॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 86-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഗുഹൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവം വർണിക്കുന്നു

ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയൽ, ഗുഹന്റെ രക്ഷാപ്രതിജ്ഞ, ലക്ഷ്മണന്റെ വിലാപം, പ്രഭാതത്തിൽ ജട കെട്ടലും ഗംഗ കടക്കലും

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ശോകാക്രാന്തനായ ഭരതനെ ഗുഹൻ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു; ആ ആശ്വാസവചനംതന്നെയാണ് ഈ സർഗം. നിബിഡവനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഗുഹൻ അപ്രമേയനായ ഭരതനോട് മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവം വിവരിച്ചു — താൻ നേരിട്ടു കണ്ടതാണ് അദ്ദേഹം വർണിക്കുന്നത്, കേട്ടതല്ല. ‘ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞിരുന്ന, ഗുണസമ്പന്നനായ, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുമേന്തിയ, സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി അത്യന്തം ജാഗരൂകനായിരുന്ന ആ ലക്ഷ്മണനോടു ഞാൻ പറഞ്ഞു.’ ഗുഹന്റെ വാക്കുകൾ ഇതായിരുന്നു: ‘മകനേ, ഈ സുഖശയ്യ നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കിയതാണ്; ആശ്വസിക്കൂ, ഇതിൽ കിടക്കൂ; രാഘവനന്ദനാ, സുഖമായി ഉറങ്ങൂ. ഈ ആളുകളെല്ലാം ദുഃഖങ്ങൾ ശീലിച്ചവരാണ്, നീയാകട്ടെ സുഖം ശീലിച്ചവനും. ധർമാത്മാവേ, ആ രാമന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഞങ്ങൾ ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞിരുന്നുകൊള്ളാം.’ ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — വനവാസികളായ നിഷാദന്മാർ കഷ്ടം സഹിക്കുന്നവരാണ്, രാജകുമാരനോ സുകുമാരൻ; എന്നിട്ടും സുകുമാരൻതന്നെ ഉറക്കമൊഴിയുന്നു, കഷ്ടസഹിഷ്ണുക്കൾ അവനോട് ഉറങ്ങാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ വിപരീതതതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഭക്തിയുടെ അളവുകോൽ. മാത്രമല്ല, ‘സദ്ഭാവം ആചചക്ഷേ’ (സദ്ഭാവം വിവരിച്ചു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ കേൾക്കാൻ പോകുന്നത് വെറും പ്രശംസയല്ല, ദൃക്സാക്ഷിയുടെ സാക്ഷ്യമാണ്.

ഗുഹൻ തന്റെ വാക്കുകൾ തുടരുന്നു: ‘ഈ ഭൂമിയിൽ രാമനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനായി എനിക്കാരുമില്ല; അതിനാൽ നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടേണ്ട — ഇതു ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽ സത്യമായിത്തന്നെ പറയുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രതീക്ഷയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ലോകത്തിൽ അതിമഹത്തായ യശസ്സും വിപുലമായ ധർമപ്രാപ്തിയും അർഥകാമങ്ങളും നേടാമെന്നു ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് പ്രതിജ്ഞ: ‘വില്ലു കൈയിലേന്തി, എന്റെ എല്ലാ ജ്ഞാതികളോടുമൊപ്പം, സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന പ്രിയസഖാവായ രാമനെ ഞാൻ രക്ഷിക്കും. ഈ കാട്ടിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന എനിക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; ഒരു ചതുരംഗസൈന്യത്തെപ്പോലും യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങൾക്കു നേരിടാനാകും.’ വനചരന്റെ ഈ വാക്ക് ആത്മപ്രശംസയല്ല, സ്വന്തം ദേശത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെയും യഥാർഥമായ നിവേദനമാണ് — ഒരാൾ എവിടെ ജനിച്ചുവോ അവിടെ അവൻ സമർഥനാണ്. ഇങ്ങനെ ഗുഹൻ തന്റെ സാമർഥ്യം സമർപ്പിച്ച് ലക്ഷ്മണനെ വിശ്രമത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. നിഷാദരാജന്റെ ഈ പ്രീതി രാജാവിനോടുള്ള ഭയത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, സൗഹൃദത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ് — അതാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ മാധുര്യം.

ഞങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ധർമത്തെ മാത്രം മുന്നിൽക്കണ്ട് ഞങ്ങളെയെല്ലാം അനുനയത്തോടെ തടഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി: ‘ദാശരഥി സീതയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ഉറക്കമോ ജീവിതമോ സുഖങ്ങളോ എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും ഒന്നിച്ചുപോലും യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാൻ കഴിയാത്തവനെ, ഗുഹാ, നോക്കൂ — സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ ജനനമാഹാത്മ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘മഹത്തായ തപസ്സുകൊണ്ടും പലവിധ പരിശ്രമങ്ങൾകൊണ്ടും ലഭിച്ച, ദശരഥന്റെ തുല്യലക്ഷണങ്ങളുള്ള ഒരേയൊരു പുത്രനാണിവൻ. ഇവൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ട സ്ഥിതിക്ക് രാജാവ് ഏറെനാൾ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല; തീർച്ചയായും വേഗംതന്നെ ഈ ഭൂമി വിധവയാകും.’ ‘വിധവയായ ഭൂമി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ മരണം ഭൂമിയുടെ വൈധവ്യമായി രൂപണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — രാജാവ് ഭൂമിയുടെ പതിയാണല്ലോ. ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം അന്നു ശങ്കിച്ചതുതന്നെ പിന്നീടു സത്യമായി. മാത്രമല്ല, ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി എതിർവാദമല്ല, ‘അനുനയം’ തന്നെയാണ് — ധർമം മുന്നിൽക്കണ്ട് അദ്ദേഹം ഗുഹനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ഉറങ്ങാൻ തനിക്കു കഴിയില്ല എന്നു മാത്രം അറിയിക്കുന്നു. ‘പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ രാമന്റെ മുൻകാലാവസ്ഥയും ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വിരോധം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്മണന്റെ ചിന്ത കാട്ടിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു പായുന്നു. ‘അതിമഹത്തായ നാദത്തിൽ കരഞ്ഞുതളർന്ന് സ്ത്രീകൾ ക്ഷീണംകൊണ്ട് അടങ്ങിയിരിക്കും; തീർച്ചയായും ഇന്നു രാജമന്ദിരത്തിൽ ആ ആരവം ശമിച്ചിരിക്കും.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം വിശേഷിച്ചു മൂന്നുപേരെ ഓർക്കുന്നു: ‘കൗസല്യയും രാജാവും അതുപോലെ എന്റെ അമ്മ സുമിത്രയും — ഇവരെല്ലാം ഈ രാത്രി ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്ന് എനിക്കു പ്രതീക്ഷയില്ല. എന്റെ അമ്മയാകട്ടെ ശത്രുഘ്നനെ നോക്കിയെങ്കിലും ജീവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ ദുഃഖിതയായ വീരമാതാവ് കൗസല്യ നശിക്കും.’ പിതാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളാണ് ഏറ്റവും കരുണം: ‘കഴിഞ്ഞുപോയി, കഴിഞ്ഞുപോയി എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആഗ്രഹം സഫലമാകാതെ, രാമനെ രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കാതെതന്നെ എന്റെ പിതാവ് മരിക്കും.’ ഒടുവിൽ, ആ സമയം വന്നെത്തുമ്പോൾ മരിച്ച പിതാവിന് എല്ലാ പ്രേതകർമങ്ങളും ചെയ്യുന്നവരെ അദ്ദേഹം കൃതാർഥരായി കരുതുന്നു — പുത്രൻ ചെയ്യേണ്ട കർത്തവ്യം മറ്റുള്ളവർ ചെയ്യും എന്നതുതന്നെയാണ് ഈ വിലാപത്തിന്റെ മർമം. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന പുത്രന്റെ ഈ വേദന ശ്രോതാക്കളുടെ ഹൃദയം സ്പർശിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒരു ക്രമം പാലിക്കുന്നു — ആദ്യം അന്തഃപുരത്തിലെ ശബ്ദം, പിന്നെ മൂന്നുപേരുടെ ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം, പിന്നെ അമ്മ സുമിത്രയും കൗസല്യയും തമ്മിലുള്ള ഭേദം, ഒടുവിൽ പിതാവിന്റെ മരണം; അകലെയുള്ളവന്റെ മനസ്സ് ക്രമത്തിൽ ഓരോരുത്തരെയായി ഓർക്കുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഈ രചന.

പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വപ്നത്തിലെന്നപോലെ അയോധ്യയെ വർണിക്കുന്നു — രമണീയമായ ചത്വരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, നന്നായി വിഭജിച്ച മഹാപഥങ്ങളുള്ളതും, ഹർമ്യങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും അലംകൃതവും, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, വാദ്യനാദങ്ങളാൽ മുഖരിതവും, എല്ലാ മംഗളങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ആരാമങ്ങളും ഉദ്യാനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, സമാജങ്ങളും ഉത്സവങ്ങളുംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നതുമായ പിതാവിന്റെ രാജധാനി. ‘അതിൽ സുഖമായി സഞ്ചരിക്കുന്നവർ മാത്രമാണ് ധന്യർ’ എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം — താനാകട്ടെ കാട്ടിൽ പുൽക്കിടക്കയ്ക്കരികിൽ നിൽക്കുന്നു. ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് വർണനയുടെ ലക്ഷ്യം; നഗരശോഭയുടെ വിസ്താരം എത്ര വർധിക്കുന്നുവോ അത്രത്തോളം വനവാസത്തിന്റെ കാഠിന്യവും വ്യക്തമാകുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരൊറ്റ ആശ മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു: ‘ഈ കാലാവധി കഴിയുമ്പോൾ സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാമനോടൊപ്പം കുശലികളായി, സുഖികളായി ആ പുരിയിൽ നാം പ്രവേശിക്കുമാറാകട്ടെ.’ പതിന്നാലു വർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പ് ‘അപി’ (ആകുമാറാകട്ടെ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമാണ് വഹിക്കുന്നത് — പതിമൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ രാജധാനി ഒടുവിൽ ‘പിതുഃ’ (പിതാവിന്റെ) എന്ന പദത്തോടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത്; കാരണം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്മൃതിയിൽ നഗരം വെറും വാസ്തുവല്ല, പിതാവിന്റെതന്നെ പ്രതിരൂപമാണ്.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവായ രാജകുമാരന് ആ രാത്രി കടന്നുപോയി — രാത്രി മുഴുവൻ ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞുതന്നെ കഴിഞ്ഞു. ‘പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യൻ നിർമലനായി ഉദിച്ചപ്പോൾ ഇരുവർക്കും ജട കെട്ടിച്ച്, ഈ ഭാഗീരഥീതീരത്തുവച്ചുതന്നെ ഞാൻ അവരെ സുഖമായി അക്കരെ കടത്തി’ എന്നു ഗുഹൻ പറയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള ഒരു ദൃശ്യചിത്രമാണ് — ജടാധാരികളും മരവുരി ധരിച്ചവരും മഹാബലരും ആനക്കൂട്ടത്തിന്റെ നായകന്മാരെപ്പോലുള്ളവരും ഉത്തമമായ ആവനാഴിയും വില്ലും ഏന്തിയവരും ശത്രുതാപനന്മാരുമായ ആ രണ്ടുപേർ അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കിക്കൊണ്ട് സീതയോടൊപ്പം പോയി. ഗുഹന്റെ വിവരണം അവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — കണ്ണിന് അവരെ പിന്തുടരാൻ കഴിയാതാകുന്നിടത്ത് വർണനയും നിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വർണനയുടെ ഫലം ഭരതനിൽ കാണാം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതു കേട്ട് അദ്ദേഹം മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു വീഴും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക