സർഗ്ഗം
ഭരതസൈന്യം ചിത്രകൂടം കാണുന്നു
വനജീവികളുടെ ഭീതി, സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരം, വസിഷ്ഠനോടുള്ള വാക്ക്, ചിത്രകൂടത്തിന്റെയും മന്ദാകിനിയുടെയും ദർശനം, ശത്രുഘ്നനോടുള്ള വർണന, പുകത്തുമ്പിന്റെ ദർശനം, സൈന്യത്തെ നിർത്തൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരദ്വാജന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച് ഭരതന്റെ സൈന്യം മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗം ആ പ്രവേശത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആ മഹാസൈന്യത്താൽ പീഡിതരായി, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മദിച്ച കൂട്ടത്തലവന്മാർ തങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം ഓടിപ്പോയി — കാട്ടിൽ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനക്കൂട്ടത്തലവന്മാർപോലും സൈന്യത്തിന്റെ നാദം കേട്ട് ഭയന്നോടുന്നു. കരടികളും പുള്ളിമാനുകളിൽ മുഖ്യരും രുരുമാനുകളും എല്ലായിടത്തും കാട്ടുവഴികളിലും പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും കാണപ്പെട്ടു. ധർമാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ സന്തുഷ്ടനായി, ആരവം മുഴക്കുന്ന മഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെട്ടു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ സൈന്യം സമുദ്രപ്രവാഹംപോലെയായിരുന്നു — വർഷകാലത്ത് മേഘം ആകാശത്തെ എന്നപോലെ അതു ഭൂമിയെ മൂടി. കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളാലും മഹാബലമുള്ള ആനകളാലും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യം ഏറെനേരം കാണാൻ കഴിയാത്തതായി — ഈ വാക്ക് മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരംതന്നെയാണ് അതു കാണാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ കാരണം. കവി ഇവിടെ മേഘത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും രണ്ടുപമകൾ ഒരേസമയം ഇണക്കുന്നു — ഒന്ന് വിസ്താരം പറയുന്നു, മറ്റേത് ഗംഭീരനാദം. ‘മദിച്ച’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൂട്ടത്തലവന്മാരുടെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അത്തരക്കാർപോലും ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നതാണ് സൈന്യത്തിന്റെ പ്രഭാവം.
ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, വാഹനങ്ങൾ തളർന്നപ്പോൾ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ കാണുന്ന രൂപവും ഞാൻ കേട്ടതും വച്ചുനോക്കുമ്പോൾ, ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ ആ ദേശത്തു നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്.’ കേട്ടതും കണ്ടതും ഒത്തുവന്നു എന്ന രണ്ടു പ്രമാണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹംതന്നെ അടയാളങ്ങൾ എണ്ണുന്നു: ‘ഈ പർവതം ചിത്രകൂടമാണ്, അതുപോലെ ഇതു മന്ദാകിനീനദിയും; നീലമേഘംപോലുള്ള ഈ വനം ദൂരെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനി പറഞ്ഞ മൂന്ന് അടയാളങ്ങൾ — വനം, നദി, പർവതം — ഇവിടെ ക്രമമായി കണ്ണിൽപ്പെടുന്നു. ‘നീലമേഘസന്നിഭം’ എന്ന ഉപമ വനത്തിന്റെ ശ്യാമളതയും വർഷകാലത്തിന്റെ ഓർമയും വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വഴിയുടെ അവസാനം അടുത്തെന്ന് എല്ലാവർക്കും ബോധ്യമായി. വസിഷ്ഠനെത്തന്നെയാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും യാത്രയുടെ നായകനുമാണ്. ഭരതന്റെ വാക്കിൽ ഉത്സാഹം സ്പഷ്ടമാണ് — നീണ്ട വഴിയുടെ അവസാനം ലക്ഷ്യം കാണുന്നു എന്ന്.
തുടർന്ന് ഭരതൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘ചിത്രകൂടത്തിന്റെ രമണീയമായ താഴ്വരകൾ ഇപ്പോൾ പർവതംപോലുള്ള എന്റെ ആനകളാൽ ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെടുന്നു’ — സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത അദ്ദേഹംതന്നെ വിസ്മയത്തോടെ കാണുന്നു. ‘ചൂടു കുറയുമ്പോൾ നീലനിറമുള്ള ജലധരങ്ങളായ മേഘങ്ങൾ വെള്ളം ചൊരിയുന്നതുപോലെ, ഈ മരങ്ങൾ പർവതച്ചെരിവുകളിൽ പൂക്കൾ ചൊരിയുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘നോക്കൂ, കിന്നരന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ പർവതപ്രദേശം, മകരങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ, കുതിരകളാൽ ചുറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തുരത്തപ്പെട്ട് അതിവേഗം ഓടുന്ന ഈ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ശരത്കാലത്ത് കാറ്റിൽ പറന്നുപോകുന്ന മേഘജാലങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഈ മരങ്ങൾ തലയിൽ സുഗന്ധമുള്ള പൂങ്കിരീടങ്ങൾ അണിയുന്നു — മേഘംപോലെ തിളങ്ങുന്ന പരിചകളോടുകൂടിയ ദക്ഷിണദേശക്കാരായ മനുഷ്യരെപ്പോലെ.’ ഓരോ ഉപമാനവും ഇരട്ടക്കർമം ചെയ്യുന്നു — വനത്തിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു, സൈന്യത്തിന്റെ ഗതിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും മേഘങ്ങളുടെ ഉപമകളാണ് — മേഘം, ജലധരം, മേഘജാലം, മേഘപ്രകാശം. ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതും അർഥവത്താണ് — മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്ന് ഒപ്പം വന്ന അദ്ദേഹമാണ് ഇവിടെ ഭരതന്റെ ഒരേയൊരു സഹചാരി. വർണനയിൽ ആനന്ദമുണ്ട്, എന്നാൽ അടിയിൽ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠതന്നെയാണ്.
‘ഈ വനം ശബ്ദമില്ലാത്തതുപോലെ ഭയങ്കരമായ കാഴ്ചയുള്ളതായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ ഈ താരതമ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — ജനശൂന്യതകൊണ്ടു ഭയങ്കരമായിരുന്ന വനം ഇപ്പോൾ നഗരംപോലെ ജനനിബിഡമായിരിക്കുന്നു. ‘കുളമ്പുകളാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട പൊടി ആകാശത്തെ മൂടിനിൽക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ കാറ്റ് അതിനെ വേഗം പറത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു’ — കാറ്റുപോലും രാജകുമാരന്റെ സേവകനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശത്രുഘ്നാ, കാട്ടിൽ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, മുഖ്യസൂതന്മാർ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈ രഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പായുന്നതു നോക്കൂ. പേടിച്ചരണ്ട, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈ മയിലുകളെ നോക്കൂ — ഇങ്ങനെ പാഞ്ഞുവരുന്നവരെ കണ്ട് അവ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമായ പർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു.’ മയിലുകളുടെ ഭീതിപോലും സൗന്ദര്യത്തോടെയാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘പ്രിയദർശനാൻ’ (കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഭയത്തിന്റെ ശോഭയും കാണിക്കുന്നു. ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ മനഃപ്രസാദം കാണിക്കുന്നു; ശോകത്തോടെ പുറപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ കാറ്റിന്റെപോലും അനുഗ്രഹം കാണുന്നു.
‘പാപരഹിതാ, ഈ ദേശം എനിക്ക് അത്യന്തം മനോജ്ഞമായി തോന്നുന്നു; ഇതു തീർച്ചയായും താപസന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനവും സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയുമാണ്.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി മാറുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം സേനാപതിയായല്ല, തീർഥയാത്രികനായാണ് കാണുന്നത്. ‘പേടമാനുകളോടൊപ്പമുള്ള മാനുകളും അനേകം പുള്ളിമാനുകളും കാട്ടിൽ പൂക്കളാൽ ചിത്രണം ചെയ്തതുപോലെ മനോഹരരൂപികളായി കാണപ്പെടുന്നു.’ മൃഗങ്ങളെ ഇണകളായി കാണുന്നതും സൂചകമാണ് — തപോവനമുള്ളിടത്ത് നിർഭയത്വമുണ്ട്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആജ്ഞ നൽകുന്നു: ‘നല്ലത്, സൈനികർ മുന്നോട്ടു പോകട്ടെ, കാട് തിരയട്ടെ — ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാനാകുംവിധം.’ ‘സാധു’ (നല്ലത്) എന്ന പദം മൃദുവായ ആജ്ഞ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സേനാപതിയുടെ ശബ്ദമല്ല, സഹോദരന്റെ പ്രാർഥനയാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗം വർണനയിൽനിന്നു ക്രിയയിലേക്കു മാറുന്നു. ‘സ്വർഗപഥം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ഗതിയും ഓർക്കുന്നു എന്ന ധ്വനിയും സാധ്യമാണ്. ആജ്ഞ കഠിനമല്ല, ആദരപൂർവമാണ് — ‘സാധു’ എന്ന ആരംഭംതന്നെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ആയുധമേന്തിയ ശൂരന്മാരായ പുരുഷന്മാർ ആ കാട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു; അപ്പോൾ അവർ ഒരു പുകത്തുമ്പു കണ്ടു. പുകതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സൂചന — അഗ്നിയുള്ളിടത്ത് മനുഷ്യനുണ്ട്; അഗ്നിഹോത്രമുള്ളിടത്ത് താപസനുണ്ട്. പുകത്തുമ്പു കണ്ട് അവർ ഭരതന്റെ അടുത്തുവന്നു പറഞ്ഞു: ‘മനുഷ്യരില്ലാത്ത ദേശത്ത് അഗ്നിയുണ്ടാവില്ല; ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ എന്നാൽ അവർതന്നെ ഒരു സംശയവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇനി ശത്രുതാപനന്മാരായ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാജകുമാരന്മാർ ഇവിടെ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാമനു തുല്യരായ മറ്റു തപസ്വികൾ ഇവിടെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ ഈ ജാഗ്രത സൈനികരുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — അവർ അനുമാനിക്കുന്നു, നിശ്ചയിക്കുന്നില്ല. ‘രാമോപമാഃ’ (രാമനു തുല്യർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ തപസ്വിരൂപവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം രാജകുമാരനെപ്പോലെയല്ല, താപസനെപ്പോലെയാണ് കാണപ്പെടുക. പുക കണ്ടതുമുതൽ സർഗത്തിന്റെ ഗതി ത്വരിതമാകുന്നു — വർണന അവസാനിച്ചു, അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചു, ഫലം കാണുകയും ചെയ്തു.
സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന അവരുടെ വാക്കുകേട്ട്, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന ഭരതൻ എല്ലാ സൈനികരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ജാഗ്രതയോടെ ഇവിടെ നിൽക്കുവിൻ; ഇവിടെനിന്നു മുന്നോട്ടു പോകരുത്. ഞാൻതന്നെ പോകും, സുമന്ത്രനും ധൃതിയും മാത്രം എന്നോടൊപ്പം.’ ഈ ആജ്ഞ ഭരതന്റെ വിനയംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളോടൊപ്പം വന്നവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ രണ്ടുപേരോടൊപ്പം മാത്രം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സൈന്യവുമായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്നത് അനുചിതമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൈനികർ അവിടെ ചുറ്റും നിന്നു; ഭരതനാകട്ടെ പുകത്തുമ്പ് എവിടെയോ അവിടേക്കു ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ നിർത്തിയ ആ സൈന്യം മുന്നിലെ ഭൂമി നോക്കിക്കൊണ്ടുനിൽക്കുമ്പോഴും ആനന്ദിച്ചു, കാരണം പ്രിയപ്പെട്ട രാമനുമായുള്ള സമാഗമം അധികം വൈകാതെ ഉണ്ടാകുമെന്ന് അതിനറിയാമായിരുന്നു. ശോകയാത്രയുടെ അവസാനത്തിലെ ആദ്യത്തെ ആനന്ദം. ‘നചിരേണ’ (അധികം വൈകാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വരുംസർഗങ്ങളുടെ സൂചന നൽകുന്നു — സമാഗമം അടുത്തെത്തി, എന്നാൽ ഇനിയും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥