॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 89-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതന്റെ ഗംഗാതരണവും ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയും

പ്രഭാതത്തിൽ ഗുഹന്റെ വരവ്, അഞ്ഞൂറു തോണികളുടെ ശേഖരണം, സൈന്യത്തിന്റെ ഗംഗാതരണം, പ്രയാഗവനത്തിൽ താവളം, ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിന്റെ ദർശനം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ദർഭശയ്യ കണ്ട് വിലപിച്ച ഭരതൻ സ്വയം വനവാസം ചെയ്യുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ കർമരൂപത്തിലുള്ള ആരംഭം കാണിക്കുന്നു — ഗംഗാതരണം. ശൃംഗിവേരപുരത്ത് ഗംഗാതീരത്തുതന്നെ രാത്രി കഴിച്ച രാഘവനായ ഭരതൻ പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുഘ്നനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുഘ്നാ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? നിനക്കു മംഗളം; നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹനെ വേഗം കൊണ്ടുവരൂ; അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ അക്കരെ കടത്തും.’ ഇവിടെ ‘കാല്യം’ (പുലർച്ചെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന് ഉറക്കം ലഭിച്ചില്ല, അദ്ദേഹം പ്രഭാതംതന്നെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ശത്രുഘ്നനും അങ്ങനെതന്നെ — ‘ഞാൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ഉറങ്ങുന്നില്ല; ഞാനും ആര്യനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം മറുപടി പറയുന്നു. നരസിംഹങ്ങളായ ഇരുവരും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഉചിതസമയത്ത് ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി വന്ന് സംസാരിച്ചു. ഈ ഭൂമിക സർഗത്തിന്റെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ കർമത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം. ‘നിനക്കു മംഗളം’ എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഭരതൻ അനുജനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ആശീർവാദത്തോടെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഈ കുലത്തിന്റെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിലും സൗജന്യം കൈവിടുന്നില്ല. ഗുഹൻ ‘ഉചിതസമയത്ത്’ വന്നതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നൈപുണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിളിക്കാതെ വരുന്നില്ല, വിളിച്ചാൽ വൈകുന്നുമില്ല.

ഗുഹൻ സ്നേഹത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, നദീതീരത്ത് രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചുവോ? സൈന്യസമേതനായ അങ്ങേക്ക് എപ്പോഴും സുഖംതന്നെയല്ലേ?’ ഈ വാക്കുകൾ സ്നേഹത്തോടെ പറഞ്ഞവയാണെന്ന് കവി സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നു; നിഷാദരാജന്റെ ആതിഥ്യം ഔപചാരികമല്ല, ഹൃദയപൂർവമാണ്. അതുകേട്ട് രാമന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വശംവദനായ ഭരതൻ മറുപടി പറയുന്നു: ‘ധീമാനേ, ഞങ്ങൾക്കു രാത്രി സുഖമായിരുന്നു; നീ ഞങ്ങളെ സത്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇനി ദാശന്മാർ അനേകം തോണികളിൽ ഞങ്ങളെ ഗംഗ കടത്തട്ടെ.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിൽ എവിടെയും രാജാജ്ഞയുടെ കാഠിന്യമില്ല; ‘കടത്തട്ടെ’ എന്ന ലോട്ടിന്റെ രൂപംതന്നെ പ്രാർഥനപോലെയാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഗുഹനാകട്ടെ അതൊരു ശാസനമെന്നപോലെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു — തിടുക്കത്തിൽ വീണ്ടും നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ജ്ഞാതിജനങ്ങളെ വിളിക്കുന്നു. ‘രാമസ്യാനുവശഃ’ (രാമന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വശംവദൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ ഓരോ കർമവും രാമന്റെ ഇച്ഛയെത്തന്നെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ഇവിടെ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള താരതമ്യം മനോഹരമാണ് — ഗുഹൻ രാജകുമാരനോട് ‘സുഖമല്ലേ’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു, ഭരതനാകട്ടെ മറുപടിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആതിഥ്യത്തെത്തന്നെ വാഴ്ത്തുന്നു. ശോകത്താൽ ദഹിക്കുന്നവനും മറ്റൊരാളുടെ സത്കാരം മറക്കുന്നില്ല. ‘ദാശന്മാർ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ നിഷാദന്മാരുടെ തൊഴിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ മുക്കുവരും തോണിക്കാരുമാണ്; അവരുടെ കൗശലംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഈ മഹാസൈന്യം അക്കരെയെത്തുക.

ഗുഹൻ ജ്ഞാതിജനങ്ങളോടു പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കുവിൻ, ഉണരുവിൻ; നിങ്ങൾക്ക് എന്നും മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ. തോണികൾ വലിച്ചടുപ്പിക്കുവിൻ; ഞാൻ സൈന്യത്തെ അക്കരെ കടത്തും.’ രാജശാസനമനുസരിച്ച് അവർ തിടുക്കത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും അഞ്ഞൂറു തോണികൾ കൊണ്ടുവന്നു. അവയിൽ ചിലത് സ്വസ്തികച്ചിഹ്നത്താൽ തിരിച്ചറിയാവുന്നവയും വലിയ മണികളുള്ളവയും കൊടികളുള്ളവയും തുഴക്കാർ സജ്ജരായവയും ഉറപ്പോടെ നിർമിച്ചവയുമായിരുന്നു. പിന്നെ ഗുഹൻ സ്വയം, സ്വസ്തികച്ചിഹ്നമുള്ളതും വെളുത്ത കമ്പിളി വിരിച്ചതും മംഗളഘോഷത്തോടുകൂടിയതുമായ ഒരു കല്യാണിയായ തോണി കൊണ്ടുവന്നു. അതിൽ ഭരതനും മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നനും കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളും കയറി. അതിനുമുമ്പ് പുരോഹിതനും ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും കയറിയിരുന്നു; തുടർന്ന് രാജപത്നിമാർ, അതുപോലെ വണ്ടികളും ചന്തസാധനങ്ങളും. ഇവിടെ കവി കയറുന്ന ക്രമത്തെത്തന്നെ ഒരു മര്യാദയായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നെ രാജപരിവാരം, പിന്നെ ഉപകരണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ വ്യവസ്ഥയോടെയാണ് മഹാസൈന്യസമൂഹം ഗംഗയുടെ അക്കരെപ്പോകാൻ ഒരുങ്ങിയത്. ‘രാജശാസനാത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഗുഹന്റെ വാക്കുതന്നെ രാജാജ്ഞയാണെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു — നിഷാദന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ സ്വന്തം രാജാവായി കരുതുന്നു. അഞ്ഞൂറു തോണികളുടെ സംഖ്യ ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തോണികളുടെ വർണനയും അലങ്കാരസഹിതമാണ് — സ്വസ്തികച്ചിഹ്നം, വലിയ മണികൾ, കൊടികൾ, ഉറച്ച ബന്ധനം — ഇവയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് നാടൻതോണികളല്ല, രാജയോഗ്യമായ യാനങ്ങളാണ്.

കവി ഇപ്പോൾ നദി കടക്കുന്നതിന്റെ മഹത്തായ ദൃശ്യം വർണിക്കുന്നു. താവളത്തിനു തീകൊളുത്തുന്നവരുടെയും കടവിലിറങ്ങുന്നവരുടെയും സാധനങ്ങൾ എടുക്കുന്നവരുടെയും ഘോഷം ആകാശം തൊട്ടു. കൊടികളുള്ള ആ തോണികൾ ദാശന്മാർ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച്, കയറിയ ജനങ്ങളെ വഹിച്ചുകൊണ്ട്, അതിവേഗികളെപ്പോലെ പാഞ്ഞു. അവയിൽ ചിലത് സ്ത്രീകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, ചിലത് കുതിരകളാൽ, ചിലത് വണ്ടികളും വാഹനമൃഗങ്ങളും വിലപിടിച്ച ധനവും വഹിച്ചിരുന്നു. അവ അക്കരെയെത്തി ആ ജനങ്ങളെ ഇറക്കി തിരിച്ചുവന്നു; അപ്പോൾ ദാശബന്ധുക്കൾ വെള്ളത്തിൽ ‘കാണ്ഡചിത്രങ്ങൾ’ — തോണിയോട്ടത്തിലെ കൗശലപ്രദർശനങ്ങൾ — നടത്തി. വൈജയന്തിക്കൊടികളോടുകൂടിയ ആനകൾ ആനക്കാരാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട് നീന്തിക്കൊണ്ട് ചിറകുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. പർവതങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ പറന്നിരുന്നു എന്ന പ്രാചീനകഥയെയും ഈ ഉപമ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ജനങ്ങളുടെ കോലാഹലം, തോണികളുടെ ഗതി, ആനകളുടെ ശോഭ — ഈ മൂന്നു ചിത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ഇണക്കുന്നു. ‘ഘോഷം ആകാശം തൊട്ടു’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആവാസം ആദീപയതാം’ (താവളത്തിനു തീകൊളുത്തുന്നവരുടെ) എന്ന പദത്തിന്റെ താത്പര്യം ടീകാകാരന്മാർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു — പാളയം ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന സൈനികർ ബാക്കിയുള്ള കുടിലുകളും മറ്റും കത്തിച്ചിട്ടാണ് പോകുന്നത്; ശത്രുവിന് ഒരടയാളവും ബാക്കിയാകാതിരിക്കാനാണിത്; അതു സൈനികനീതിയുടെ ഒരംഗമാണ്.

എല്ലാവരും ഒരേ ഉപായംകൊണ്ടല്ല കടന്നത് — ചിലർ തോണികളിൽ കയറി, മറ്റുചിലർ ചങ്ങാടങ്ങളിൽ കടന്നു, ചിലർ കുടങ്ങളും കലങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചു, ചിലർ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ നീന്തി. ഇതിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദാശന്മാർ സ്വയം ഗംഗ കടത്തിയ ആ പുണ്യസൈന്യം മൈത്രമുഹൂർത്തത്തിൽ ഉത്തമമായ പ്രയാഗവനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സൗകര്യംപോലെ പാർപ്പിച്ചശേഷം, ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ ഭരദ്വാജനെ കാണാൻ ഋത്വിക്കുകളോടും സഭാംഗങ്ങളോടുമൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. സൈന്യത്തെ ദൂരെ നിർത്തി സ്വയം ചെറിയ പരിവാരത്തോടെ പോകുന്നു — ഇതു തപോവനത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കലാണ്. ഒടുവിൽ മഹാത്മാവും ദേവപുരോഹിതനുമായ ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്തെത്തി, ആ വിപ്രശ്രേഷ്ഠന്റെ രമണീയമായ പർണശാലകളും വൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള, അതിവിശാലവും മനോഹരവുമായ വനം അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ ദർശനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭരദ്വാജനുമായുള്ള സംവാദം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘മൈത്രേ മുഹൂർത്തേ’ എന്ന കാലനിർദേശം ശുഭസൂചകമാണ് — പകലിൽ പതിനഞ്ചു മുഹൂർത്തങ്ങളുണ്ട്; അവയിൽ മൂന്നാമത്തേതിന് ‘മൈത്രം’ എന്നാണ് പേര്; അതു യാത്രയ്ക്കു പ്രശസ്തമാണ്. ‘പുണ്യയായ സൈന്യം’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് പോകുന്നത്; അതിനാൽ അതു പുണ്യംതന്നെ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക