॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 88-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ ശയ്യ കണ്ട് ഭരതന്റെ വിലാപം

ഇംഗുദീവൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാമന്റെ ശയ്യയുടെ ദർശനം, ഭരതന്റെ ശോകോദ്ഗാരം, കാവലില്ലാത്ത അയോധ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, സ്വയം കാട്ടിൽ വസിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുഹൻ ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ രാമനു സംഭവിച്ചതെല്ലാം വിശദമായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു — രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കാതിരുന്നതെങ്ങനെ, വെള്ളംമാത്രം കുടിച്ച് ഉപവസിച്ചതെങ്ങനെ, ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ദർഭ കൊണ്ടുവന്ന് വിരിപ്പൊരുക്കിയതെങ്ങനെ. അതെല്ലാം കേട്ട് ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിലേക്കുതന്നെ ചെല്ലുന്നു, രാമന്റെ ശയ്യ നേരിട്ടു കാണുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ബീജം — ദർശനത്തിൽനിന്നു വിലാപവും വിലാപത്തിൽനിന്നു പ്രതിജ്ഞയും ജനിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അമ്മമാരോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെയാണ് ആ മഹാത്മാവ് രാത്രി നിലത്തു കിടന്നത്; ഇതാ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരംകൊണ്ട് ഞെരിഞ്ഞമർന്ന പുല്ല്.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ഓർക്കുന്നു: ‘മഹാരാജകുലത്തിൽ ജനിച്ച മഹാഭാഗനും ധീമാനുമായ ദശരഥനിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച രാമൻ നിലത്തു കിടന്നുറങ്ങാൻ അർഹനല്ല.’ പിന്നെ വിരോധം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘മാൻതോൽ വിരിച്ച, ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകൾ അടുക്കിയ കിടക്കയിൽ കിടന്നു ശീലിച്ച ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ എങ്ങനെ വെറുംനിലത്തു കിടക്കുന്നു?’ ഈ വിരോധംതന്നെ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിപുണം’ (വിശദമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗുഹൻ ഒന്നും മറച്ചുവച്ചില്ല, ഓരോ വിവരവും പറഞ്ഞു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരതന്റെ വേദന തീവ്രമായി.

തുടർന്ന് ഭരതൻ രാമന്റെ പൂർവജീവിതം വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയുടെ കാഠിന്യം കൂടുതൽ തെളിയുന്നു. ‘അദ്ദേഹം എപ്പോഴും പ്രാസാദങ്ങളുടെ മുകളിലെ വിമാനങ്ങളിലും വലഭികളിലുമാണ് പാർത്തിരുന്നത്; അവ സ്വർണവും വെള്ളിയും പാകിയ തറകളുള്ളവയും ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയുമായിരുന്നു; പൂക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ ചിത്രിതവും ചന്ദനത്തിന്റെയും അകിലിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളവയും വെളുത്ത മേഘംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയും തത്തക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ശബ്ദത്താൽ മുഖരിതവുമായിരുന്നു. ആ ശ്രേഷ്ഠപ്രാസാദങ്ങൾ കുളിർമയുള്ളവയും സുഗന്ധമുള്ളവയും സ്വർണച്ചുവരുകളുള്ളവയും മേരുപർവതത്തിനു തുല്യവുമായിരുന്നു.’ ഇതെല്ലാം ദശരഥന്റെ രാജധാനിയുടെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഉണർത്തുന്ന രീതിയും ഓർക്കുന്നു: ‘ഗീതവാദ്യഘോഷങ്ങളാലും ഉത്തമാഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്താലും മൃദംഗത്തിന്റെ മികച്ച ശബ്ദങ്ങളാലും അദ്ദേഹം എന്നും ഉണർത്തപ്പെട്ടിരുന്നു; അനേകം വന്ദികളും സൂതമാഗധന്മാരും സമയോചിതമായ ഗാഥകളാലും സ്തുതികളാലും ആ ശത്രുതാപനനെ വന്ദിച്ചിരുന്നു.’ ഇപ്പോഴാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തെ ഉണർത്താൻ ഒന്നുമില്ല, കിടക്ക വെറും പുല്ല് — ഇതാണ് വ്യംഗ്യം. ഇവിടെ കവി വർണനാക്രമം വിദഗ്ധമായി ഇണക്കുന്നു — ആദ്യം സ്ഥലം, പിന്നെ അതിന്റെ ശോഭ, പിന്നെ ഗന്ധം, പിന്നെ ശബ്ദം, ഒടുവിൽ ഉണർത്തുന്ന രീതി. ഇങ്ങനെ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയവാതിലുകളിലൂടെ പഴയ സുഖം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ പുൽക്കിടക്കയുടെ പരുക്കൻസ്വഭാവം സ്വയം വെളിപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതൻ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കൈകേയിയെ ഓർക്കുന്നുമില്ല; വിരോധം മാത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഉണ്ടായിരുന്നതും ഇപ്പോഴുള്ളതും.

ദൃശ്യത്തിന്റെ അസഹ്യതകൊണ്ട് ഭരതന്റെ ബുദ്ധിതന്നെ സംശയത്തിലാകുന്നു: ‘ഇതു ലോകത്തിൽ വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതാണ്; എനിക്കിതു സത്യമാണെന്നു തോന്നുന്നില്ല. എന്റെ മനസ്സ് തീർച്ചയായും മോഹിക്കുന്നു; ഇതൊരു സ്വപ്നമാണെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാരണം നിർണയിക്കുന്നു: ‘കാലത്തെക്കാൾ ബലവത്തായ മറ്റൊരു ദൈവവും തീർച്ചയായും ഇല്ല — ദാശരഥിയായ രാമൻ ഇങ്ങനെ നിലത്തു കിടക്കുന്നതും, വിദേഹരാജന്റെ പ്രിയദർശനയായ പുത്രിയും ദശരഥന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മരുമകളുമായ അവൾ നിലത്തു കിടന്നതും അതുകൊണ്ടാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം വിരൽചൂണ്ടുന്നതുപോലെ ശയ്യതന്നെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഇതാണ് എന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശയ്യ; ഇതാ അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുകിടന്ന ശുഭസ്ഥാനം; കഠിനമായ നിലത്ത് ശരീരംകൊണ്ട് പുല്ലു മുഴുവൻ ഞെരിഞ്ഞമർന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പൊതുവായ വിലാപത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം വിശേഷദർശനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; തുടർന്ന് ശയ്യയിൽത്തന്നെ സീതയുടെ അടയാളങ്ങൾ അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘എന്റെ മനസ്സ് തീർച്ചയായും മോഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — ശോകം അതിരുകടക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് സത്യത്തെത്തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു. ‘ഇതു സ്വപ്നമാണ്’ എന്ന ആശ്വാസം ക്ഷണികം മാത്രം, കാരണം തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം ശയ്യയെ തൊട്ടറിയുന്നതുപോലെ വർണിക്കുന്നു. സീതയുടെ പരാമർശത്തോടെ ശോകം ഇരട്ടിക്കുന്നു — സഹോദരൻ മാത്രമല്ല, രാജവധുവും നിലത്തു കിടന്നു എന്ന്.

ഭരതൻ ശയ്യ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ‘ശുഭയായ സീത ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിത്തന്നെ ഈ ശയ്യയിൽ ഉറങ്ങി എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അവിടവിടെ പറ്റിപ്പിടിച്ച സ്വർണത്തരികൾ കാണുന്നു.’ വീണ്ടും: ‘സീത അപ്പോൾ ഇവിടെ ഉത്തരീയം വിരിച്ചു എന്നതു സുവ്യക്തമാണ്; കാരണം പറ്റിപ്പിടിച്ച ഈ പട്ടുനൂലിഴകൾ തിളങ്ങുന്നു.’ ഈ രണ്ട് അടയാളങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമാനത്തിന്റെ തെളിവുകൾ. പിന്നെ അദ്ദേഹം സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ഭർത്താവിന്റെ ശയ്യ സുഖകരംതന്നെയാണ് എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ബാലയും തപസ്വിനിയും സുകുമാരിയുമായ മൈഥിലി ദുഃഖം അറിയാത്തത്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി തന്നിലേക്കുതന്നെ വീഴുന്നു: ‘ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചു, ഞാൻ ക്രൂരനാണ്; എനിക്കുവേണ്ടിയാണല്ലോ ഭാര്യാസമേതനായ രാഘവൻ അനാഥനെപ്പോലെ ഇത്തരമൊരു ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ വിലാപം ആത്മനിന്ദയിലെത്തുന്നു; ആ ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ് ഒടുവിൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ മൂലമാകുന്നത്. ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ ദൃഷ്ടി വിശേഷിച്ചും സൂക്ഷ്മമാണ് — വിലാപം വെറും ഭാവാത്മകമല്ല, തെളിവുകളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്; ഭരതൻ താൻ കാണുന്നതിൽനിന്നാണ് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ സത്യത വർധിക്കുന്നു.

ഭരതൻ വീണ്ടും രാമന്റെ മഹത്ത്വം വർണിക്കുന്നു: ‘സാർവഭൗമകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും സർവലോകങ്ങൾക്കും സുഖം നൽകുന്നവനും എല്ലാവർക്കും പ്രിയം ചെയ്യുന്നവനുമായ അദ്ദേഹം പ്രിയപ്പെട്ട, അനുത്തമമായ രാജ്യം ത്യജിച്ചു. കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമവർണനും ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും പ്രിയദർശനനും സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനും ദുഃഖത്തിന് അർഹനല്ലാത്തവനുമായ ആ രാഘവൻ എങ്ങനെ നിലത്തു കിടന്നു?’ തുടർന്ന് രാമനോടൊപ്പം പോയ രണ്ടുപേരെ അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു: ‘ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ തീർച്ചയായും ധന്യനും മഹാഭാഗനുമാണ്, വിഷമകാലത്ത് ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ. ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു കാട്ടിലേക്കു പോയ വൈദേഹിയും തീർച്ചയായും കൃതാർഥയാണ്.’ സ്വന്തം അവസ്ഥയാകട്ടെ അദ്ദേഹം വേറൊരുവിധത്തിൽ കാണുന്നു: ‘ആ മഹാത്മാവില്ലാതെ ഞങ്ങളെല്ലാം സംശയത്തിലകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇതാണ് ഭരതന്റെ വേദനയുടെ മൂലം — മറ്റുള്ളവർക്കു രാമസാന്നിധ്യം ലഭിച്ചു, താൻ മാത്രം അതിൽനിന്ന് അകലെ നിൽക്കുന്നു. ‘ധന്യൻ’, ‘കൃതാർഥ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളാൽ ഭരതൻ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യം വാഴ്ത്തുന്നു, തനിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ടത് അറിയിക്കുന്നു. ‘സംശയിതർ’ എന്ന പദവും ദ്വയാർഥമാണ് — ഒരുവശത്ത് ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം, മറുവശത്ത് രാമന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കുമോ എന്ന സംശയം. ഈ അവസ്ഥതന്നെയാണ് ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രതിജ്ഞയിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.

ഇവിടെനിന്ന് ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി ശയ്യയിൽനിന്നു രാജ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുകയും രാമൻ കാട്ടിൽ അഭയം തേടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ഈ ഭൂമി ചുക്കാൻപിടിക്കാനാളില്ലാത്ത തോണിപോലെ ശൂന്യമായി എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ എങ്കിലും അദ്ദേഹം ഒരു വിസ്മയവും അറിയിക്കുന്നു: ‘കാട്ടിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈക്കരുത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ഭൂമിയെ ആരും മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും മോഹിക്കുന്നില്ല.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അയോധ്യയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു: ‘മതിലുകളിൽ കാവൽക്കാരില്ല, കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, നഗരവാതിലുകൾ തുറന്നുകിടക്കുന്ന, കാവലില്ലാത്ത രാജധാനി; സൈന്യം ഉത്സാഹമറ്റത്, ശൂന്യം, വിഷമാവസ്ഥയിലുള്ളത്, മറയില്ലാത്തത്.’ ഇങ്ങനെയായിട്ടും ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണത്തെയെന്നപോലെ ശത്രുക്കൾ അതിനെ മോഹിക്കുന്നില്ല’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ നാമംതന്നെയാണ് അതിന്റെ രക്ഷ, സൈന്യമോ പ്രാകാരമോ അല്ല. ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഉപമ തീക്ഷ്ണമാണ് — ഭക്ഷണം മുന്നിൽ കാണുന്നുണ്ട്, എളുപ്പം കിട്ടുന്നതുമാണ്, എന്നാൽ തൊടുന്നതുതന്നെ മരണം; അതുപോലെ അയോധ്യയും കാവലില്ലാത്തതായി കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ രാമഭയംമൂലം തൊടാനാവാത്തതാണ്. ഇതിലൂടെ ഭരതൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർഥ രക്ഷകൻ ഇപ്പോൾ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന അദ്ദേഹംതന്നെയാണ്.

ഒടുവിൽ വിലാപം നിശ്ചയത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഇന്നുമുതൽ ഞാനും നിലത്തോ പുല്ലിലോ കിടക്കും; നിത്യവും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച്, ജടയും മരവുരിയും ധരിക്കും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന കാലം ഞാൻതന്നെ കാട്ടിൽ സുഖമായി വസിക്കും; അങ്ങനെ ആര്യന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഒരിക്കലും മിഥ്യയാകുകയില്ല.’ ഈ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ വനവാസം ഭരതൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ‘ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി വസിക്കുന്ന എന്നെ ശത്രുഘ്നൻ അനുഗമിക്കും; ആര്യനാകട്ടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അയോധ്യ ഭരിക്കും; ദ്വിജന്മാർ അയോധ്യയിൽ കാകുത്സ്ഥനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും. ദേവന്മാർ എന്റെ ഈ മനോരഥം സത്യമാക്കട്ടെ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു സംശയവും പറയുന്നു: ‘തലകുനിച്ച് പലവിധത്തിൽ ഞാൻ സ്വയം പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ ഏറെക്കാലം ഞാൻ രാഘവനെ അനുഗമിക്കും; വനചാരിയായ അദ്ദേഹം എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പാടില്ല.’ ഈ നിശ്ചയത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഭരതന്റെ മൂന്നു വഴികൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സ്വയം കാട്ടിൽ വസിക്കൽ, രാമന് അയോധ്യയിൽ രാജ്യം, ഒടുവിൽ രാമനെ അനുഗമിക്കൽ. ഇവയിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം രാജ്യമല്ല, രാമസാന്നിധ്യം മാത്രമാണ് എന്ന്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക