॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 92-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരദ്വാജന്റെ അനുജ്ഞയോടെ ഭരതന്റെ ചിത്രകൂടയാത്ര

മുനിയുടെ ക്ഷേമാന്വേഷണം, ഭരതന്റെ യാത്രാനുവാദാഭ്യർഥന, ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി പറഞ്ഞുകൊടുക്കൽ, അമ്മമാരുടെ പരിചയപ്പെടുത്തൽ, കൈകേയീനിന്ദ, മുനിയുടെ സമാധാനവചനം, സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാട്

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരദ്വാജൻ ഭരതന്റെ ചതുരംഗസൈന്യത്തിനു മുഴുവൻ അലൗകികമായ ആതിഥ്യം നൽകി; ആ രാത്രി നന്ദനത്തിൽ ദേവന്മാരുടേതെന്നപോലെ കടന്നുപോയി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ ആ കഥ അവസാനിക്കുന്നു, യാത്ര വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു. ആ രാത്രി അവിടെ പാർത്ത്, ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച ഭരതൻ പരിവാരസമേതം സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരംതന്നെ ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തെത്തുന്നു — ആരും വിളിച്ചിട്ടല്ല, സ്വയം. അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിച്ചശേഷം, കൈകൂപ്പി വന്ന ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനെ കണ്ട് ഋഷി സ്നേഹത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഞങ്ങളുടെ ദേശത്ത് നിനക്കു രാത്രി സുഖമായിരുന്നോ? നിന്റെ ജനങ്ങളെല്ലാം ആതിഥ്യത്തിൽ തൃപ്തരായോ? പാപരഹിതാ, എന്നോടു സത്യം പറയൂ.’ ഈ ചോദ്യം വെറും ഔപചാരികമല്ല, ആതിഥേയന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ പരീക്ഷയാണ് — അതിഥിയെ പൂജിക്കുന്നവൻ അവന്റെ തൃപ്തിയാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഭരതൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച്, ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കിറങ്ങിവന്ന ഉത്തമതേജസ്വിയായ ഋഷിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. കവി ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും വിനയം വർണിക്കുന്നു — മുനി അതിഥിയുടെ ക്ഷേമം ചോദിക്കുന്നു, രാജകുമാരൻ നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു. ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു വന്നതും സത്കാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘കച്ചിത്’ (അല്ലേ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും ആതിഥേയന്റെ ഉത്കണ്ഠതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം ഞാൻ സുഖമായി പാർത്തു; ബലവാനായ അങ്ങ് എന്നെ നന്നായി തൃപ്തനാക്കുകയും ചെയ്തു.’ എല്ലാ ജനങ്ങളും ക്ഷീണവും സന്താപവും നീങ്ങിയവരായി, നല്ല ഭക്ഷണവും നല്ല പാർപ്പിടവും ലഭിച്ചവരായി; ദാസന്മാരുൾപ്പെടെ എല്ലാവരും ഏറ്റവും സുഖമായി പാർത്തു. ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഭരതൻ ആതിഥ്യം പ്രശംസിക്കുക മാത്രമല്ല, ദാസന്മാരുടെയും സേവകരുടെയും തൃപ്തി പ്രത്യേകം ഓർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്വന്തം സുഖം കണക്കിലെടുക്കാതെ മറ്റുള്ളവരുടെ സുഖംമാത്രം കണക്കിലെടുക്കുന്നു എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശീലത്തിന്റെ സവിശേഷത. പിന്നെ അദ്ദേഹം യാത്രാനുവാദം ചോദിക്കുന്നു: ‘ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ അങ്ങയോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; ജ്യേഷ്ഠന്റെ അടുത്തേക്കു പുറപ്പെട്ട എന്നെ മിത്രഭാവമുള്ള കണ്ണുകളോടെ നോക്കിയാലും.’ ‘മൈത്രേണ ചക്ഷുഷാ’ (മിത്രഭാവമുള്ള കണ്ണുകളോടെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — ആശീർവാദംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൊതിച്ചോറ്. തുടർന്ന് പ്രധാന ചോദ്യം: ‘ധർമജ്ഞാ, ധാർമികനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമം എവിടെയാണ്? അവിടേക്കുള്ള വഴി ഏതാണ്? എത്ര ദൂരമുണ്ട്? അതെല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞുതരൂ.’ ഇവിടെ ആദ്യമായി ഭരതന്റെ യാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം സ്പഷ്ടമായ വാക്കുകളിൽ പറയപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ആശ്രമംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യസ്ഥാനം, മറ്റൊന്നുമല്ല. സത്കാരം സ്വീകരിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം അതിൽ രമിക്കുന്നില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്തം ജ്യേഷ്ഠനിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച, ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന ഭരതനോട് മഹാതേജസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ ഭരദ്വാജൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, ഇവിടെനിന്ന് രണ്ടര യോജന ദൂരെ, ആളൊഴിഞ്ഞ വിജനമായ കാട്ടിൽ, രമണീയമായ നീർച്ചാലുകളും കാനനങ്ങളുമുള്ള ചിത്രകൂടം എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ വടക്കുവശം ചേർന്ന് മന്ദാകിനീനദി ഒഴുകുന്നു — പൂത്ത മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും രമണീയമായ പുഷ്പിതകാനനങ്ങളുള്ളതുമായി. ആ നദിക്കപ്പുറം ചിത്രകൂടപർവതം; അവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു പർണശാല — അവിടെ അവർ ഇരുവരും തീർച്ചയായും വസിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ വഴി മൂന്ന് അടയാളങ്ങളാൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടു — വിജനമായ വനം, പുഷ്പിതയായ നദി, നീലപർവതം; ഇവതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ക്രമമായി ഭരതന്റെ കണ്ണിൽപ്പെടുന്നത്. പിന്നെ സേനാപതിയെ സംബോധന ചെയ്ത് മുനി പറയുന്നു: ‘സൈന്യാധിപാ, തെക്കോട്ടുള്ള വഴിയിലൂടെ, പിന്നെ ഇടത്തോട്ടും വലത്തോട്ടുമായി, ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തെ നയിക്കൂ; അങ്ങനെ, മഹാഭാഗാ, നീ രാഘവനെ കാണും.’ ഇങ്ങനെ മുനി സ്ഥലം പറയുക മാത്രമല്ല, വഴിയിലെ വളവുകളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ദൂരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു തർക്കം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മൂലത്തിൽ പത്തു ക്രോശം എന്നു പറയുന്നു, ലോകപ്രസിദ്ധിയാകട്ടെ ഇരുപത്തെട്ടു ക്രോശം എന്നാണ്. മുനിയുടെ വാക്കിലെ ‘ധ്രുവം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന നിശ്ചയവാചകപദം ഭരതന്റെ സംശയം നീക്കുന്നു.

‘മഹാഭാഗാ, സൈന്യത്തെ നയിക്കൂ, അപ്പോൾ നീ രാഘവനെ കാണും’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ‘പുറപ്പാട്’ എന്ന വാക്കു കേട്ട്, രാജാധിരാജനായ ദശരഥന്റെ പത്നിമാർ വാഹനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ യോഗ്യരായിട്ടും വാഹനങ്ങൾ വിട്ടിറങ്ങി ബ്രാഹ്മണനെ ചുറ്റിനിന്നു. കവി ഇവിടെ ഹൃദയസ്പർശിയായ ഒരു ദൃശ്യം രചിക്കുന്നു — പല്ലക്കുകളിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നതുപോലും ഉചിതമല്ലാത്ത ആ രാജമഹിഷിമാർ കാൽനടയായി നിലത്തിറങ്ങി മുനിയെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു. വിറയ്ക്കുന്നവളും മെലിഞ്ഞവളും ദീനയുമായ കൗസല്യ സുമിത്രാദേവിയോടൊപ്പം കൈകൾകൊണ്ട് മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ആഗ്രഹം സഫലമാകാത്തവളും ലോകം മുഴുവൻ നിന്ദിക്കുന്നവളുമായ കൈകേയിയും ലജ്ജയോടെ ആ പാദങ്ങൾതന്നെ പിടിച്ചു. അവളുടെ ആഗ്രഹം സഫലമായില്ല — രാജ്യം ലഭിച്ചിട്ടും നിഷ്ഫലം, ഭർത്താവു മരിച്ചു, പുത്രൻ മുഖംതിരിച്ചു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ലജ്ജമാത്രമാണ് അവളുടെ ഒരേയൊരു വസ്ത്രം. പിന്നെ അവൾ ഭഗവാനായ മഹാമുനിയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, ദീനമനസ്കയായി ഭരതന്റെ അധികം അകലെയല്ലാതെ നിന്നു — വേറിട്ടു നിൽക്കാനും വയ്യ, അടുത്തുചെല്ലാനും വയ്യ. ഇതാണ് അവളുടെ അവസ്ഥയുടെ ഉത്തമമായ പ്രതിമ. രാജ്ഞിമാരുടെ കാൽനടയാത്രതന്നെയാണ് അവരുടെ പുതിയ അവസ്ഥയുടെ ആദ്യത്തെ അടയാളം.

അവരുടെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട് ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘രാഘവാ, നിന്റെ അമ്മമാരെ ഓരോരുത്തരെയായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ധാർമികനും വാക്ചതുരനുമായ ഭരതൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ശോകവും ഉപവാസവുംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ, ദീനയായ, ദേവതയെപ്പോലെ അങ്ങു കാണുന്ന പിതാവിന്റെ ഈ മഹിഷിയായ ദേവി — ഇവരാണ് സിംഹവിക്രമമുള്ള നടത്തമുള്ള ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമനെ, അദിതി ധാതാവിനെ എന്നപോലെ, പ്രസവിച്ചത്.’ ഈ ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — കൗസല്യ അദിതി, രാമൻ ആദിത്യൻ; എന്നാൽ ഇന്ന് ആ ആദിത്യമാതാവ് നിരാഹാരയായി, മെലിഞ്ഞ്, കാട്ടിൽ നിൽക്കുന്നു. പരിചയപ്പെടുത്തുന്ന ക്രമവും സൂചകമാണ് — ആദ്യം ജ്യേഷ്ഠമാതാവ്, പിന്നെ മധ്യമ, ഒടുവിൽ സ്വന്തം അമ്മ; ഈ ക്രമം കുലമര്യാദയെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്, സ്വന്തം സ്നേഹത്തെയല്ല. ‘ദേവതയെപ്പോലെ അങ്ങു കാണുന്ന’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഭരതൻ മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം രണ്ടാമത്തെ അമ്മയെ കാണിച്ചുതുടങ്ങുന്നു — ‘ഇവരുടെ ഇടതുകൈ ചേർത്തുപിടിച്ച് ദുഃഖിതയായി നിൽക്കുന്നവൾ…’ എന്ന വാക്യം തുടർന്നാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. ‘പിതാവിന്റെ മഹിഷി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ സ്മൃതിയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ദുഃഖാർത്തയായ ഈ ദേവി സുമിത്രയാണ്, രാജാവിന്റെ മധ്യമപത്നി; കാട്ടിനുള്ളിൽ പൂക്കൾ കൊഴിഞ്ഞ കർണികാരത്തിന്റെ (കൊന്നയുടെ) ശാഖപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെയും ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — കർണികാരവൃക്ഷം പൂക്കൾകൊണ്ടാണ് ശോഭിക്കുന്നത്; പൂക്കൾ കൊഴിഞ്ഞാൽ ആ ശാഖ അലങ്കാരമില്ലാതെ ഉണങ്ങിയതാകുന്നു; അതുപോലെ ആഭരണങ്ങളില്ലാത്ത, പുത്രവിരഹിതയായ സുമിത്രയും. ‘ഈ ദേവിയുടെ ദേവകാന്തിയുള്ള രണ്ടു കുമാരന്മാരാണ് — വീരന്മാരും സത്യപരാക്രമികളുമായ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും.’ ഒരു പുത്രൻ രാമനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയി, മറ്റേയാൾ മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്നെങ്കിലും രാജ്യത്തിൽ ആനന്ദമില്ലാതെ കഴിയുന്നു — അതിനാൽ അവരുടെ ദുഃഖവും രണ്ടുവിധമാണ്. സുമിത്രയെ വർണിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ ഒരു ദോഷവും ആരോപിക്കുന്നില്ല, അവരുടെ ശോകത്തിന്റെ കാരണം വേറിട്ടു പറയുന്നുമില്ല; അവരുടെ ശോകം മറ്റുള്ളവരുടെ ശോകത്തിൽനിന്നു മാത്രം ജനിച്ചതാണ് എന്നാണ് ധ്വനി. ‘സത്യപരാക്രമികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം സഹോദരന്മാരെ പ്രശംസിക്കുന്നു — അവരുടെ പരാക്രമം സത്യത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ട് അമ്മമാരുടെയും പരിചയപ്പെടുത്തൽ ശാന്തമായ വാക്കുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ‘ദേവവർണികൾ’ (ദേവകാന്തിയുള്ളവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവരുടെ കാന്തിയും അമ്മയിൽനിന്നു ലഭിച്ച പൈതൃകമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ സ്വരം പെട്ടെന്നു മാറുന്നു. ‘ആർ കാരണമാണോ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരും ഇവിടെനിന്നു ജീവനാശകരമായ അവസ്ഥയിലേക്കു പോയത്, രാജാവ് പുത്രനില്ലാത്തവനായി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത് — ആ കോപിഷ്ഠയും വിവേകമില്ലാത്തവളും അഹങ്കാരിയും സൗഭാഗ്യവതിയെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവളും ഐശ്വര്യം കൊതിക്കുന്നവളും ആര്യരൂപം ധരിച്ച അനാര്യയുമായ കൈകേയിയെ എന്റെ അമ്മയായി അറിഞ്ഞാലും — ക്രൂരയും പാപനിശ്ചയമുള്ളവളുമായ അവളെ; എനിക്കുണ്ടായ മഹാവിപത്തിന്റെ മൂലം അവളിലാണ് ഞാൻ കാണുന്നത്.’ അനേകം വിശേഷണങ്ങളാൽ ഭരതൻ സ്വന്തം അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നു — പുറമേ ആര്യ, അകമേ അനാര്യ എന്ന വിരോധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ സാരം. ‘എന്റെ അമ്മയായി അറിഞ്ഞാലും’ എന്ന പദങ്ങളിൽ ലജ്ജയും രോഷവും ഒരുപോലെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ആ നരശാർദൂലൻ കണ്ണീരിടറിയ ശബ്ദത്തോടെ നെടുവീർപ്പിട്ട്, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കോപിച്ച നാഗത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ടു നിന്നു. കണ്ണീരും ക്രോധവും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു — അമ്മയെ നിന്ദിക്കുമ്പോഴും പുത്രൻ കരയുന്നു, കാരണം ആ നിന്ദയും സ്വന്തം കുലത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്. ഇതാണ് ഭരതന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അപ്രിയമായാലും സത്യം പറയണം, എന്നാൽ കണ്ണീരോടുകൂടി. ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, നെടുവീർപ്പ്, നാഗത്തിന്റെ ഉപമ — മൂന്നും രോഷത്തിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്.

അങ്ങനെ പറയുന്ന ഭരതനോട് മഹാബുദ്ധിമാനായ മഹർഷി ഭരദ്വാജൻ അർഥഗർഭമായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതാ, കൈകേയിയെ നീ ദോഷമുള്ളവളായി കാണരുത്; രാമന്റെ ഈ നാടുകടത്തൽ ഒടുവിൽ സുഖം നൽകുന്നതാകും.’ ‘ഉദർക്കം’ എന്ന പദം ഫലത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇന്നു ദുഃഖമായി തോന്നുന്നതിന്റെ പരിണാമം സുഖംതന്നെയായിരിക്കും. പിന്നെ വിസ്തരിച്ചു കാരണം പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും ആത്മജ്ഞാനികളായ ഋഷിമാർക്കും രാമന്റെ നാടുകടത്തലിലൂടെ ഇവിടെ ഹിതംതന്നെ ഭവിക്കും.’ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലൂടെ മുനി സമഗ്രരാമായണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വനഗമനം ശിക്ഷയല്ല, രാവണവധത്തിന്റെയും ലോകരക്ഷയുടെയും ആരംഭമാണ്. ശോകത്തിനുള്ള ഉത്തരം വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ദീർഘദർശനമാണ്; അതിനാൽ ഭരതന്റെ മനസ്സ് അല്പം ശാന്തമായി. കൈകേയിയുടെ ദോഷവും ദൈവത്തിന്റെ ഉപകരണംമാത്രമാണ് എന്നാണ് ഋഷിവാക്യത്തിന്റെ താത്പര്യം; അതിലൂടെ അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നതിന്റെ ഭാരം പുത്രന്റെ ഹൃദയത്തിൽനിന്ന് നീക്കപ്പെട്ടു. ‘അർഥവത്’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവിതന്നെ ആ വാക്കിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്യം നേടി കൃതാർഥനായ ഭരതൻ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, യാത്രചോദിച്ച്, ‘സൈന്യം ഒരുങ്ങട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ പലതരം ആളുകൾ സ്വർണാലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ ദിവ്യമായ കുതിരകളെ രഥങ്ങളിൽ പൂട്ടി, പുറപ്പാടിനായി അനേകം രഥങ്ങളിൽ കയറി. സ്വർണക്കച്ചകളും കൊടികളുമുള്ള പിടിയാനകളും കൊമ്പനാനകളും ഗ്രീഷ്മാന്തത്തിലെ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഘോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു — ഗ്രീഷ്മാന്തമേഘങ്ങളുടെ ഉപമയിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഗംഭീരനാദം വർണിക്കുന്നു; അവിടെ മണിനാദംതന്നെയാണ് ഗർജനം. വലുതും ചെറുതും അതിവിലയേറിയതുമായ പലവിധ വാഹനങ്ങൾ നീങ്ങി; കാലാളുകളാകട്ടെ കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി. ഇങ്ങനെ ചതുരംഗസൈന്യം ക്രമേണ വീണ്ടും സജ്ജമായി. ഇവിടെ കവി വാഹനങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം എണ്ണിക്കൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു — രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, പല്ലക്കുകൾ, കാലാളുകൾ എല്ലാം ഒരേ പ്രവാഹത്തിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ആതിഥ്യത്തിന്റെ വിശ്രമം അവസാനിച്ചു, കർമം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. ‘യുജ്യതാം’ (ഒരുങ്ങട്ടെ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം സൈന്യത്തെയാകെ ചലിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ കൗസല്യ മുതലായ സ്ത്രീകൾ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉത്തമമായ വാഹനങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു — ശോകത്തിൽനിന്നുയർന്ന പ്രതീക്ഷയാണ് അവരുടെ വാഹനം; രാത്രിയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നവർ പ്രഭാതത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായി. ശ്രീമാനായ ഭരതനും ബാലചന്ദ്രന്റെയും ബാലസൂര്യന്റെയും കാന്തിയുള്ള, ഒരുക്കിനിർത്തിയ ശുഭമായ പല്ലക്കിൽ കയറി പരിവാരസമേതം പുറപ്പെട്ടു. ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ ആ മഹാസൈന്യം തെക്കേ ദിക്കിനെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാമേഘംപോലെ നീങ്ങി. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ വനങ്ങൾ കടന്ന് അതു ഗംഗയുടെ അക്കരെയുള്ള പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും എത്തി. ഒടുവിൽ കവി ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — അത്യധികം സന്തുഷ്ടമായ ആനക്കൂട്ടങ്ങളും കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളുമുള്ള, മൃഗപക്ഷിസംഘങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് ആഴ്ന്നിറങ്ങുന്ന ഭരതന്റെ സൈന്യം അവിടെ ശോഭിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് വനപ്രവേശത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ചിത്രകൂടംതന്നെ ദൂരെനിന്നു കാണപ്പെടുന്നു; പുകയുടെ തുമ്പു കണ്ട് ഭരതൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശ്രമം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘രരാജ’ (ശോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ അന്തിമഭാവം ശോഭയാണ്, ശോകമല്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക