॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 93-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതസൈന്യം ചിത്രകൂടം കാണുന്നു

വനജീവികളുടെ ഭീതി, സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരം, വസിഷ്ഠനോടുള്ള വാക്ക്, ചിത്രകൂടത്തിന്റെയും മന്ദാകിനിയുടെയും ദർശനം, ശത്രുഘ്നനോടുള്ള വർണന, പുകത്തുമ്പിന്റെ ദർശനം, സൈന്യത്തെ നിർത്തൽ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരദ്വാജന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച് ഭരതന്റെ സൈന്യം മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗം ആ പ്രവേശത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആ മഹാസൈന്യത്താൽ പീഡിതരായി, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മദിച്ച കൂട്ടത്തലവന്മാർ തങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം ഓടിപ്പോയി — കാട്ടിൽ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനക്കൂട്ടത്തലവന്മാർപോലും സൈന്യത്തിന്റെ നാദം കേട്ട് ഭയന്നോടുന്നു. കരടികളും പുള്ളിമാനുകളിൽ മുഖ്യരും രുരുമാനുകളും എല്ലായിടത്തും കാട്ടുവഴികളിലും പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും കാണപ്പെട്ടു. ധർമാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ സന്തുഷ്ടനായി, ആരവം മുഴക്കുന്ന മഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെട്ടു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ സൈന്യം സമുദ്രപ്രവാഹംപോലെയായിരുന്നു — വർഷകാലത്ത് മേഘം ആകാശത്തെ എന്നപോലെ അതു ഭൂമിയെ മൂടി. കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളാലും മഹാബലമുള്ള ആനകളാലും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യം ഏറെനേരം കാണാൻ കഴിയാത്തതായി — ഈ വാക്ക് മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം സൈന്യത്തിന്റെ വിസ്താരംതന്നെയാണ് അതു കാണാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ കാരണം. കവി ഇവിടെ മേഘത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും രണ്ടുപമകൾ ഒരേസമയം ഇണക്കുന്നു — ഒന്ന് വിസ്താരം പറയുന്നു, മറ്റേത് ഗംഭീരനാദം. ‘മദിച്ച’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൂട്ടത്തലവന്മാരുടെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അത്തരക്കാർപോലും ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നതാണ് സൈന്യത്തിന്റെ പ്രഭാവം.

ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, വാഹനങ്ങൾ തളർന്നപ്പോൾ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ കാണുന്ന രൂപവും ഞാൻ കേട്ടതും വച്ചുനോക്കുമ്പോൾ, ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ ആ ദേശത്തു നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്.’ കേട്ടതും കണ്ടതും ഒത്തുവന്നു എന്ന രണ്ടു പ്രമാണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹംതന്നെ അടയാളങ്ങൾ എണ്ണുന്നു: ‘ഈ പർവതം ചിത്രകൂടമാണ്, അതുപോലെ ഇതു മന്ദാകിനീനദിയും; നീലമേഘംപോലുള്ള ഈ വനം ദൂരെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനി പറഞ്ഞ മൂന്ന് അടയാളങ്ങൾ — വനം, നദി, പർവതം — ഇവിടെ ക്രമമായി കണ്ണിൽപ്പെടുന്നു. ‘നീലമേഘസന്നിഭം’ എന്ന ഉപമ വനത്തിന്റെ ശ്യാമളതയും വർഷകാലത്തിന്റെ ഓർമയും വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വഴിയുടെ അവസാനം അടുത്തെന്ന് എല്ലാവർക്കും ബോധ്യമായി. വസിഷ്ഠനെത്തന്നെയാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും യാത്രയുടെ നായകനുമാണ്. ഭരതന്റെ വാക്കിൽ ഉത്സാഹം സ്പഷ്ടമാണ് — നീണ്ട വഴിയുടെ അവസാനം ലക്ഷ്യം കാണുന്നു എന്ന്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘ചിത്രകൂടത്തിന്റെ രമണീയമായ താഴ്വരകൾ ഇപ്പോൾ പർവതംപോലുള്ള എന്റെ ആനകളാൽ ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെടുന്നു’ — സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത അദ്ദേഹംതന്നെ വിസ്മയത്തോടെ കാണുന്നു. ‘ചൂടു കുറയുമ്പോൾ നീലനിറമുള്ള ജലധരങ്ങളായ മേഘങ്ങൾ വെള്ളം ചൊരിയുന്നതുപോലെ, ഈ മരങ്ങൾ പർവതച്ചെരിവുകളിൽ പൂക്കൾ ചൊരിയുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘നോക്കൂ, കിന്നരന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ പർവതപ്രദേശം, മകരങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ, കുതിരകളാൽ ചുറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തുരത്തപ്പെട്ട് അതിവേഗം ഓടുന്ന ഈ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ശരത്കാലത്ത് കാറ്റിൽ പറന്നുപോകുന്ന മേഘജാലങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഈ മരങ്ങൾ തലയിൽ സുഗന്ധമുള്ള പൂങ്കിരീടങ്ങൾ അണിയുന്നു — മേഘംപോലെ തിളങ്ങുന്ന പരിചകളോടുകൂടിയ ദക്ഷിണദേശക്കാരായ മനുഷ്യരെപ്പോലെ.’ ഓരോ ഉപമാനവും ഇരട്ടക്കർമം ചെയ്യുന്നു — വനത്തിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു, സൈന്യത്തിന്റെ ഗതിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും മേഘങ്ങളുടെ ഉപമകളാണ് — മേഘം, ജലധരം, മേഘജാലം, മേഘപ്രകാശം. ശത്രുഘ്നനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതും അർഥവത്താണ് — മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്ന് ഒപ്പം വന്ന അദ്ദേഹമാണ് ഇവിടെ ഭരതന്റെ ഒരേയൊരു സഹചാരി. വർണനയിൽ ആനന്ദമുണ്ട്, എന്നാൽ അടിയിൽ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠതന്നെയാണ്.

‘ഈ വനം ശബ്ദമില്ലാത്തതുപോലെ ഭയങ്കരമായ കാഴ്ചയുള്ളതായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ ഈ താരതമ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — ജനശൂന്യതകൊണ്ടു ഭയങ്കരമായിരുന്ന വനം ഇപ്പോൾ നഗരംപോലെ ജനനിബിഡമായിരിക്കുന്നു. ‘കുളമ്പുകളാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട പൊടി ആകാശത്തെ മൂടിനിൽക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ കാറ്റ് അതിനെ വേഗം പറത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു’ — കാറ്റുപോലും രാജകുമാരന്റെ സേവകനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശത്രുഘ്നാ, കാട്ടിൽ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, മുഖ്യസൂതന്മാർ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈ രഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പായുന്നതു നോക്കൂ. പേടിച്ചരണ്ട, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈ മയിലുകളെ നോക്കൂ — ഇങ്ങനെ പാഞ്ഞുവരുന്നവരെ കണ്ട് അവ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമായ പർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു.’ മയിലുകളുടെ ഭീതിപോലും സൗന്ദര്യത്തോടെയാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘പ്രിയദർശനാൻ’ (കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഭയത്തിന്റെ ശോഭയും കാണിക്കുന്നു. ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ മനഃപ്രസാദം കാണിക്കുന്നു; ശോകത്തോടെ പുറപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ കാറ്റിന്റെപോലും അനുഗ്രഹം കാണുന്നു.

‘പാപരഹിതാ, ഈ ദേശം എനിക്ക് അത്യന്തം മനോജ്ഞമായി തോന്നുന്നു; ഇതു തീർച്ചയായും താപസന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനവും സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയുമാണ്.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി മാറുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം സേനാപതിയായല്ല, തീർഥയാത്രികനായാണ് കാണുന്നത്. ‘പേടമാനുകളോടൊപ്പമുള്ള മാനുകളും അനേകം പുള്ളിമാനുകളും കാട്ടിൽ പൂക്കളാൽ ചിത്രണം ചെയ്തതുപോലെ മനോഹരരൂപികളായി കാണപ്പെടുന്നു.’ മൃഗങ്ങളെ ഇണകളായി കാണുന്നതും സൂചകമാണ് — തപോവനമുള്ളിടത്ത് നിർഭയത്വമുണ്ട്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആജ്ഞ നൽകുന്നു: ‘നല്ലത്, സൈനികർ മുന്നോട്ടു പോകട്ടെ, കാട് തിരയട്ടെ — ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാനാകുംവിധം.’ ‘സാധു’ (നല്ലത്) എന്ന പദം മൃദുവായ ആജ്ഞ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സേനാപതിയുടെ ശബ്ദമല്ല, സഹോദരന്റെ പ്രാർഥനയാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗം വർണനയിൽനിന്നു ക്രിയയിലേക്കു മാറുന്നു. ‘സ്വർഗപഥം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ഗതിയും ഓർക്കുന്നു എന്ന ധ്വനിയും സാധ്യമാണ്. ആജ്ഞ കഠിനമല്ല, ആദരപൂർവമാണ് — ‘സാധു’ എന്ന ആരംഭംതന്നെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ആയുധമേന്തിയ ശൂരന്മാരായ പുരുഷന്മാർ ആ കാട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു; അപ്പോൾ അവർ ഒരു പുകത്തുമ്പു കണ്ടു. പുകതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സൂചന — അഗ്നിയുള്ളിടത്ത് മനുഷ്യനുണ്ട്; അഗ്നിഹോത്രമുള്ളിടത്ത് താപസനുണ്ട്. പുകത്തുമ്പു കണ്ട് അവർ ഭരതന്റെ അടുത്തുവന്നു പറഞ്ഞു: ‘മനുഷ്യരില്ലാത്ത ദേശത്ത് അഗ്നിയുണ്ടാവില്ല; ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ എന്നാൽ അവർതന്നെ ഒരു സംശയവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇനി ശത്രുതാപനന്മാരായ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാജകുമാരന്മാർ ഇവിടെ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാമനു തുല്യരായ മറ്റു തപസ്വികൾ ഇവിടെയുണ്ട് എന്നു വ്യക്തം.’ ഈ ജാഗ്രത സൈനികരുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — അവർ അനുമാനിക്കുന്നു, നിശ്ചയിക്കുന്നില്ല. ‘രാമോപമാഃ’ (രാമനു തുല്യർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ തപസ്വിരൂപവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം രാജകുമാരനെപ്പോലെയല്ല, താപസനെപ്പോലെയാണ് കാണപ്പെടുക. പുക കണ്ടതുമുതൽ സർഗത്തിന്റെ ഗതി ത്വരിതമാകുന്നു — വർണന അവസാനിച്ചു, അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചു, ഫലം കാണുകയും ചെയ്തു.

സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന അവരുടെ വാക്കുകേട്ട്, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന ഭരതൻ എല്ലാ സൈനികരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ജാഗ്രതയോടെ ഇവിടെ നിൽക്കുവിൻ; ഇവിടെനിന്നു മുന്നോട്ടു പോകരുത്. ഞാൻതന്നെ പോകും, സുമന്ത്രനും ധൃതിയും മാത്രം എന്നോടൊപ്പം.’ ഈ ആജ്ഞ ഭരതന്റെ വിനയംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളോടൊപ്പം വന്നവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ രണ്ടുപേരോടൊപ്പം മാത്രം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സൈന്യവുമായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്നത് അനുചിതമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൈനികർ അവിടെ ചുറ്റും നിന്നു; ഭരതനാകട്ടെ പുകത്തുമ്പ് എവിടെയോ അവിടേക്കു ദൃഷ്ടിയുറപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ നിർത്തിയ ആ സൈന്യം മുന്നിലെ ഭൂമി നോക്കിക്കൊണ്ടുനിൽക്കുമ്പോഴും ആനന്ദിച്ചു, കാരണം പ്രിയപ്പെട്ട രാമനുമായുള്ള സമാഗമം അധികം വൈകാതെ ഉണ്ടാകുമെന്ന് അതിനറിയാമായിരുന്നു. ശോകയാത്രയുടെ അവസാനത്തിലെ ആദ്യത്തെ ആനന്ദം. ‘നചിരേണ’ (അധികം വൈകാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വരുംസർഗങ്ങളുടെ സൂചന നൽകുന്നു — സമാഗമം അടുത്തെത്തി, എന്നാൽ ഇനിയും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക