॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 90-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരത-ഭരദ്വാജ സംവാദം

കാൽനടയായി ആശ്രമത്തിലേക്ക്, ഭരദ്വാജന്റെ ആതിഥ്യവും ശങ്കയും, ഭരതന്റെ നിർദോഷതാനിവേദനം, ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴികാട്ടൽ, ആശ്രമത്തിൽ രാപാർക്കാനുള്ള ക്ഷണം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ ഭരദ്വാജന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമവനം കണ്ടു. ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമപ്രവേശത്തോടെ ആരംഭിച്ച് മുനിയുമായുള്ള സംവാദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിനടുത്തെത്തി, ഒരു ക്രോശം അകലെവച്ചുതന്നെ ജനങ്ങളെയെല്ലാം നിർത്തി, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം മാത്രം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങളും രാജോചിതമായ വേഷഭൂഷകളും അഴിച്ചുവച്ച്, രണ്ടു പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ മാത്രം ധരിച്ച്, പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ നടത്തി കാൽനടയായിത്തന്നെ നീങ്ങുന്നു. ഭരദ്വാജനെ കാണാവുന്നിടത്തെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരെയും നിർത്തി, പുരോഹിതനെ മാത്രം പിന്തുടരുന്നു. ഈ ക്രമം തപോവനത്തിന്റെ മര്യാദയുടെ സൂക്ഷ്മമായ പാലനമാണ് — സൈന്യം ദൂരെ, മന്ത്രിമാർ അതിനടുത്ത്, താനാകട്ടെ ആയുധമില്ലാത്ത അനുഗാമിയായി. വസിഷ്ഠനെ കണ്ട ഉടൻ മഹാതപസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ ‘അർഘ്യം’ എന്നു ശിഷ്യരോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആസനത്തിൽനിന്ന് വേഗം എഴുന്നേറ്റു. വസിഷ്ഠനെ ചെന്നുകണ്ട്, ഭരതനാൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി അദ്ദേഹം ദശരഥന്റെ പുത്രനാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി. ഇരുവർക്കും അർഘ്യവും പാദ്യവും പഴങ്ങളും നൽകി, അദ്ദേഹം യഥാക്രമം കുലത്തിലെ ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു. വസിഷ്ഠനെ കണ്ടമാത്രയിൽ മുനി എഴുന്നേറ്റതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ബ്രഹ്മർഷിക്ക് ബ്രഹ്മർഷിയോടുള്ള ആദരം. ഭരതന്റെ അഭിവാദനം വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു — രാജകുമാരനായിട്ടും അദ്ദേഹം അതിഥിയെപ്പോലെയാണ് വന്നത്, രാജാവിനെപ്പോലെയല്ല.

മുനിയുടെ ചോദ്യക്രമം വിവേകപൂർണമാണ് — അയോധ്യയിലും സൈന്യത്തിലും ഭണ്ഡാരത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും മന്ത്രിമാരിലും ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദശരഥൻ മരിച്ചുവെന്നറിയാവുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം രാജാവിനെക്കുറിച്ചു ചോദിച്ചില്ല. തപസ്സുകൊണ്ടു ദിവ്യദൃഷ്ടി നേടിയ അദ്ദേഹം മരിച്ചയാളുടെ പേരുപറഞ്ഞ് പുത്രന്റെ ശോകം ഉണർത്തുന്നില്ല — ഇതാണ് മുനിയുടെ കരുണ. വസിഷ്ഠനും ഭരതനും തിരിച്ചും ചോദിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിലും അഗ്നികളിലും ശിഷ്യരിലും വൃക്ഷങ്ങളിലും മൃഗപക്ഷികളിലും സുഖംതന്നെയല്ലേ എന്ന്. തപോവനത്തിലെ ക്ഷേമാന്വേഷണത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഉൾപ്പെടുന്നു — ആശ്രമവാസികളായ അവരും കുടുംബംതന്നെ എന്നു ഭാവം. ഭരദ്വാജൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു മറുപടി നൽകി, രാഘവനോടുള്ള സ്നേഹബന്ധംകൊണ്ടുതന്നെ ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘രാജ്യം ഭരിക്കുന്ന നീ ഇവിടെ വന്നതിന്റെ കാര്യമെന്ത്? ഇതെല്ലാം എന്നോടു പറയൂ; എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല.’ ഈ അവസാനവാക്യമാണ് വരാനിരിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണമായ ചോദ്യത്തിന്റെ ബീജം. ‘എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് ആശ്ചര്യകരമാണ് — മുനി സ്വയം തന്റെ സംശയം അറിയിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം ഭരതനെ ഉത്തരം നൽകാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു; ഇവിടെ ചോദ്യംതന്നെയാണ് പരീക്ഷ. കവി ഇവിടെ സംവാദത്തിന്റെ ശില്പം കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം സൗജന്യം, പിന്നെ ശങ്ക, പിന്നെ ഉത്തരം, ഒടുവിൽ പ്രസാദം.

ഭരദ്വാജൻ ശങ്ക മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, സ്പഷ്ടമായിത്തന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘ശത്രുസംഹാരകനും ആനന്ദവർധനനുമായ ആരെ കൗസല്യ പ്രസവിച്ചുവോ, ആര് സഹോദരനോടും ഭാര്യയോടുമൊപ്പം ദീർഘകാലത്തേക്കു കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടുവോ, ആ മഹായശസ്വി ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം പിതാവിനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട് ‘ഇവിടെ പതിന്നാലു വർഷം വനവാസിയാകൂ’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടുവോ — പാപമില്ലാത്ത ആ രാമനോടും അവന്റെ അനുജനോടും എന്തെങ്കിലും പാപം ചെയ്ത് മുള്ളില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചല്ലല്ലോ നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്?’ ഈ ശങ്ക കഠിനമാണ്, എന്നാൽ മുനിയുടെ അഭിപ്രായം മറ്റൊന്നാണ് — ഭരതന്റെ ശുദ്ധി ലോകസമക്ഷം വെളിപ്പെടുത്താനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘സ്ത്രീനിമിത്തം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയിയുടെ കാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭരതന്റെ പേര് അതിനോടു ചേർത്തിട്ടില്ല. ‘അകണ്ടകം’ (മുള്ളില്ലാത്ത) എന്ന പദംതന്നെയാണ് ശങ്കയുടെ മൂർച്ചയേറിയ ആയുധം — രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇല്ലാതായാൽ രാജ്യം നിഷ്കണ്ടകമാകും എന്നാണ് വ്യംഗ്യം. ശങ്കയുടെ രചനയും കൗശലപൂർണമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു ചെയ്ത അന്യായം, ഒടുവിൽ ഭരതന്റെ സാധ്യമായ ഗൂഢോദ്ദേശ്യം. ഇതിലൂടെ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ പക്ഷം ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ ആരോപണം കൂടുതൽ മൂർച്ചയേറിയതാകുന്നു. എന്നാൽ ‘ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലല്ലോ’ എന്നു ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, നിശ്ചയരൂപത്തിലല്ല — അതിനാൽ മുനിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നിന്ദയല്ല, പരീക്ഷതന്നെയാണ്.

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട ഭരതൻ ദുഃഖംകൊണ്ടു കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തിൽ മറുപടി പറയുന്നു: ‘ഭഗവാനും എന്നെ ഇങ്ങനെ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ നശിച്ചു. എന്നിൽനിന്നു ദോഷം ശങ്കിക്കരുതേ; എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയരുതേ.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ കർമം സ്പഷ്ടമായിത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു: ‘ഞാനില്ലാത്തപ്പോൾ എന്നെ മുൻനിർത്തി എന്റെ അമ്മ പറഞ്ഞത് എനിക്കിഷ്ടമല്ല; ഇതിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനല്ല, ആ വാക്കു ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നുമില്ല.’ പുത്രൻ അമ്മയുടെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുദ്ധിയുടെ തെളിവ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ലക്ഷ്യം അറിയിക്കുന്നു: ‘ഞാനാകട്ടെ ആ നരവ്യാഘ്രനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് — അയോധ്യയിലേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുപോകാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കാനും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം അപേക്ഷിക്കുന്നു: ‘ഇങ്ങനെയുള്ളവനായി എന്നെ കരുതി അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം; ഭഗവാനേ, പറഞ്ഞുതരൂ — ഇപ്പോൾ മഹീപതിയായ രാമൻ എവിടെയാണ്?’ ഇവിടെ ‘മഹീപതി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെത്തന്നെ രാജാവായി കരുതുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉത്തരത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — തന്റെ നിർദോഷത, അമ്മയുടെ വാക്കിന്റെ നിരാകരണം, വരവിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഇവയിൽ രണ്ടാമത്തേതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനം; കാരണം ലോകം ഭരതനെ കൈകേയിയുടെ പുത്രൻ എന്ന നിലയിൽത്തന്നെ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു; അദ്ദേഹമാകട്ടെ അമ്മയുടെ വാക്കിനെ സ്പഷ്ടമായി നിരാകരിച്ച് അതിൽനിന്നു തന്നെ വേർതിരിക്കുന്നു.

വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഋത്വിക്കുകളാൽ അഭ്യർഥിക്കപ്പെട്ട ഭഗവാൻ ഭരദ്വാജൻ പ്രസന്നനായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, രാഘവവംശജനായ നിന്നിൽ ഇതു യുക്തംതന്നെ — ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ആദരവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും സജ്ജനങ്ങളെ അനുഗമിക്കലും. നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് എനിക്കറിയാം; ‘അത് ഉറപ്പിക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്നു കരുതി, നിന്റെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിച്ചത്.’ ഇങ്ങനെ മുനി തന്റെ ശങ്കയുടെ ലക്ഷ്യം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അത് അവിശ്വാസംകൊണ്ടല്ല, ഭരതന്റെ നിർമലത പ്രകാശിപ്പിക്കാനായിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ച ഉത്തരം നൽകുന്നു: ‘സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പമുള്ള ധർമജ്ഞനായ രാമനെയും എനിക്കറിയാം; നിന്റെ ഈ ജ്യേഷ്ഠൻ ചിത്രകൂടമെന്ന മഹാപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നു. നാളെ നീ ആ ദേശത്തേക്കു പോകും; ഇന്നു മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കൂ. സുപ്രാജ്ഞനും കാമാർഥങ്ങളറിയുന്നവനുമായവനേ, എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുതരൂ.’ ഉദാരദർശനനും പ്രസന്നനുമായ ഭരതൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ രാപാർക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചു — ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘കീർത്തി വർധിപ്പിക്കാനായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനി തന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ഭരതന്റെ നിർമലത സ്വന്തം വായാൽ പറയപ്പെട്ടാൽ അതു ലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകും. ഇങ്ങനെ ശങ്കതന്നെ സ്തുതിക്കുള്ള ഉപാധിയായിത്തീർന്നു. ഒടുവിൽ മുനി ആതിഥ്യം യാചിക്കുകയാണ്, ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല — ‘എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുതരൂ’ എന്ന്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ ആതിഥ്യത്തിന്റെതന്നെ വിസ്തൃതമായ വർണനയുണ്ടാകും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക