സർഗ്ഗം
ഭരതന്റെ മോഹാലസ്യവും ഗുഹന്റെ വൃത്താന്തകഥനവും
ഗുഹന്റെ വാക്കുകേട്ട് ഭരതന്റെ മോഹാലസ്യം, അമ്മമാരുടെ വരവ്, കൗസല്യയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ, രാമന്റെ ഉപവാസത്തെയും ശയനത്തെയും കുറിച്ച് ഗുഹന്റെ വിവരണം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുഹൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയലും വിലാപവും വർണിച്ചു; അതു കേട്ടപ്പോൾ ഭരതന്റെ അവസ്ഥ എന്തായി എന്ന് ഈ സർഗം കാണിക്കുന്നു. ഗുഹന്റെ അത്യന്തം അപ്രിയമായ വാക്കുകേട്ട് ഭരതൻ അവിടെവച്ചുതന്നെ ചിന്തയിലാണ്ടു — ആ അപ്രിയം കേട്ടിടത്തുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുങ്ങിപ്പോയി. കവി ആദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു — സുകുമാരൻ, മഹാസത്ത്വൻ, സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകളുള്ളവൻ, മഹാബാഹു, താമരപോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ, തരുണൻ, പ്രിയദർശനൻ. ഈ വിശേഷണങ്ങളാൽ ബലത്തിന്റെയും സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും ചിത്രം വരച്ചശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പതനം കാണിക്കുന്നു — ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആശ്വസിച്ചെങ്കിലും പരമദുഃഖിതനായി, ഹൃദയത്തിൽ തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തേറ്റ ആനയെപ്പോലെ, അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു തളർന്നുവീണു. ഗജോപമ അർഥവത്താണ് — ആനയെപ്പോലെ ബലവാനായവൻതന്നെ തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തേറ്റതുപോലെ വീഴുന്നു. ഭരതൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതു കണ്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം വിവർണമായി; ഭൂകമ്പത്തിൽ മരമെന്നപോലെ അദ്ദേഹം അവിടെ വിറച്ചു. തൊട്ടടുത്തുനിന്ന ശത്രുഘ്നൻ ആ നിലയിലുള്ള ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു; ശോകത്താൽ തളർന്ന് അദ്ദേഹവും ബോധമറ്റവനായി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ശോകം ക്രമേണ വ്യാപിക്കുന്നു; ആദ്യം പറഞ്ഞ ഗുഹൻ സ്തബ്ധനാകുന്നു, പിന്നെ കേട്ട ഭരതൻ വീഴുന്നു, പിന്നെ അതുകണ്ട് ഗുഹൻ വ്യഥിതനാകുന്നു, പിന്നെ ശത്രുഘ്നൻ ബോധമറ്റുപോകുന്നു. ഒരൊറ്റ വാക്കിന്റെ തിരമാല എല്ലാവരെയും മുക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി കാണിക്കുന്നത് ശോകത്തിന്റെ സംക്രമണംതന്നെയാണ്.
പിന്നെ ഭരതന്റെ അമ്മമാരെല്ലാം അവിടെ ഓടിയെത്തി — ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞവരും ദീനരും ഭർത്താവിന്റെ വിയോഗദുഃഖത്താൽ തളർന്നവരുമായി. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിനിന്നു; കൗസല്യയാകട്ടെ ദുഃഖിതയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്തു. വാത്സല്യമുള്ള പശു തന്റെ കിടാവിനെ എന്നപോലെ ആ തപസ്വിനി അദ്ദേഹത്തെ മാറോടണച്ച്, ശോകവിവശയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ടു ചോദിച്ചു. അവരുടെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നാണ്: ‘മകനേ, നിന്റെ ശരീരത്തെ ഏതെങ്കിലും രോഗം ബാധിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ഈ രാജകുലത്തിന്റെ ജീവൻ ഇന്നു നിന്റെ കൈയിലാണ്. നിന്നെ കണ്ടുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ജീവിക്കുന്നത് — രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം പോയി, ദശരഥരാജാവ് മരിച്ചു, ഇന്നു നീ മാത്രമാണ് ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ. ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം കേട്ടോ, അതോ ഏകപുത്രയായ എന്റെ, ഭാര്യയോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കുപോയ പുത്രനെക്കുറിച്ചോ?’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ വാത്സല്യം സ്വന്തം ശോകത്തെപ്പോലും അതിശയിക്കുന്നു — പുത്രനും പതിയും നഷ്ടപ്പെട്ടവൾതന്നെ സപത്നിയുടെ പുത്രനെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ മുതിരുന്നു. ‘ഏകപുത്രയായവൾ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമിത്രയെയല്ല, തന്നെത്തന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഒരേയൊരു പുത്രനുള്ളവൾ, അവനോ കാട്ടിലേക്കു പോയി. മാത്രമല്ല, അവരുടെ ചോദ്യങ്ങളിലെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ഭരതന്റെ ശരീരം, പിന്നെ രാജകുലത്തിന്റെ ജീവൻ, ഒടുവിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വാർത്ത; അമ്മയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഏറ്റവും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഒടുവിൽ പറയുന്നത്. ‘വാത്സല്യമുള്ള പശു കിടാവിനെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി അവരുടെ നിർവ്യാജമായ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആശ്വസിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ കൗസല്യയെ സമാധാനിപ്പിച്ചശേഷം ഗുഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ രാത്രി എവിടെയാണ് പാർത്തത്? സീത എവിടെ? ലക്ഷ്മണൻ എവിടെ? ഏതു കിടക്കയിലാണ് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങിയത്? എന്തു ഭക്ഷിച്ചിട്ട്? ഗുഹാ, എന്നോടു പറയൂ.’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ മുൻസർഗങ്ങളിൽ ദശരഥൻ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — പിതാവ് സുമന്ത്രനോടു ചോദിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രൻ ഗുഹനോടു ചോദിക്കുന്നു. ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ സന്തുഷ്ടനായി, പ്രിയനും ഹിതനുമായ അതിഥി രാമനോടു താൻ എങ്ങനെ പെരുമാറിയെന്ന് എല്ലാം ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘പലതരം അന്നവും ഭക്ഷ്യങ്ങളും പലവിധ പഴങ്ങളും രാമനു ഭക്ഷിക്കാനായി ഞാൻ ധാരാളം കൊണ്ടുചെന്നു. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ അതെല്ലാം അനുമോദിച്ചു — അംഗീകരിച്ചു, പ്രശംസിച്ചു — എന്നാൽ ക്ഷത്രധർമം ഓർത്ത് സ്വീകരിച്ചില്ല. ‘സഖേ, ഞങ്ങൾ സ്വീകരിക്കേണ്ടവരല്ല, എപ്പോഴും കൊടുക്കേണ്ടവരാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാവ് ഞങ്ങളെയെല്ലാം അനുനയിപ്പിച്ചു.’ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലൂടെ രാമന്റെ ക്ഷാത്രശീലവും സൗഹാർദവും ഒരുപോലെ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘ഭരതം ഹൃഷ്ടഃ’ എന്നാണ് പാഠം — പ്രിയസഖാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത പറയാൻ അവസരം ലഭിച്ചതിനാൽ ചോദ്യം കേട്ട് ഗുഹൻ പ്രസന്നനായി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘പൃഷ്ടഃ’ എന്ന പാഠാന്തരമാണ്, അവിടെ ‘ചോദിക്കപ്പെട്ടവനായി പറഞ്ഞു’ എന്നാണ് അന്വയം.
ഗുഹൻ വൃത്താന്തം വിസ്തരിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ കൊണ്ടുവന്ന വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം ആ രാത്രി ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു. പിന്നെ ബാക്കിവന്ന വെള്ളംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; മൂവരും മൗനികളായി, ഏകാഗ്രരായി സന്ധ്യോപാസന ചെയ്തു. പിന്നീട് സൗമിത്രി സ്വയംതന്നെ വേഗം ദർഭ കൊണ്ടുവന്ന് രാഘവനുവേണ്ടി നല്ലൊരു വിരിപ്പ് ഒരുക്കി. ആ വിരിപ്പിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം കിടന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ കാലുകൾ കഴുകിയശേഷം അവിടെനിന്നു മാറിനിന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു സ്ഥലം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു: ‘ഇതാണ് ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്, ഇതുതന്നെയാണ് ആ പുല്ല്, ഇതിലാണ് രാമനും സീതയും ആ രാത്രി കിടന്നുറങ്ങിയത്.’ ഇതാണ് സർഗത്തിലെ മർമസ്പർശിയായ നിമിഷം — വാർത്ത ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമായി മാറുന്നു; ശോകം സ്മൃതിയുടെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് പ്രത്യക്ഷത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തെത്തുന്നു. ‘ഇതാണ് ആ’, ‘ഇതുതന്നെയാണ് ആ’ എന്നു രണ്ടുതവണ പറയുന്നതിലൂടെ കവി ദർശനത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ പുൽവിരിപ്പുതന്നെ കണ്ട് ഭരതൻ വിലപിക്കും. ഇവിടെ രാമന്റെ ആചാരവും സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആഹാരം വെള്ളം മാത്രം, മൗനം, സന്ധ്യോപാസന, നിലത്തു ദർഭവിരിപ്പ്; താപസന്മാരുടെ വ്രതം എന്താണോ, അതുതന്നെ രാജകുമാരൻ ആദ്യരാത്രിയിൽത്തന്നെ അനുഷ്ഠിച്ചു.
അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രാത്രിയിലെ കാവലിന്റെ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുതാപനനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈയുറയും വിരലുറയും ധരിച്ച്, അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ രണ്ട് ആവനാഴികൾ മുതുകിൽ കെട്ടി, ഞാണേറ്റിയ വലിയ വില്ലേന്തി, രാത്രി മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിനു ചുറ്റും നിന്നു — ഉറക്കമില്ല, വിശ്രമമില്ല, ചുറ്റിനടക്കൽ മാത്രം. ‘പിന്നെ ഉത്തമമായ അമ്പും വില്ലുമേന്തി ഞാനും ലക്ഷ്മണൻ നിന്നിടത്തുതന്നെ നിന്നു; വില്ലേന്തിയ, ഉറക്കംതൂങ്ങാത്ത ജ്ഞാതികളോടൊപ്പം മഹേന്ദ്രതുല്യനായ അദ്ദേഹത്തെ അപ്പോൾ ഞാൻ കാത്തുപോന്നു’ എന്നു ഗുഹൻ തന്റെ ഉറക്കമൊഴിയലും അറിയിക്കുന്നു. സർഗം കാവലിന്റെ ദൃശ്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു — വിലാപംകൊണ്ടല്ല, ചോദ്യംകൊണ്ടല്ല, ജാഗരൂകരായ രണ്ടു വില്ലാളികളുടെ ചിത്രംകൊണ്ട്. തന്റെ സേവനം എവിടെ അവസാനിച്ചുവോ അവിടെത്തന്നെ ഗുഹന്റെ വിവരണവും നിൽക്കുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രകല്പം’ (മഹേന്ദ്രതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ഗുഹന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവൻ യഥാർഥത്തിൽ ഇന്ദ്രസമനാണ്, എന്നിട്ടും നിഷാദന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഭക്തിയുടെ വിരോധാഭാസം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥