സർഗ്ഗം
ശ്രീരാമൻ സീതയ്ക്കു ചിത്രകൂടശോഭ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു
ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ശിഖരങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും, കിന്നരന്മാരും വിദ്യാധരസ്ത്രീകളും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, രാത്രിയിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഓഷധികൾ, വനവാസത്തിന്റെ രണ്ടു ഫലങ്ങൾ
മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഭരതൻ ചതുരംഗസൈന്യത്തോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിനടുത്തെത്തി, പുകത്തുമ്പു കണ്ട് രാമന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങിയിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിലാകട്ടെ കവി ദൃഷ്ടി മാറ്റുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും പർവതത്തിന്റെ ശാന്തമായ താഴ്വരയിലേക്കു നയിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം സുഖമായി വസിക്കുന്നു. ഭരതൻ അടുത്തേക്കു വരുന്നുണ്ടെന്ന് രാമനറിയില്ല; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിലെ സൗന്ദര്യവർണനയെല്ലാം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആസന്നമായ സമാഗമത്തിന്റെ നിഴലാൽ നിറംപകർന്നതാണ്. ഗിരിവനങ്ങളെ സ്നേഹിക്കുന്ന രാമൻ ആ പർവതത്തിൽ ഏറെക്കാലം പാർത്തു. വൈദേഹിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചും സ്വന്തം ചിത്തത്തെ രമിപ്പിച്ചും അദ്ദേഹം ഭാര്യക്കു വിചിത്രമായ ചിത്രകൂടം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — ദേവതുല്യനായ പുരന്ദരൻ ശചിക്കു പർവതശോഭ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ സർഗത്തിന്റെ സ്വരം സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘ഭദ്രേ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതോ സുഹൃത്തുക്കളിൽനിന്നുള്ള വിരഹമോ എന്നെ അലട്ടുന്നില്ല; രമണീയമായ ഈ പർവതം കണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തിതന്നെ നേടുന്നു.’ ഏതാണ്ട് സർഗം മുഴുവനും രാമന്റെ ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ വാക്കാണ്; അതിൽ വനവാസം ശോകത്തിൽനിന്ന് സൗന്ദര്യാനുഭവത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു.
‘ഭദ്രേ, ഈ പർവതത്തെ നോക്കൂ’ എന്നു തുടങ്ങി രാമൻ പർവതത്തിന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു. അതു പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയതും ആകാശം തുളച്ചുയരുന്നതുപോലുള്ള ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമാണ്. ഇവിടെ ‘ധാതു’ എന്നത് കാവിമണ്ണ്, അഞ്ജനം, അരിതാരം മുതലായ ഖനിജങ്ങളുടെ പേരാണ്; അവയുടെ ഞരമ്പുകളാണ് പാറകളിൽ നിറങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത്. പിന്നെ കവി വർണവൈചിത്ര്യം തുറന്നുകാട്ടുന്നു — ചില പ്രദേശങ്ങൾ വെള്ളിപോലെ, ചിലത് മുറിവിൽനിന്നുള്ള ചോരപോലെ അതായത് രക്തവർണം, ചിലത് മഞ്ഞയും മഞ്ചട്ടിച്ചുവപ്പും, ചിലത് ശ്രേഷ്ഠരത്നങ്ങളുടെ പ്രഭയുള്ളവ. മറ്റുചിലത് പുഷ്യരാഗത്തിന്റെയും സൂര്യന്റെയും കൈതപ്പൂവിന്റെയും ആഭയുള്ളവ, വേറെ ചിലത് ജ്യോതീരസമെന്ന രത്നത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ളവ. ഇങ്ങനെ ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ആ പർവതരാജന്റെ പ്രദേശങ്ങൾ വിളങ്ങുന്നു. ഇവിടെ കവി പർവതത്തെ വെറും ശിലാപിണ്ഡമായല്ല, നിറങ്ങളുടെ ഒരു തിരശ്ശീലയായാണ് കാണുന്നത് — വെള്ളി, ചോര, മഞ്ഞ, മഞ്ചട്ടി, രത്നപ്രഭ. ആറോ ഏഴോ നിറങ്ങളാൽ ഒരേ ശിഖരം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണസൂചി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ചിത്രകൂടം എന്ന പേരിന്റെതന്നെ അർഥം ഉറപ്പിക്കുന്നു — ‘ചിത്രമായ (പല നിറങ്ങളുള്ള) കൂടം (ശിഖരം) ഉള്ളത്.’ ഉപമാനങ്ങളെല്ലാം രത്നങ്ങളെയും ധാതുക്കളെയും സംബന്ധിച്ചവയാണ്, പൂക്കളെ സംബന്ധിച്ചവയല്ല; പൂക്കളുടെ വർണന പിന്നാലെ വരും.
തുടർന്ന് രാമൻ പർവതത്തിലെ ജീവലോകം കാണിക്കുന്നു. പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാലും പുലികളാലും കഴുതപ്പുലികളാലും കരടിക്കൂട്ടങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ് ഈ പർവതം; എന്നാൽ അവയെല്ലാം ദുഷ്ടതയില്ലാത്തവയാണ് — ഹിംസ ഉപേക്ഷിച്ചു വസിക്കുന്നവ; അനേകം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞും അതു ശോഭിക്കുന്നു. ‘അദുഷ്ടൈഃ’ (ദുഷ്ടതയില്ലാത്തവയാൽ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — തപോവനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ പുലികൾ മുതലായവപോലും ശാന്തരാണ് എന്നു ഭാവം; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പിന്നെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക വരുന്നു — മാവ്, ഞാവൽ, വേങ്ങ, പാച്ചോറ്റി, മുരൾ, പ്ലാവ്, ധവം, അങ്കോലം (അഴിഞ്ഞിൽ), ഭവ്യം, തിനിശം, കൂവളം, പനച്ചി, മുള, കുമിഴ്, ഉറുഞ്ചി, നീർമാതളം, ഇലിപ്പ, തിലകം, ലന്ത, നെല്ലി, കടമ്പ്, ചൂരൽ, ധന്വനം, ബീജകം എന്നിങ്ങനെ ഇരുപത്തിനാലു പേരുകൾ. ഇവയെല്ലാം പൂത്തവയും കായ്ച്ചവയും തണലുള്ളവയും മനോഹരങ്ങളുമാണ്. ഇത്തരം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ പർവതം ശ്രീ വർധിപ്പിക്കുന്നു. പട്ടികയുടെ ദൈർഘ്യംകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു — വനം ശൂന്യമല്ല, നഗരത്തെക്കാളും സമ്പന്നമാണ് എന്ന്.
പിന്നെ രാമൻ പർവതത്തിലെ ദിവ്യരായ നിവാസികളെ കാണിക്കുന്നു. രമണീയമായ പർവതത്തട്ടുകളിൽ ഇണകളായി രമിക്കുന്ന, കാമോദ്ദീപകരും മനസ്വികളുമായ കിന്നരന്മാരെ കാണാൻ അദ്ദേഹം സീതയെ വിളിക്കുന്നു. ‘ദ്വന്ദ്വശഃ’ (ഇണകളായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദമ്പതികളുടെ സുഖംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമസീതമാരുടെ സ്വന്തം അവസ്ഥയും അതിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. മരക്കൊമ്പുകളിൽ തൂക്കിയിട്ട വാളുകളും ഉത്തമവസ്ത്രങ്ങളും കാണുന്നു — അവ വിദ്യാധരസ്ത്രീകളുടെ മനോഹരമായ ക്രീഡാസ്ഥലങ്ങളാണ്; വാളുകളും വസ്ത്രങ്ങളും കൊമ്പുകളിൽ വച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ അവരുടെ ജലക്രീഡതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ജലചിത്രം — ചിലയിടത്ത് വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, ചിലയിടത്ത് ഉറവകൾ, ചിലയിടത്ത് നീർച്ചാലുകൾ; ഒഴുകുന്ന അവയാൽ ഈ പർവതം മദജലമൊഴുക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഗന്ധത്തിന്റെ വർണന — പലതരം പൂക്കളിൽനിന്നുണ്ടായ അനേകം ഗന്ധങ്ങൾ വഹിച്ചുകൊണ്ട് മൂക്കിനു തൃപ്തി നൽകി വരുന്ന ഗുഹകളിലെ കാറ്റ് ഏതു മനുഷ്യനെയാണ് ആനന്ദിപ്പിക്കാത്തത്? ഇങ്ങനെ രൂപവും ദൃശ്യവും ഗന്ധവും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു; വനവാസം എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും സുഖംതന്നെ എന്നു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇപ്പോൾ വർണനയിൽനിന്ന് രാമൻ തന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മധ്യബിന്ദു. ‘അനിന്ദിതേ, നിന്നോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഇവിടെ അനേകം വർഷങ്ങൾ ഞാൻ വസിച്ചാലും ശോകം എന്നെ കീഴടക്കുകയില്ല’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ധാരാളം പൂക്കളും ഫലങ്ങളുമുള്ള, രമണീയമായ, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വിചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ള ഈ പർവതത്തിൽ അദ്ദേഹം ആനന്ദിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം വനവാസത്തിന്റെ രണ്ടു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ധർമത്തിൽ പിതാവിനോടുള്ള കടം വീട്ടലും ഭരതനു പ്രിയം ചെയ്യലും. ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ആരുടെ പ്രിയം അദ്ദേഹം എണ്ണുന്നുവോ, ആ ഭരതൻതന്നെ ആ നിമിഷത്തിൽ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു വരികയാണ്. ‘വൈദേഹീ, മനസ്സിനും വാക്കിനും ശരീരത്തിനും ഇഷ്ടമുള്ള പലവിധ ഭാവങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് നീയും എന്നോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിൽ രമിക്കുന്നുവോ?’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം അവളുടെ അനുഭവവും ചോദിക്കുന്നു; വനവാസം ഒരാളുടേതല്ല, രണ്ടുപേരുടേതുമാണ് എന്ന് അതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം പൂർവികരുടെ പ്രമാണം കൊണ്ടുവരുന്നു: ‘രാജ്ഞീ, എന്റെ പ്രപിതാമഹന്മാരായ ശ്രേഷ്ഠരാജർഷികൾ ഈ വനവാസത്തെത്തന്നെ മരണാനന്തരം ശ്രേയസ്സിനുള്ള അമൃതം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’
വീണ്ടും വർണന തുടരുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ രാത്രിയും കടന്നുവരുന്നു. പർവതത്തിലെ വിശാലമായ പാറകൾ നൂറുകണക്കിനു ചുറ്റും ശോഭിക്കുന്നു — നീല, മഞ്ഞ, വെള്ള, ചുവപ്പ് എന്നിങ്ങനെ അനേകം നിറങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി. രാത്രിയിലാകട്ടെ പർവതരാജന്റെ ഓഷധികൾ സ്വന്തം പ്രഭാശോഭയാൽ ആയിരക്കണക്കിനു ജ്വലിച്ച് അഗ്നിജ്വാലകൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘ഓഷധി’ എന്നത് ഇവിടെ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു വള്ളിയാണ്; പർവതം പകൽ നിറങ്ങളാലും രാത്രി ജ്യോതിസ്സുകളാലും ശോഭിക്കുന്നു എന്നിങ്ങനെ ഇരുകാലങ്ങളിലെയും സൗന്ദര്യം കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ സ്ഥലങ്ങളുടെ വൈചിത്ര്യം — ചില പ്രദേശങ്ങൾ ‘ക്ഷയനിഭം’ അതായത് വീടുപോലെ, ചിലത് ഉദ്യാനംപോലെ, ചിലത് ഒറ്റപ്പാറയായി ശോഭിക്കുന്നു; വനംതന്നെ വീടും ഉദ്യാനവും എന്ന ഭാവം ഇതിലടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പർവതത്തിന്റെ സമഗ്രദർശനം — ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നതുപോലെ ഈ ചിത്രകൂടം ശോഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശിഖരം എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ശുഭമായി കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മവർണനയിൽനിന്ന് കവി വീണ്ടും സമഗ്രദർശനത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ഒടുവിൽ പർവതം ഒരൊറ്റ വിശാലരൂപം ധരിക്കുന്നു.
അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ കവി മനുഷ്യവിലാസത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. കുഷ്ഠം, സ്ഥഗരം, പുന്നാഗം, ഭൂർജം എന്നിവയുടെ ഇലകൾ മേൽവിരിപ്പായുള്ള, താമരയിതളുകൾ നിറഞ്ഞ കാമികളുടെ ശയ്യകൾ കാണപ്പെടുന്നു. കാമികൾ ഉപേക്ഷിച്ച, ഞെരിഞ്ഞമർന്ന് എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞ താമരമാലകളും; പലതരം ഫലങ്ങൾ മരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ആളുകളെ കാണുന്നില്ല, അവരുടെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രം — ശയ്യകൾ, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ; ഇതിലൂടെ വനത്തിലെ ഏകാന്തതപോലും സജീവമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. പിന്നെ ഉപമാനം — കുബേരനഗരിയായ വസ്വൗകസാരയെയും നളിനിയെയും അതിശയിച്ച്, ഉത്തരകുരുക്കളെയും കടത്തിവെട്ടി, ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും വെള്ളവുമുള്ള ഈ ചിത്രകൂടം ശോഭിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ഭോഗഭൂമികളെക്കാളും ഈ പർവതം ശ്രേഷ്ഠമാണ് എന്നാണ് രാമന്റെ നിർണയം. അവസാനശ്ലോകം വൃത്തം മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ദീർഘവൃത്തം; അതിൽ രാമൻ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെന്നപോലെ പറയുന്നു: ‘വനിതേ, സീതേ, നിന്നോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഈ കാലം വിഹരിച്ച്, സജ്ജനങ്ങളുടെ വഴിയിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വന്തം നിയമങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, കുലധർമം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആനന്ദം ഞാൻ പ്രാപിക്കും.’ ഈ ശാന്തമായ വാക്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥