॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 91-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരദ്വാജൻ ഭരതസൈന്യത്തിനു നൽകിയ ദിവ്യാതിഥ്യം

മുനിയുടെ ക്ഷണം, വിശ്വകർമാവിനെയും ലോകപാലന്മാരെയും നദികളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും ആവാഹിക്കൽ, ദേവനിർമിതമായ രാജമന്ദിരം, രാമന്റെ ആസനത്തിനു പൂജ, സൈന്യത്തിന്റെ പരമാനന്ദം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഋത്വിക്കുകളോടൊപ്പം ഭരദ്വാജന്റെ അടുത്തെത്തി രാമന്റെ വാർത്ത ചോദിച്ചു; ആ ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ ആ രാത്രി പാർക്കാൻ മുനി അദ്ദേഹത്തോടു നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ രാത്രിയിലെ വൃത്താന്തമാണ് ഈ സർഗം; സമഗ്രരാമായണത്തിലും അദ്വിതീയമായ അതിഥിസത്കാരമായി ഇതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഭരതൻ അവിടെത്തന്നെ പാർക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചപ്പോൾ മുനി കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതനെ ആതിഥ്യത്തിനു ക്ഷണിച്ചു — വെറും താമസത്തിനല്ല, സത്കാരത്തിനും. എന്നാൽ ഭരതൻ വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇത് അങ്ങ് ചെയ്തുകഴിഞ്ഞല്ലോ. കാട്ടിൽ സാധ്യമാകുന്ന ആതിഥ്യം — പാദ്യവും അർഘ്യവും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും — എല്ലാം എനിക്കു ലഭിച്ചു. ഇതിലധികം എന്തു പ്രതീക്ഷിക്കാൻ?’ ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഭരതന്റെ വിനയം വെളിപ്പെടുന്നു; രാജകുമാരനായിട്ടും തപസ്വിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ അദ്ദേഹം ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല. ഭരദ്വാജനാകട്ടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ പ്രീതിയുള്ളവനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; എന്തുകൊണ്ടും നീ തൃപ്തനാകും. എന്നാൽ എന്റെ ആഗ്രഹം മറ്റൊന്നാണ് — നിന്റെ ഈ സൈന്യത്തിനു ഭക്ഷണം നൽകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ പ്രീതിക്കനുസരിച്ചുള്ള കർമം ചെയ്യിക്കാൻ നീ അനുവദിക്കണം.’ പിന്നെ മുനി ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ‘സൈന്യത്തെ ദൂരെ നിർത്തി എന്തിനാണ് നീ ഇവിടെ വന്നത്? പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, എന്തുകൊണ്ടാണ് സൈന്യസമേതം വരാതിരുന്നത്?’ ഈ ചോദ്യംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നത്. ഭരതൻ കൈകൂപ്പി ആ തപോധനനോടു വിനയത്തോടെ ഉത്തരം നൽകുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, അങ്ങയോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വരാതിരുന്നത്.’

ഭരതൻ തന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വരവിന്റെ കാരണം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, രാജാവോ രാജകുമാരനോ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിൽ എപ്പോഴും തപസ്വികളെ ശ്രദ്ധയോടെ ഒഴിവാക്കണം; തപോവനത്തിന് ഒരിക്കലും ഉപദ്രവം ചെയ്യരുത് എന്നതു രാജനീതിയുടെ സനാതനനിയമമാണ്. എന്നോടൊപ്പം മുഖ്യമായ കുതിരകളും അനേകം മനുഷ്യരും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളും വിശാലമായ ഭൂമി മൂടിക്കൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. അവർ ആശ്രമത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളെയും ജലത്തെയും ഭൂമിയെയും പർണശാലകളെയും നശിപ്പിക്കരുത് എന്നു കരുതിയാണ് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഇവിടേക്കു വന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ഋഷിഭക്തിയും ആത്മസംയമവും രാജധർമജ്ഞാനവും സ്പഷ്ടമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൈന്യം പ്രദർശനത്തിനായി കൊണ്ടുവന്നതല്ല, ബുദ്ധിപൂർവം ദൂരെ നിർത്തിയതാണ്. ആ വാക്കുകളിൽ സന്തുഷ്ടനായ പരമർഷി ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സൈന്യത്തെ ഇവിടേക്കു കൊണ്ടുവരൂ.’ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ഭരതൻ അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; സൈന്യത്തെ അദ്ദേഹം അവിടേക്കു വരുത്തി. ഇവിടെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നത് — കാട്ടിൽ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും കഴിച്ചു ജീവിക്കുന്ന മുനി ഒരു ചതുരംഗസൈന്യത്തെ ഊട്ടാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. പിന്നെ ഭരദ്വാജൻ അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ച് ജലം ആചമിച്ച്, മുഖം തുടച്ച് ശുചിയായി, ആതിഥ്യക്രിയയ്ക്കായി വിശ്വകർമാവിനെ ആവാഹിക്കുന്നു. ഇനിമുതൽ മുനിയുടെ ആവാഹനവചനങ്ങൾ മൂലത്തിൽ നേരിട്ട് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുകയാണ്, കവി പരോക്ഷമായി വർണിക്കുകയല്ല — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത; അതിലൂടെ ആവാഹനത്തിന്റെ മന്ത്രസമാനമായ ഗാംഭീര്യം ശ്രോതാവിന് അനുഭവവേദ്യമാകുന്നു.

മുനി പറയുന്നു: ‘വിശ്വകർമാവായ ത്വഷ്ടാവിനെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; ഞാൻ ആതിഥ്യം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനുള്ള ഒരുക്കം എനിക്കു ചെയ്തുതരണം.’ വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ഇന്ദ്രൻ മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്ന മൂന്നു ലോകപാലന്മാരായ ദേവന്മാരെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; ഞാൻ ആതിഥ്യം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനുള്ള ഒരുക്കവും എനിക്കു ചെയ്തുതരണം.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും ഉത്തരാർധം ഒന്നുതന്നെ — പുനരുക്തി ഇവിടെ ദോഷമല്ല, മന്ത്രംപോലുള്ള ആവർത്തനമാണ്. പിന്നെ നദികളെ ആവാഹിക്കുന്നു: ‘കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന നദികളും കുറുകെയൊഴുകുന്ന നദികളും ഭൂമിയിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഒഴുകുന്ന നദികളും എല്ലാം ഇന്ന് ഇവിടെ വന്നുചേരട്ടെ. അവയിൽ ചിലത് മൈരേയം ഒഴുക്കട്ടെ, ചിലത് നന്നായി വാറ്റിയ സുര, മറ്റുചിലത് കരിമ്പിൻനീരുപോലുള്ള തണുത്ത ജലം കൊണ്ടുവരട്ടെ.’ നദികളുടെ ജലംതന്നെ മറ്റൊരു രസമായി മാറട്ടെ എന്ന കല്പന കവിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. തുടർന്ന് ഗന്ധർവലോകത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘വിശ്വാവസു, ഹാഹാ, ഹൂഹൂ എന്നിവർ മുതലായ ദേവഗന്ധർവന്മാരെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു; അതുപോലെ എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളെയും ദേവഗന്ധർവികളെയും.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ മുനി സ്വന്തം കാര്യത്തിനായി ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം അതിഥിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ ഐശ്വര്യം പരാർഥമായിത്തന്നെ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ആശ്രമധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ കർമരൂപത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഋഷിയുടെ ആവാഹനം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് ദേവന്മാരും കരുതുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് കവി കാണിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

മുനി പേരെടുത്തുപറഞ്ഞ് അപ്സരസ്സുകളെ ആവാഹിക്കുന്നു — ഘൃതാചി, വിശ്വാചി, മിശ്രകേശി, അലംബുഷ, നാഗദത്ത, ഹേമ, സോമ, അദ്രികൃതസ്ഥലി. അവർ ദേവലോകത്തിലെ പ്രസിദ്ധരായ നർത്തകികളാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ഇന്ദ്രനെ സേവിക്കുന്നവരും ബ്രഹ്മാവിനെ സേവിക്കുന്ന സുന്ദരികളുമായ എല്ലാവരെയും തുംബുരു എന്ന ഗന്ധർവനോടൊപ്പം അവരുടെ പരിവാരസഹിതം ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു’ — അതായത് നൃത്തഗീതങ്ങൾക്കുള്ള എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളോടുംകൂടി അവർ വരട്ടെ. തുടർന്ന് വനത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘ഉത്തരകുരുക്കളിലുള്ള ദിവ്യവനം — ഇലകൾതന്നെ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളുമായ, ഫലങ്ങൾ ദിവ്യസ്ത്രീകളായ, കുബേരന്റെ ആ ശാശ്വതവനം — ഇവിടേക്കുതന്നെ വരട്ടെ.’ പിന്നെ അന്നത്തിന്റെ ആവാഹനം: ‘ഭഗവാൻ സോമൻ ഇവിടെ എന്റെ അതിഥികൾക്ക് ഉത്തമമായ അന്നം ഒരുക്കട്ടെ — കടിച്ചുതിന്നാനുള്ളതും ഉണ്ണാനുള്ളതും ഈമ്പിക്കുടിക്കാനുള്ളതും നക്കിത്തിന്നാനുള്ളതുമായി പലവിധം. മരങ്ങളിൽനിന്ന് അപ്പോൾത്തന്നെ ഉതിർന്നുവീണ വിചിത്രമായ മാലകളും സുര മുതലായ പാനീയങ്ങളും പലവിധ മാംസങ്ങളും ഇവിടെ ഒരുങ്ങിയിരിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ മുനിയുടെ ആവാഹനം ശില്പിയെയും ലോകപാലന്മാരെയും നദികളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും വനത്തെയും അന്നദേവതയെയും ക്രമമായി സ്പർശിക്കുന്നു; ഒരൊറ്റ ആവാഹനത്താൽ വിശ്വം മുഴുവൻ ക്ഷണിക്കപ്പെടുന്നു. എവിടെയും ഹിംസയില്ല, എവിടെയും പ്രയത്നമില്ല — വാക്കുമാത്രമാണ് ഉപാധി. തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യം ഇത്രത്തോളമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സമാധിയിൽ ലയിച്ചവനും അതുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവനും സുവ്രതനുമായ മുനി ശിക്ഷാശാസ്ത്രമനുസരിച്ചുള്ള സ്വരങ്ങളോടുകൂടിയ ശുദ്ധോച്ചാരണമുള്ള വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് കൈകൂപ്പി മനസ്സുകൊണ്ടു ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ആ ദേവതകളെല്ലാം വെവ്വേറെ വന്നെത്തി — താമസമില്ല, സംശയമില്ല, പ്രാർഥന ആവർത്തിക്കേണ്ടിയും വന്നില്ല. പിന്നെ മലയപർവതത്തെയും ദർദുരപർവതത്തെയും സ്പർശിച്ച്, വിയർപ്പകറ്റുന്നതും അതിപ്രിയവും സുഖകരവും മംഗളകരവുമായ കാറ്റ് യുക്തിയോടെ — അതായത് യഥായോഗ്യം പതുക്കെ പതുക്കെ — വീശി. മേഘങ്ങൾ ദിവ്യമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദേവദുന്ദുഭികളുടെ ഘോഷം കേട്ടു. ഉത്തമമായ കാറ്റുകൾ വീശി, അപ്സരോഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു, ദേവഗന്ധർവന്മാർ പാടി, വീണകൾ സ്വരങ്ങൾ പൊഴിച്ചു. ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുള്ള — ആരോഹാവരോഹങ്ങളോടുകൂടിയ — മൃദുവും സമവും ലയഗുണമുള്ളതുമായ ആ ശബ്ദം ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും പ്രാണികളുടെ കാതുകളിലും പ്രവേശിച്ചു. കവി ഇവിടെ ശബ്ദത്തിന്റെ വഴി മൂന്നിടങ്ങളിലൂടെ പിന്തുടരുന്നു — ആകാശത്തിൽ, ഭൂമിയിൽ, പ്രാണികളുടെ കാതുകളിൽ. മനുഷ്യരുടെ കാതുകൾക്കു സുഖം നൽകുന്ന ആ ദിവ്യശബ്ദം ഇങ്ങനെ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഭരതൻ ഭരതവംശത്തിന്റെ സൈന്യത്തെയും വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതിയെയും കണ്ടു. അതായത് സംഗീതം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നത്ര നേരംകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വകർമാവ് നിർമാണം പൂർത്തിയാക്കി. ഈ ക്രമം കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിക്കുന്നു — ആദ്യം കാറ്റ്, പിന്നെ വൃഷ്ടി, പിന്നെ നാദം, ഒടുവിൽ ദൃശ്യം. ദേവന്മാരുടെ വരവ് കവി വെവ്വേറെ വർണിക്കുന്നില്ല, ‘ആ ദേവതകളെല്ലാം’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ സംഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ആവാഹനത്തിന്റെ തത്ക്ഷണഫലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മലയവും ദർദുരവും സ്പർശിച്ചുവരുന്ന കാറ്റ് മലയചന്ദനത്തിന്റെ ഗന്ധം വഹിക്കുന്നു എന്നതു പാരമ്പര്യമാണ്; അതിലൂടെ ആശ്രമത്തിലെ കാറ്റുപോലും അതിഥിസത്കാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ഇവിടെ സംഗീതവർണനയിൽ കവി ശബ്ദശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഉച്ചാവചം, ശ്ലക്ഷ്ണം, സമം, ലയഗുണാന്വിതം എന്നിങ്ങനെ; ഇവയാൽ സ്വരത്തിന്റെ ആരോഹം, മാധുര്യം, താളസാമ്യം, ലയനിയമം എന്നിവ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

ആദ്യം ചുറ്റും അഞ്ചു യോജന ഭൂമി സമമായി, ഇന്ദ്രനീലവും വൈഡൂര്യവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന ധാരാളം പുൽത്തകിടികളാൽ മൂടപ്പെട്ടു. ആ പ്രദേശത്ത് കൂവളം, വിളാർമരം, പ്ലാവ്, മാതളനാരകം, നെല്ലി, മാവ് എന്നിവ ഫലങ്ങളാൽ അലംകൃതമായി. ഉത്തരകുരുക്കളിൽനിന്ന് ദിവ്യോപഭോഗങ്ങളുള്ള ആ വനം വന്നെത്തി; തീരത്തു വളരുന്ന അനേകം വൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സൗമ്യമായ ഒരു നദിയും വന്നുചേർന്നു. പിന്നെ വെളുത്ത നാലുകെട്ടുവീടുകളും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കുമുള്ള ശാലകളും ഹർമ്യങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും ചേർന്ന ശുഭമായ തോരണങ്ങളും നിർമിക്കപ്പെട്ടു. വെൺമേഘംപോലെയുള്ള, നല്ല തോരണങ്ങളുള്ള, വെളുത്ത മാലകളാൽ ആകൃതി ചമച്ച, ദിവ്യഗന്ധം തളിച്ച ഒരു രാജമന്ദിരം പ്രത്യക്ഷമായി. ആ മന്ദിരം സമചതുരവും വിശാലവും ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും വാഹനങ്ങളുമുള്ളതും എല്ലാ ദിവ്യരസങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ദിവ്യഭോജനങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളുമുള്ളതുമായിരുന്നു. അവിടെ എല്ലാവിധ അന്നവും ഒരുക്കിയിരുന്നു; പാത്രങ്ങൾ കഴുകി നിർമലമാക്കിയിരുന്നു; എല്ലാ ആസനങ്ങളും യഥാസ്ഥാനം ക്രമീകരിച്ചിരുന്നു; ശോഭയുള്ള, നന്നായി വിരിച്ച ഉത്തമശയ്യകളുമുണ്ടായിരുന്നു. മഹർഷിയുടെ അനുവാദത്തോടെ മഹാബാഹുവായ കൈകേയീസുതൻ ഭരതൻ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇതെല്ലാം ഒരു മുഹൂർത്തനേരംകൊണ്ടു സംഭവിച്ചു — കവി എവിടെയും കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, കാരണം തപശ്ശക്തിയുടെ കർമം ക്ഷണികമാണ്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ രമണീയത — വിജനമായ പ്രയാഗത്തിൽ കാടിനു നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഒരു നഗരംപോലെ ഐശ്വര്യം ഉദിക്കുന്നു, അതും ഭോഗത്തിനല്ല, അതിഥിസത്കാരത്തിന്. കവി നിർമാണക്രമത്തെയും ലോകസൃഷ്ടിയുടെ ക്രമംപോലെ രചിക്കുന്നു — ആദ്യം നിരന്ന ഭൂമി, പിന്നെ പുല്ല്, പിന്നെ ഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, പിന്നെ നദി, പിന്നെ വീടുകൾ, ഒടുവിൽ രാജപ്രാസാദം. അഞ്ചു യോജന വിസ്താരം എന്ന സംഖ്യ സൈന്യത്തിന്റെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ചതുരംഗസൈന്യത്തിന് അത്രയും സ്ഥലം ആവശ്യമായിരുന്നു. ‘ഇന്ദ്രനീലവൈഡൂര്യസന്നിഭമായ പുൽത്തകിടികൾ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പച്ചപ്പുല്ലിന്റെ കാന്തി രത്നകാന്തിക്കു തുല്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. കൂവളം, വിളാർമരം, പ്ലാവ്, മാതളനാരകം, നെല്ലി, മാവ് — ഈ വൃക്ഷങ്ങളെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഋതുക്കളിലാണ് കായ്ക്കുന്നത്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരേസമയം ഫലഭൂഷിതമായിരിക്കുന്നു — ഇതും തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവംതന്നെ. ‘ചതുഃശാലങ്ങൾ’ എന്നാൽ നാലു ശാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീടുകൾ (നാലുകെട്ടുകൾ); അവയുടെ വെണ്മ കവി പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു. ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും വെവ്വേറെ ശാലകൾ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾക്കും പാർപ്പിടം ഒരുക്കിയിരുന്നു എന്നറിയാം. രാജമന്ദിരത്തിന്റെ വർണനയിൽ ‘വെൺമേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വെളുത്ത പ്രാസാദത്തിന്റെ ഔന്നത്യവും വെണ്മയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ‘ദിവ്യഗന്ധസമുക്ഷിതം’ എന്നാൽ സുഗന്ധജലം തളിച്ചത്.

പുരോഹിതന്മാരോടൊപ്പം മന്ത്രിമാരെല്ലാം ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു; ആ മന്ദിരത്തിന്റെ ഒരുക്കം കണ്ട് അവർ ആനന്ദിച്ചു. അവിടെ ദിവ്യമായ രാജാസനവും വെഞ്ചാമരവും വെൺകൊറ്റക്കുടയും സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു; ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാജാവിനെപ്പോലെ അതിനെ ചുറ്റിവന്നു — അതായത് രാജോചിതമായ വിധിയോടെ അതിനെ സമീപിച്ചു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം സ്വയം അതിൽ ഇരുന്നില്ല. രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം ആ ആസനത്തെ പൂജിച്ചു; വെഞ്ചാമരം കൈയിലെടുത്ത് സചിവന്റെ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നൈതികകേന്ദ്രം — ദേവനിർമിതമായ ഐശ്വര്യം മുന്നിലുണ്ട്, എന്നാൽ ഭരതൻ ഇപ്പോഴും തന്നെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സചിവനായിത്തന്നെ കരുതുന്നു; സിംഹാസനം രാമന്റേത്, ചാമരം വീശൽ ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം. പിന്നെ യഥാക്രമം മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും എല്ലാവരും ഇരുന്നു; ഒടുവിൽ സേനാപതിയും പ്രശാസ്താവും ഇരുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ പായസം ചെളിയായുള്ള നദികൾ ഭരദ്വാജന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഭരതന്റെ അടുത്തെത്തി. അവയുടെ ഇരുകരകളിലും വെളുത്ത മണ്ണുകൊണ്ടു തേച്ച, രമണീയവും ദിവ്യവുമായ വസതികൾ ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഉണ്ടായി. അതേ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ ബ്രഹ്മാവിനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടു വന്നെത്തി; സ്വർണം, രത്നം, മുത്ത്, പവിഴം എന്നിവയാൽ ശോഭിതരായ ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ കുബേരനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടും വന്നു. ഇങ്ങനെ ലോകപാലന്മാരുടെ പ്രസാദം ക്രമമായി വെളിപ്പെടുന്നു; ആതിഥ്യം ദൈവികമായ അളവിലെത്തുന്നു. ‘രാമായാഭിപ്രണമ്യ’ (രാമനെ നമസ്കരിച്ച്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — സന്നിഹിതനല്ലെങ്കിലും രാമൻതന്നെയാണ് അവിടെ രാജാവ്. പിന്നീട് സിംഹാസനത്തിൽ പാദുകങ്ങൾ വയ്ക്കാനിരിക്കുന്ന ഭരതന്റെ ആ പ്രവൃത്തിയുടെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ‘ആനുപൂർവ്യാത്’ (യഥാക്രമം) എന്ന പദത്തിലൂടെ സഭയുടെ മര്യാദ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും പദവിയനുസരിച്ച് ഇരുന്നു, ഇഷ്ടംപോലെയല്ല. പ്രശാസ്താവ് യജ്ഞത്തിലെ ഒരു വിശേഷ ഋത്വിക്കാണ്; സേനാപതിയോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ഒടുവിൽ ഇരുന്നു. പായസം ചെളിയായുള്ള നദികൾ എന്ന കല്പന അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ കാവ്യത്തിൽ അതു ദേവപ്രസാദത്തിന്റെ മൂർത്തരൂപമാണ്. ബ്രഹ്മാവും കുബേരനും അയച്ച സ്ത്രീകൾ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രണ്ടു ലോകപാലന്മാരുടെ പ്രസാദം വെവ്വേറെ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ രചിച്ച ആസനം ഭരതൻ അനുഭവിച്ചില്ല, പൂജിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു — ഈ വിരോധം സർഗത്തിലെ എല്ലാ വൈഭവത്തിനും നൈതികമായ അർഥം നൽകുന്നു.

ആരാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട പുരുഷൻ ഉന്മാദിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുമോ, അത്തരം ഇരുപതിനായിരം അപ്സരോഗണങ്ങൾ നന്ദനവനത്തിൽനിന്നു വന്നു. നാരദൻ, തുംബുരു, ഗോപൻ — പ്രഭയിൽ സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഈ ഗന്ധർവരാജന്മാർ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ പാടി. അലംബുഷ, മിശ്രകേശി, പുണ്ഡരീക, വാമന — ഈ നാല് അപ്സരസ്സുകൾ ഭരദ്വാജന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. ദേവന്മാരിലുള്ള മാലകളും ചൈത്രരഥവനത്തിലുള്ള മാലകളും എല്ലാം ഭരദ്വാജന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രയാഗത്തിൽ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി സമഗ്രകാവ്യത്തിലും ദുർലഭമായ ഒരദ്ഭുതചിത്രം രചിക്കുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾതന്നെ വാദ്യക്കാരും നർത്തകരുമായിത്തീർന്നു. കൂവളങ്ങൾ മൃദംഗവാദകരായി, താന്നികൾ താളം പിടിക്കുന്നവരായി, അരയാലുകൾ നർത്തകരായി. ചരളങ്ങളും പനകളും തിലകങ്ങളും പച്ചിലമരങ്ങളും കൂനരും കുള്ളരുമായി മാറി ആഹ്ലാദത്തോടെ അവിടെ വന്നുചേർന്നു. ഈട്ടി, നെല്ലി, ഞാവൽ, മാലതി, മല്ലിക, ജാതി, കാട്ടിലെ മറ്റു വള്ളികൾ — ഇവയെല്ലാം സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ച് ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സ്ത്രീകൾതന്നെ സൈന്യത്തോടു വിളിച്ചുപറയുന്നു: ‘സുര കുടിക്കുന്നവരേ, സുര കുടിക്കുവിൻ; വിശക്കുന്നവരേ, പായസം ഉണ്ണുവിൻ; ശുദ്ധമായ മാംസങ്ങളുമുണ്ട്, ആർക്ക് എന്തു വേണമോ അതു ഭക്ഷിക്കുവിൻ.’ ഗന്ധർവരാജന്മാരുടെ ഗാനം, അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തം, വൃക്ഷങ്ങളുടെ വാദ്യം — ഈ മൂന്നിലൂടെ കവി സമ്പൂർണമായ ഗാന്ധർവം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മാർദംഗികർ’ എന്നാൽ മൃദംഗവാദകർ, ‘ശമ്യാഗ്രാഹർ’ എന്നാൽ താളക്കോൽ പിടിക്കുന്നവർ; ഈ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് എടുത്തവയാണ്. കൂവളത്തിന്റെ കായ മൃദംഗാകൃതിയാണ്, താന്നിയുടെ തടി താളത്തിനു യോഗ്യവുമാണ് എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയാണ് ഇവിടത്തെ കല്പനയുടെ മൂലം. വള്ളികൾ സ്ത്രീരൂപം ധരിക്കുന്നതും നാമസാമ്യംകൊണ്ടുതന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു — ശിംശപാ, ആമലകീ, ജംബൂ, മാലതീ, മല്ലികാ, ജാതീ — ഈ പേരുകളെല്ലാം സംസ്കൃതത്തിൽ സ്ത്രീലിംഗമാണ്. ‘ചൈത്രരഥം’ എന്നത് ചിത്രരഥൻ എന്ന ഗന്ധർവൻ കാക്കുന്ന കുബേരന്റെ ഉദ്യാനമാണ്. അവിടെനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന പൂക്കൾ പ്രയാഗത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രണ്ടു ലോകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അകലം ഇല്ലാതായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉന്മാദിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ എന്നത് അപ്സരസ്സുകളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ്; കവി അതിനെ ‘ഉന്മാദംപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ മാത്രമാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്, യഥാർഥ ഉന്മാദമായല്ല.

പിന്നെ ഏഴും എട്ടും സ്ത്രീകൾ ചേർന്ന് ഓരോ പുരുഷനെയും തേച്ചുകുളിപ്പിക്കാനായി ഉദ്വർത്തനം ചെയ്ത് മനോഹരമായ നദീതീരങ്ങളിൽ കുളിപ്പിച്ചു. വിശാലനയനകളായ സ്ത്രീകൾ കാലും ദേഹവും തിരുമ്മാനായി ഓടിയെത്തി; ദേഹം തുടച്ചശേഷം ആ സുന്ദരികൾ അവരെ പാനം ചെയ്യിച്ചു. മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, വാഹനങ്ങളും സത്കരിക്കപ്പെട്ടു — വാഹനപാലകർ കുതിരകളെയും ആനകളെയും കഴുതകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും സുരഭിയുടെ മക്കളെയും യഥാവിധി ഊട്ടി; മഹാബലരായ അവർ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠയോദ്ധാക്കളുടെ വാഹനങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കരിമ്പും തേൻചേർത്ത മലരും തീറ്റി. അവിടെ അത്രയ്ക്കു മദമുണ്ടായിരുന്നു — കുതിരയെ കെട്ടുന്നവൻ സ്വന്തം കുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല, ആനക്കാരൻ സ്വന്തം ആനയെയും. ആ സൈന്യം മത്തരും പ്രമത്തരും മുദിതരുമായി അവിടെ ശോഭിച്ചു. എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളാലും തൃപ്തരായ, ചെഞ്ചന്ദനം പൂശിയ, അപ്സരോഗണങ്ങളോടു ചേർന്ന സൈനികർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ അയോധ്യയിലേക്കു പോകില്ല, ദണ്ഡകത്തിലേക്കും പോകില്ല; ഭരതനു കുശലം ഭവിക്കട്ടെ, രാമനും അതുപോലെ സുഖം ഭവിക്കട്ടെ.’ കാലാൾപ്പടയാളികളും ആനക്കാരും കുതിരക്കാരും അവയെ കെട്ടുന്നവരും — നാഥനില്ലാത്തവരായ അവർ — ആ സത്കാരം ലഭിച്ചപ്പോൾ ഇതേ വാക്കുതന്നെ പറഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിനു മനുഷ്യർ അത്യധികം സന്തോഷിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു; ‘ഞങ്ങൾ ഭരതന്റെ അനുയായികളാണ്, ഇതുതന്നെയാണ് സ്വർഗം’ എന്നും പറഞ്ഞു. സൈനികർ നൃത്തം ചെയ്തും ചിരിച്ചും പാടിയും മാലകളണിഞ്ഞും ആയിരക്കണക്കിന് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ഓടിനടക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. ഈ വാക്കുകൾ കവി ലളിതമായാണ് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത്; എന്നാൽ അവയിൽ സൈന്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ ഭാവപരിവർത്തനം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട സൈന്യം ഇപ്പോൾ പോകാൻതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഉച്ഛാദ്യ’ എന്നത് ഉദ്വർത്തനക്രിയയാണ് — ദേഹത്ത് സുഗന്ധചൂർണം തേച്ചുപിടിപ്പിക്കൽ; അതിനുശേഷമാണ് സ്നാനം. ‘സംവാഹന്ത്യഃ’ എന്നത് ക്ഷീണമകറ്റാനായി ചെയ്യുന്ന ദേഹം തിരുമ്മലാണ്. ഇങ്ങനെ സ്നാനത്തിന്റെ മൂന്ന് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ കവി പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധ കാണിക്കുന്നു — ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ തൃപ്തി വാഹനങ്ങളുടെ തൃപ്തിയില്ലാതെ പൂർണമാകുന്നില്ലല്ലോ. ‘നാശ്വബന്ധോഽശ്വമാജാനാത്’ (കുതിരയെ കെട്ടുന്നവൻ കുതിരയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ കവി മദത്തിന്റെ പാരമ്യം ഹാസ്യം കലർത്തി വർണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘നൈവായോധ്യാം ഗമിഷ്യാമഃ’ (ഞങ്ങൾ അയോധ്യയിലേക്കു പോകില്ല) എന്ന സൈന്യത്തിന്റെ വാക്ക് ഗൗരവമുള്ളതാണ് — സത്കാരത്തിന്റെ മാധുര്യം കർത്തവ്യം മറക്കുന്നിടത്തോളം എത്തി എന്നും അയോധ്യയുടെ ശോകം ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്കു മറന്നുപോയി എന്നും ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുരഭിയുടെ മക്കൾ’ എന്നാൽ പശുക്കളും കാളകളും — കാമധേനുവിന്റെ സന്തതികൾ എന്ന പൗരാണികസംജ്ഞ. ‘മധുലാജങ്ങൾ’ എന്നാൽ വാഹനങ്ങൾക്കു നൽകുന്ന തേൻചേർത്ത മലർ. ‘തർപിതാഃ സർവകാമൈഃ’ എന്നാൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും തൃപ്തർ. ‘രക്തചന്ദനരൂഷിതാഃ’ എന്നാൽ ചെഞ്ചന്ദനം പൂശിയവർ — ഉത്സവത്തിന്റെ അടയാളം. ‘അനാഥാഃ’ എന്നത് ഇവിടെ സ്വാമിയില്ലാത്തവർ എന്നല്ല, സ്വയം തങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്ത സാധാരണ സേവകർ എന്നാണ് അർഥം.

അമൃതസമാനമായ ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടും വീണ്ടും ദിവ്യഭക്ഷ്യങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ അവർക്കു ഭക്ഷിക്കാൻ മോഹമുണ്ടായി — തൃപ്തിപോലും തൃഷ്ണയെത്തന്നെ വർധിപ്പിച്ചു. ദാസന്മാരും ദാസികളും വധുക്കളും സൈനികരും എല്ലാവരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരും പുതുവസ്ത്രധാരികളുമായി. ആനകളും കഴുതകളും ഒട്ടകങ്ങളും പശുക്കളും കുതിരകളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവിടെ നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ആരും മറ്റൊരാളുടെ ഉരുള കൊതിച്ചില്ല. അവിടെ വെളുത്ത വസ്ത്രമില്ലാത്തവനോ വിശക്കുന്നവനോ മലിനനോ പൊടിപിടിച്ച മുടിയുള്ളവനോ ആയ ഒരു മനുഷ്യനെയും കണ്ടില്ല — ഇങ്ങനെ കവി സത്കാരത്തിന്റെ പൂർണത ഒരൊറ്റ നിഷേധവാക്യംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ആട്ടിറച്ചിയും പന്നിയിറച്ചിയും നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠമായ മാംസരസക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ, പഴച്ചാറുകൊണ്ടു പാകപ്പെടുത്തിയ സുഗന്ധരസമുള്ള സൂപങ്ങളോടുകൂടിയ, വെള്ളച്ചോറുനിറഞ്ഞ, പൂക്കൊടികളാൽ അലംകൃതമായ ആയിരക്കണക്കിനു ലോഹപാത്രങ്ങൾ അവിടെ ചുറ്റും വിസ്മിതരായ മനുഷ്യർ കണ്ടു. വനത്തിന്റെ അരികുകളിലെ കിണറുകൾ പായസം ചെളിയായുള്ളവയായി, പശുക്കൾ കാമധേനുക്കളായി, മരങ്ങൾ തേനൊഴുക്കുന്നവയായി. കുളങ്ങൾ മൈരേയം നിറഞ്ഞവയും പാകംചെയ്ത മാംസക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയുമായിരുന്നു; ചൂടുള്ള കലങ്ങൾ മാൻ, മയിൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം നിറഞ്ഞവയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി സമൃദ്ധിയുടെ വർണന ക്രമേണ ഗാഢമാക്കുന്നു — ആദ്യം ഭോജനം, പിന്നെ വസ്ത്രം, പിന്നെ മൃഗങ്ങളുടെ തൃപ്തി, ഒടുവിൽ പാത്രങ്ങളുടെയും കിണറുകളുടെയും ആധിക്യം. ഇതെല്ലാം ഒരൊറ്റ രാത്രിക്കുവേണ്ടിയാണ് എന്നോർക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ശ്രോതാവിന്റെ വിസ്മയം വർധിക്കുന്നു. ‘ലൗഹ്യഃ’ എന്നാൽ ലോഹംകൊണ്ടുള്ള വലിയ പാത്രങ്ങൾ; ‘പുഷ്പധ്വജവത്യഃ’ എന്നാൽ പൂക്കൊടികളാൽ അലംകൃതമായവ. ‘നിഷ്ഠാനം’ എന്നാൽ മാംസരസം, ‘നിര്യൂഹം’ എന്നാൽ പഴങ്ങളുടെ കഷായം, ‘സൂപം’ എന്നാൽ പരിപ്പുകറി — ഈ പദങ്ങളിലൂടെ കവി പാകശാസ്ത്രത്തിലെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘കാമദുഘാഃ ഗാവഃ’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ എല്ലാ പശുക്കളും കാമധേനുതുല്യരായി എന്നാണ് പറയുന്നത്. ‘മധുച്യുതഃ ദ്രുമാഃ’ എന്നാൽ മരങ്ങളിൽനിന്നു തേനൊഴുക്ക്. ‘മൈരേയം’ എന്നാൽ മധുരമുള്ള സുര; ‘മാർഗമായൂരകൗക്കുടം’ എന്നാൽ മാൻ, മയിൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം — ഇവ അക്കാലത്തെ ഭോജ്യങ്ങൾക്കുള്ള സാക്ഷ്യമാണ്. ഇങ്ങനെ കവി ദേവമായ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യലോകത്തിലെ ഭോഗസാമഗ്രികളും വിസ്തരിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാന്യോ ഹ്യന്യമകല്പയത്’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ അർഥം — ആരും മറ്റൊരാളുടെ പങ്കു ചോദിച്ചില്ല, കാരണം എല്ലാവർക്കും വേണ്ടത്ര ഉണ്ടായിരുന്നു; മത്സരത്തിന് ഇടമേ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

ആയിരക്കണക്കിനു പാത്രികളും ലക്ഷക്കണക്കിനു തളികകളും സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള പാത്രങ്ങൾ നൂറുകോടിക്കണക്കിനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. തളികകളും കുടങ്ങളും കരംഭികളും തൈരുനിറഞ്ഞവയും നന്നായി സംസ്കരിച്ചവയുമായിരുന്നു; യൗവനത്തിലെത്തിയ, മഞ്ഞനിറമുള്ള, സുഗന്ധമുള്ള വിളാമ്പഴത്തിന്റെയും മധുരരസത്തിന്റെയും വെളുത്ത തൈരിന്റെയും പായസത്തിന്റെയും തടാകങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; പഞ്ചസാരക്കൂമ്പാരങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. നദികളുടെ കടവുകളിൽ പാത്രങ്ങളിൽ വച്ച കൽക്കങ്ങളും ചൂർണകഷായങ്ങളും പലവിധ സ്നാനദ്രവ്യങ്ങളും മനുഷ്യർ കണ്ടു. വെളുത്ത, നാരുകളുള്ള പല്ലുതേക്കുന്ന കോലുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളും, ചെപ്പുകളിൽ വച്ച വെളുത്ത ചന്ദനക്കുഴമ്പും, മിനുക്കിയ കണ്ണാടികളും, വസ്ത്രക്കൂമ്പാരങ്ങളും, ആയിരക്കണക്കിനു ജോടി മെതിയടികളും ചെരിപ്പുകളും, അഞ്ജനച്ചെപ്പുകളും ചീപ്പുകളും കൂർച്ചങ്ങളും കുടകളും വില്ലുകളും വിചിത്രമായ കവചങ്ങളും ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും അവിടെത്തന്നെ ഒരുക്കിയിരുന്നു. കഴുതകൾക്കും ഒട്ടകങ്ങൾക്കും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കുമായി കുടിവെള്ളത്തടാകങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; കരിങ്കൂവളവും താമരയുമുള്ള, നല്ല കടവുകളുള്ള, ഇറങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്ന, ആകാശവർണമുള്ള, തെളിനീരുള്ള, സുഖമായി മുങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്ന തടാകങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. ഈ എഴുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകവും ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ വിശപ്പടക്കാനായി ഇന്ദ്രനീലവൈഡൂര്യനിറമുള്ള മൃദുവായ പുല്ലിൻകൂമ്പാരങ്ങളും എല്ലായിടത്തും കണ്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി സൈനികന്റെ ദൈനംദിനജീവിതത്തിലെ ഓരോ അംഗവും സ്പർശിക്കുന്നു — ഭോജനം, സ്നാനം, അലങ്കാരം, ആയുധം, ശയനം, മൃഗങ്ങൾക്കുള്ള പുല്ലും വെള്ളവും. ഒന്നും മറന്നിട്ടില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് പൂർണമായ ആതിഥ്യത്തിന്റെ നിർവചനം. ഇവിടെ സംഖ്യാവാചകപദങ്ങളുടെ ആരോഹണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സഹസ്രങ്ങൾ, നിയുതങ്ങൾ, ന്യർബുദങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന സംഖ്യകൾ; അതിലൂടെ ആധിക്യത്തിന്റെ അനുഭവം ക്രമേണ ഗാഢമാകുന്നു. ‘കരംഭികൾ’ എന്നാൽ തൈർപ്പാത്രങ്ങൾ, ‘സമുദ്ഗങ്ങൾ’ എന്നാൽ ചന്ദനച്ചെപ്പുകൾ, ‘ആഞ്ജനികൾ’ എന്നാൽ കൺമഷിച്ചെപ്പുകൾ, ‘കങ്കതങ്ങൾ’ എന്നാൽ ചീപ്പുകൾ, ‘കൂർച്ചങ്ങൾ’ എന്നാൽ ബ്രഷുകൾ, ‘മർമത്രാണങ്ങൾ’ എന്നാൽ കവചങ്ങൾ. ഈ പദങ്ങളിലൂടെ സൈന്യപ്പാളയത്തിനുവേണ്ട സമ്പൂർണസാമഗ്രികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. തടാകങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ‘ആകാശവർണസമാനം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ജലത്തിന്റെ നിർമലത ആകാശത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. മൃഗങ്ങൾക്കു വെവ്വേറെ ജലാശയങ്ങളും വെവ്വേറെ പുൽക്കൂമ്പാരങ്ങളും — ഇതിലൂടെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമത്വം കാണിക്കുന്നു; മനുഷ്യർക്കെന്നപോലെ മൃഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും ശ്രദ്ധ ചെലുത്തുന്നു. ‘കൽക്കങ്ങൾ’ എന്നാൽ അരച്ച സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ‘ചൂർണകഷായങ്ങൾ’ എന്നാൽ സ്നാനസമയത്ത് ഉപയോഗിക്കുന്ന സുഗന്ധചൂർണങ്ങളും കഷായങ്ങളും. ‘അംശുമന്തോ ദന്തധാവനസഞ്ചയാഃ’ എന്നാൽ നാരുകളുള്ള പല്ലുതേക്കുന്ന കോലുകൾ. ‘പാദുക’ മരംകൊണ്ടുള്ളത് (മെതിയടി), ‘ഉപാനത്’ തോലുകൊണ്ടുള്ളത് (ചെരിപ്പ്) — രണ്ടും ആയിരക്കണക്കിനു ജോടികൾ. ‘നിർവാപാർഥം’ എന്നാൽ മൃഗങ്ങളുടെ വിശപ്പടക്കാൻ. ‘സുഖാപ്ലവാൻ’ എന്നാൽ സുഖമായി മുങ്ങിക്കുളിക്കാവുന്നവ; അവയുടെ തീരങ്ങളും എളുപ്പം ഇറങ്ങാവുന്നവയായിരുന്നു.

സ്വപ്നംപോലെ അദ്ഭുതകരമായ, മഹർഷി ഭരതനു നൽകിയ ആ ആതിഥ്യം കണ്ട് ആ മനുഷ്യർ വിസ്മയിച്ചു — ഇതു സത്യമോ സ്വപ്നമോ എന്ന് അവർക്കു സന്ദേഹമുണ്ടായി. ഇങ്ങനെ നന്ദനവനത്തിൽ ദേവന്മാരെന്നപോലെ രമിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് രമണീയമായ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. പിന്നെ ആ നദികളും ആ ഗന്ധർവന്മാരും ആ സുന്ദരികളെല്ലാവരും ഭരദ്വാജനോടു യാത്രചോദിച്ച് വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി — എവിടെനിന്നു വന്നുവോ അവിടേക്കുതന്നെ. എന്നാൽ പ്രഭാതത്തിലും മനുഷ്യർ അതുപോലെതന്നെ മദ്യലഹരിയിൽ മത്തരായിരുന്നു; അതുപോലെതന്നെ ദിവ്യമായ അകിലും ചന്ദനവും പൂശിയവരായിരുന്നു; മനുഷ്യർ ഞെരിച്ചമർത്തിയ പലവിധ ഉത്തമമായ ദിവ്യമാലകൾ അതുപോലെതന്നെ അവിടവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. കവി സർഗം ദേവന്മാരുടെ മടക്കത്തോടെയല്ല അവസാനിപ്പിക്കുന്നത്, ശേഷിച്ച സൗരഭ്യവും ചന്ദനലേപവും ചിതറിയ പൂമാലകളുംകൊണ്ടാണ് — അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് സ്വയം രാത്രിയിലെ ഉത്സവം ഓർക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പുറപ്പെടാൻ അനുവാദം ചോദിക്കും; മുനി അദ്ദേഹത്തിനു ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക