഭരതാ, പാപമില്ലാത്തവനേ, നീ കൃതാർഥനാണ്; നീയും ശത്രുഘ്നനും എല്ലാ പ്രേതകൃത്യങ്ങളാലും രാജാവിനെ സത്കരിച്ചുവല്ലോ.’ തുടർന്ന് വനവാസം കഴിഞ്ഞാലും അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നതിൽ ഉത്സാഹമില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — നായകനില്ലാത്ത, ഏകാഗ്രതയറ്റ, നരേന്ദ്രനില്ലാത്ത നഗരമാണത്. ഒടുവിൽ മർമസ്പർശിയായ വാക്ക്: ‘പിതാവ് പരലോകം പ്രാപിച്ചിരിക്കെ, വനവാസം കഴിഞ്ഞ എന്നെ അയോധ്യയിൽ ആര് അനുശാസിക്കും? മുമ്പ് ഞാൻ സദാചാരിയായി പെരുമാറുന്നതു കണ്ട് സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പിതാവു പറഞ്ഞിരുന്ന ചെവിക്കിമ്പമുള്ള ആ വാക്കുകൾ ഇനി എവിടെനിന്നു കേൾക്കും?’ പിതാവിന്റെ മരണം വിയോഗം മാത്രമല്ല, അനുശാസകന്റെയും ആശ്രയത്തിന്റെയും നഷ്ടംകൂടിയാണ് എന്നതാണ് രാമന്റെ കാഴ്ചപ്പാട്. ‘ദുർജാതേന’ എന്ന പദം തീവ്രമാണ് — രാമൻ തന്നെത്തന്നെ ദുർജാതനായിട്ടാണ് കരുതുന്നത്, കാരണം പിതാവിന്റെ ശോകത്തിനു കാരണമായ ജന്മം എങ്ങനെ സഫലമാകും? ‘നിവൃത്തവനവാസോഽപി’ (വനവാസം കഴിഞ്ഞാലും) എന്നതിലെ ‘അപി’ എന്ന വാക്കും അർഥവത്താണ് — പതിനാലു വർഷത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും അവിടെ പോകാൻ ഒരു പ്രയോജനവും ബാക്കിയില്ല എന്ന്.
ഭരതനോട് അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ശോകസന്തപ്തനായ രാഘവൻ, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള ഭാര്യ സീതയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘സീതേ, നിന്റെ ഭർതൃപിതാവ് മരിച്ചു; ലക്ഷ്മണാ, നീ പിതാവില്ലാത്തവനായി; ഭൂപതിയുടെ സ്വർഗഗമനം എന്ന ദുഃഖവാർത്തയാണ് ഭരതൻ പറയുന്നത്.’ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ട് രണ്ടുപേരെയും അറിയിക്കുന്നു, കാരണം രണ്ടുപേരും അദ്ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് വനത്തിൽ കഴിയുന്നത്. കാകുത്സ്ഥൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ യശസ്വികളായ ആ കുമാരന്മാരുടെ കണ്ണുകളിൽ ഏറെ മടങ്ങു കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ സഹോദരന്മാരെല്ലാം ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹത്തെ ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് ‘ഭൂപതിയായ പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്യണം’ എന്നു പറഞ്ഞു — ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള നീക്കമാണിത്. മഹാരാജാവായ ഭർതൃപിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചുവെന്നു കേട്ട ആ സീതയ്ക്ക് കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ പ്രിയനെ കാണാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല; മരുമകളുടെ ശോകം ദൃഷ്ടിയിലൂടെ മാത്രം പ്രകടമായി, വാക്കിലൂടെയല്ല. കരയുന്ന ജനകപുത്രിയെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട് ദുഃഖിതനായ രാമൻ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോടു സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ ‘ദുഃഖിതോ ദുഃഖിതം’ (ദുഃഖിതൻ ദുഃഖിതനോട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ കവി കാണിക്കുന്നു — സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നവനും അതേ അവസ്ഥയിലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവിടെ സാന്ത്വനം ഉപദേശമല്ല, സഹവേദനയാണ്. ‘ബഹുഗുണം ബാഷ്പം’ (ഏറെ മടങ്ങു കണ്ണീർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — മുമ്പ് ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായ കണ്ണീർ ഇപ്പോൾ പലമടങ്ങായിരിക്കുന്നു; ശോകത്തിന്റെ വളർച്ച എണ്ണംകൊണ്ടുതന്നെ അളക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭൃശം ആശ്വാസ്യ’ (ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട്) എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സഹോദരന്മാർ ആദ്യം സമാശ്വസിപ്പിച്ചിട്ടാണ് കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിച്ചത്, ശോകത്തിനു നടുവിൽത്തന്നെ വിധി പറയുകയല്ല ചെയ്തത് എന്നാണ്. സീതയെക്കുറിച്ച് കവി ഒരൊറ്റ ലക്ഷണമേ പറയുന്നുള്ളൂ — പ്രിയനെ കാണാൻപോലും അവൾക്കു കഴിഞ്ഞില്ല.
രാമന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും കർമോന്മുഖവുമാണ്: ‘ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് കൊണ്ടുവരൂ, ചീരവും ഉത്തരീയവും കൊണ്ടുവരൂ; മഹാത്മാവായ പിതാവിന്റെ ജലക്രിയയ്ക്കായി ഞാൻ പോകും.’ വനവാസിയായ പുത്രന്റെ കൈയിൽ സ്വർണമില്ല, നെയ്യില്ല; ഇംഗുദീഫലം പൊടിച്ചത് മാത്രമാണ് പിതാവിനുവേണ്ടി ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ രേഖ. പിന്നെ അദ്ദേഹം പോകേണ്ട ക്രമവും നിർദേശിക്കുന്നു: ‘സീത മുന്നിൽ പോകട്ടെ, നീ അവളുടെ തൊട്ടുപിന്നാലെ പോകൂ, ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം; ഇത് അതിദാരുണമായ യാത്രയാണല്ലോ.’ ശോകയാത്രയുടെ ക്രമംപോലും നിയമബദ്ധമാണ് എന്നതാണ് രാമന്റെ സ്വഭാവം. അപ്പോൾ അവരുടെ നിത്യാനുചരനും ആത്മജ്ഞാനിയും മഹാബുദ്ധിമാനും മൃദുവും ദാന്തനും കാന്തനും രാമനിൽ ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനുമായ സുമന്ത്രൻ ആ രാജപുത്രന്മാരോടൊപ്പം രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, താങ്ങിപ്പിടിച്ച്, മംഗളകരമായ മന്ദാകിനീനദിയിലേക്ക് ഇറക്കി. സാരഥിയുടെ അനേകം വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗ്യത മാത്രമല്ല, ആശ്രയത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ വനത്തിലേക്കു നയിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രനെ പിതാവിന്റെ ജലക്രിയയ്ക്കായി നയിക്കുന്നു. ‘ചീരം ഉത്തരം ച’ (ചീരവും ഉത്തരീയവും) എന്ന പദങ്ങളാൽ തർപ്പണത്തിന്റെ വേഷവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വല്കലംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വസ്ത്രം, അതുതന്നെ ഉത്തരീയവും. ‘ഗതിർഹ്യേഷാ സുദാരുണാ’ (ഇത് അതിദാരുണമായ യാത്രയാണല്ലോ) എന്ന വാക്കിൽ രാമൻ യാത്രയുടെ ക്രമം വ്യവസ്ഥപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സ്വരൂപത്തിനു പേരിടുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതു തീർഥയാത്രയല്ല, പിതാവിന്റെ അന്ത്യകർമത്തിനുള്ള യാത്രയാണ്. രാമനു സ്വയം നടക്കാൻപോലും കഴിയാതിരുന്നതിനാൽ സുമന്ത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ കൈപിടിച്ചുതന്നെയാണ് നദിയിലേക്ക് ഇറക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്തിൽ പിതാവിന്റെ മരണത്തിനുശേഷം ആദ്യമായി രാമൻ കർമനിരതനായി കാണപ്പെടുന്നു; വിലാപം അവസാനിച്ചു, വിധി ആരംഭിച്ചു.
യശസ്വികളായ അവർ ഏറെ പ്രയാസപ്പെട്ട്, നല്ല കടവുകളുള്ളതും എപ്പോഴും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കാടുകളുള്ളതുമായ രമ്യമായ മന്ദാകിനീനദിയിലെത്തി, വേഗമേറിയ ഒഴുക്കുള്ളതും ചെളിയില്ലാത്തതുമായ മംഗളകരമായ ഒരു കടവിലിറങ്ങി, ‘ഇതു നിനക്കായിരിക്കട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവിനു ജലം തർപ്പണം ചെയ്തു. പിന്നെ ഭൂപാലനായ രാമൻ ജലം നിറഞ്ഞ അഞ്ജലി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, തെക്കുദിക്കിലേക്കു തിരിഞ്ഞ്, കരഞ്ഞുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാജശാർദൂലാ, നിർമലവും അക്ഷയവുമായ ഈ ജലം അങ്ങേയ്ക്കുള്ളതാണ്; ഇന്നു പിതൃലോകം പ്രാപിച്ച അങ്ങയുടെ അടുത്ത് ഞാൻ നൽകുന്ന ഇത് എത്തിച്ചേരട്ടെ.’ തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത് തർപ്പണവിധിയുടെ അംഗമാണ്, അതു കണ്ണീരുമായി കലർന്നിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആ തേജസ്വി മന്ദാകിനീതീരത്തേക്കു കയറിവന്ന് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പിതാവിനു നിർവാപം ചെയ്തു. ദർഭവിരിപ്പിൽ ഇലന്തപ്പഴങ്ങൾ കലർത്തിയ ഇംഗുദീപിണ്ണാക്ക് വച്ച്, അതിദുഃഖാർത്തനായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘മഹാരാജാ, പ്രീതനായി ഇതു ഭക്ഷിച്ചാലും; ഞങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണിത്. മനുഷ്യൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദേവതകളുടെയും ആഹാരം.’ ഈ അവസാനവാക്ക് ശാസ്ത്രവചനവുമാണ്, സമാധാനവുമാണ് — പുത്രൻ ഭക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് പിതാവിനു യോഗ്യം. രാജസൂയവും അശ്വമേധവും അനുഷ്ഠിച്ച ദശരഥന്റെ നിർവാപം കാട്ടുപഴത്തിന്റെ പിണ്ണാക്കുകൊണ്ടുമാത്രമായി എന്ന വൈരുധ്യം കവി നിശ്ശബ്ദമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘കൃച്ഛ്രാത് ഉപഗമ്യ’ (ഏറെ പ്രയാസപ്പെട്ട് എത്തി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — കടവ് ദൂരെയായിരുന്നില്ല, എന്നാൽ ശോകത്താൽ അവർ ഓരോ ചുവടും ദുഃഖത്തോടെയാണ് വച്ചത്. ‘തത ഏതദ്ഭവത്വിതി’ എന്ന വാക്ക് വിധിവാക്യമാണ് — ‘രാജാവേ, ഈ ജലം അങ്ങേയ്ക്കായിരിക്കട്ടെ’ എന്ന സങ്കല്പം. പിണ്ഡത്തിൽ ഇലന്തപ്പഴങ്ങൾ കലർത്തിയിരുന്നു, വിരിപ്പ് ദർഭകൊണ്ടുള്ളതായിരുന്നു — എല്ലാം യഥാവിധിതന്നെ ചെയ്തു, ദ്രവ്യം മാത്രം കാട്ടിലേതായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗത്തിൽ അന്ത്യേഷ്ടിവിധി മുഴുവൻ സംക്ഷേപത്തിൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ജലദാനം, തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുള്ള സങ്കല്പം, ദർഭവിരിപ്പിൽ പിണ്ഡം വയ്ക്കൽ, ഒടുവിൽ പിതാവിനുള്ള നിവേദനവാക്യം.
നിർവാപത്തിനുശേഷം അവർ അതേ വഴിയിലൂടെ നദീതീരത്തുനിന്നു കയറി; നരവ്യാഘ്രനായ രാമൻ രമ്യമായ ചെരിവുകളുള്ള പർവതത്തിലേക്കു കയറി. പർണകുടീരത്തിന്റെ വാതിൽക്കലെത്തിയ ഭൂപതി ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഇരുകൈകളാലും ചേർത്തുപിടിച്ചു — ശോകത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ സഹോദരന്മാരുടെ സ്പർശംതന്നെയാണ് വാക്ക്. വൈദേഹിയോടൊപ്പം കരയുന്ന അവരുടെ ശബ്ദത്താൽ, ഗർജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളുടേതെന്നപോലെ, പർവതത്തിൽ പ്രതിധ്വനി ഉയർന്നു. പർവതത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി ശോകത്തെത്തന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിതാവിനു ജലതർപ്പണം ചെയ്തു കരയുന്ന ആ മഹാബലരുടെ തുമുലമായ ശബ്ദം കേട്ട് ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭയന്നു. അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘ഭരതൻ തീർച്ചയായും രാമനെ കണ്ടുമുട്ടിയിരിക്കുന്നു; മരിച്ച പിതാവിനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്ന അവരുടേതാണ് ഈ മഹാശബ്ദം.’ ഇവിടെ കവി സേനയുടെ ബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — ശബ്ദംകൊണ്ടുമാത്രം അതു വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ഊഹിക്കുന്നു, കാരണം അത്തരമൊരു കരച്ചിൽ മറ്റൊരിടത്തും സംഭവിക്കുകയില്ല. ഇവിടെനിന്ന് സർഗത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി നാലു സഹോദരന്മാരുടെ കുടീരത്തിൽനിന്ന് ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങളുടെ സമാഗമത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘കൂലഘാതപരിശ്രാന്തം’ (കരയിടിച്ചു തളർന്ന) എന്ന് മുമ്പു പറഞ്ഞ ആനയുടെ ഉപമയെ ഇവിടെ പ്രതിധ്വനി പിന്തുടരുന്നു — ആന തളർന്നിടത്ത് സിംഹങ്ങൾ ഗർജിക്കുന്നു. ‘മഹാബലാനാം രുദതാം’ (കരയുന്ന മഹാബലർ) എന്ന വൈരുധ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മഹാബലരായവരും ഇവിടെ കരയുന്ന പുത്രന്മാർ മാത്രമാണ്. സൈനികരുടെ ആദ്യപ്രതികരണം ഭയമാണ്, രണ്ടാമത്തേത് അനുമാനം; ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് ശോകത്തിന്റെ ശബ്ദം സൈന്യത്തെപ്പോലും നിരായുധമാക്കുന്നു എന്നാണ്. ‘രമ്യസാനും മഹീധരം’ (രമ്യമായ ചെരിവുകളുള്ള പർവതം) എന്ന ചിത്രകൂടവർണന അവർ മുമ്പു സുഖമായി വസിച്ചിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെ വീണ്ടും വരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതേ പർവതം കരച്ചിലിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പർണകുടീരത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ ഇരുസഹോദരന്മാരെയും കൈകളാൽ പിടിച്ച് രാമൻ നിന്നു — സ്വാഗതത്തിനുള്ളതായ വീടിന്റെ വാതിൽ ഇപ്പോൾ ശോകത്തിന്റെ സംഗമസ്ഥാനമായി.
പിന്നെ എല്ലാവരും വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ ശബ്ദത്തിനു നേരെ, ഏകമനസ്സോടെ, നിന്നിടത്തുനിന്നുതന്നെ ഓടിച്ചെന്നു. ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, ചിലർ നന്നായി അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ, സുകുമാരരായ മറ്റുചിലർ കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി. അല്പകാലം മുമ്പുമാത്രം പോയ രാമനെ, ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവനെയെന്നപോലെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ജനമെല്ലാം പെട്ടെന്ന് ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. സഹോദരന്മാരുടെ സമാഗമം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവർ കുളമ്പുകളുടെയും ചക്രങ്ങളുടെയും ശബ്ദം നിറഞ്ഞ വിവിധതരം വാഹനങ്ങളിൽ ത്വരിതരായി പോയി. അനേകം വാഹനങ്ങളാലും രഥചക്രങ്ങളാലും ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട ആ ഭൂമി, മേഘങ്ങൾ കൂട്ടിമുട്ടുമ്പോൾ ആകാശമെന്നപോലെ, തുമുലമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. ആ ശബ്ദത്താൽ ഭയന്ന ആനകൾ, പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗന്ധംകൊണ്ടു ദിക്കുകളെ സുഗന്ധമാക്കിക്കൊണ്ട് മറ്റൊരു വനത്തിലേക്കു പോയി. പന്നികളും ചെന്നായ്ക്കളും സിംഹങ്ങളും പോത്തുകളും സൃമരങ്ങളും പുലികളും ഗോകർണങ്ങളും ഗവയങ്ങളും പുള്ളിമാനുകളോടൊപ്പം ഭയന്നോടി. ചക്രവാകങ്ങളും അരയന്നങ്ങളും നീർക്കോഴികളും പ്ലവങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും ആൺകുയിലുകളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും ബോധമറ്റ് ദിക്കുകളിലേക്കു പറന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയന്ന പക്ഷികളാൽ ആകാശവും മനുഷ്യരാൽ ഭൂമിയും നിറഞ്ഞു — രണ്ടും അപ്പോൾ ശോഭിച്ചു. ഈ നീണ്ട വർണന സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഒരു കുലത്തിന്റെ ശോകം വനത്തിലെ ജീവിതം മുഴുവൻ ഇളക്കിമറിക്കുന്നു; മനുഷ്യർ ഒത്തുചേരുന്നിടത്തുനിന്ന് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഓടിയകലുന്നു. ‘യഥാസ്ഥാനം പ്രധാവിതാഃ’ (നിന്നിടത്തുനിന്നുതന്നെ ഓടിച്ചെന്നു) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആരും ക്രമം കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല, ഓരോരുത്തരും എവിടെയായിരുന്നോ അവിടെനിന്നുതന്നെ ഓടുന്നു. ‘അൽപകാലം മുമ്പു പോയവനെ ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവനെയെന്നപോലെ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി പ്രജകളുടെ സ്നേഹം അളക്കുന്നു — കാലം കുറവാണ്, എന്നാൽ വിരഹം ദീർഘമെന്നപോലെ അനുഭവപ്പെട്ടു. പക്ഷികളുടെ പേരുകളും അനേകം എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ‘രഥാംഗാഹ്വയം’ ചക്രവാകം, ‘അത്യൂഹം’ നീർക്കോഴി, ‘പ്ലവം’ ഒരുതരം കൊക്ക് എന്നിങ്ങനെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പിന്നെ ജനങ്ങൾ പെട്ടെന്നു സമീപിച്ച്, യശസ്വിയും കളങ്കമില്ലാത്തവനുമായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനെ വേദിത്തറയിൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു — മുമ്പ് അഭിഷേകത്തിനു യോഗ്യനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വെറും നിലത്തിരിക്കുന്നു. അതു കണ്ട് മന്ഥരയോടൊപ്പം കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ജനം രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് കണ്ണീർനിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ നിന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ള, അതിദുഃഖിതരായ ആ ജനങ്ങളെ കണ്ട് ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം അവരെ പിതാവിനെപ്പോലെയും അമ്മയെപ്പോലെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു — രാജാവ് പ്രജകളെ ഇങ്ങനെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നതെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ — അദ്ദേഹം ചിലരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, ചിലർ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു; രാജപുത്രൻ അപ്പോൾ സമപ്രായക്കാരും ബന്ധുക്കളുമായ എല്ലാവരെയും യഥായോഗ്യം സമീപിച്ച് സത്കരിച്ചു. ഒടുവിൽ കരയുന്ന ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, പർവതഗുഹകളിലും ദിക്കുകളിലും ഇടതടവില്ലാതെ വ്യാപിച്ചുകൊണ്ട്, മൃദംഗഘോഷംപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. മൃദംഗഘോഷത്തിന്റെ ഉപമയോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — ഉത്സവത്തിന്റെ ലക്ഷണമായ ശബ്ദംതന്നെ ഇവിടെ ശോകത്തിന്റേതാകുന്നു; ഈ വിപര്യയയോജനയാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസൗന്ദര്യം. ‘അകല്മഷം’ (കളങ്കമില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — നിർദോഷനായവൻ വേദിത്തറയിൽ ഇരിക്കുന്നു; ദോഷം ചെയ്തവളോ കൊട്ടാരത്തിൽ കഴിയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജനങ്ങളുടെ കോപം കൈകേയിക്കും മന്ഥരയ്ക്കും നേരെ തിരിയുന്നു. ‘സവയസ്യബാന്ധവാൻ യഥാർഹം ആസാദ്യ’ (സമപ്രായക്കാരെയും ബന്ധുക്കളെയും യഥായോഗ്യം സമീപിച്ച്) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ കൂട്ടത്തെ ഒന്നിച്ചു സംബോധന ചെയ്യുകയല്ല, ഓരോരുത്തരുടെയും അടുത്തുചെന്ന് യഥായോഗ്യം സത്കരിക്കുകയാണ്; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനപ്രിയതയുടെ മൂലം. ‘സ്ഥണ്ഡിലേ ആസീനം’ എന്ന പദത്തിലെ സ്ഥണ്ഡിലം എന്നാൽ തർപ്പണാദികർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന, സംസ്കരിച്ച, മറയില്ലാത്ത നിലം; അശൗചകാലത്ത് അവിടെത്തന്നെ ഇരിക്കണമെന്നാണ് വിധി. അതുകൊണ്ട് ജനം കാണുന്നത് വനവാസിയുടെ രൂപം മാത്രമല്ല, പുത്രന്റെ അശൗചവ്രതംകൂടിയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥