സർഗ്ഗം
ശത്രുഘ്നന്റെ രോഷം, മന്ഥരയെ ശിക്ഷിക്കൽ
ശത്രുഘ്നന്റെ മൂർച്ചയുള്ള വാക്ക്, കൂനിയെ വലിച്ചിഴയ്ക്കൽ, കൈകേയിയെ ശകാരിക്കൽ, ഭരതൻ തടയുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വസിഷ്ഠനും സുമന്ത്രനും സമാശ്വസിപ്പിച്ച ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ബാക്കിയുള്ള ക്രിയകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഇപ്പോൾ ഭരതൻ യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന ആ ഭരതനോട് ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ദുഃഖത്തിൽ ഗതിയായവൻ — തനിക്കു ദുഃഖം വരുമ്പോഴത്തെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ — സത്ത്വസമ്പന്നനായ ആ രാമൻ ഒരു സ്ത്രീയാൽ വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു! ബലവാനും വീര്യസമ്പന്നനുമായ ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ, പിതാവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയിട്ടെങ്കിലും എന്തേ രാമനെ മോചിപ്പിക്കാതിരുന്നത്? നയവും അനയവും നോക്കി, സ്ത്രീക്കു വശംവദനായി വഴിതെറ്റിയ രാജാവിനെ മുമ്പേതന്നെ തടയേണ്ടതായിരുന്നു.’ ഈ വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവൻ അല്പഭാഷിയാണ്, പക്ഷേ സംസാരിക്കുമ്പോൾ മൂർച്ചയോടെ. അവന്റെ ആക്ഷേപം പിതാവിന്റെ നേർക്കുപോലും നീളുന്നു, ഇതു വാല്മീകിയിൽ വിരളമാണ്; എങ്കിലും കവി അവനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കാരണം രോഷത്തിന്റെ മൂലം രാമഭക്തിതന്നെയാണ്. ‘ഗതി’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ടർഥം — ആശ്രയവും പരമമായ നിഷ്ഠയും; എല്ലാവർക്കും ശരണമായവന് ആരും ശരണമായില്ല എന്നതാണ് ശത്രുഘ്നന്റെ വേദന.
ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അപ്പോൾ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ കൂനി കിഴക്കേവാതിൽക്കൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — പെട്ടെന്ന് അവൾ അവിടെ വന്നുചേർന്നു, വാക്കിന്റെ വിഷയംതന്നെ സ്വയം ഹാജരായതുപോലെ. കവി അവളുടെ വേഷം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ചന്ദനസാരം പൂശിയവൾ, രാജവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവൾ, പലതരം ആഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃത; ചിത്രപ്പണിയുള്ള അനേകം അരഞ്ഞാണച്ചരടുകളാലും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാലും ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അവൾ കയറുകെട്ടിയ ഒരു പെൺകുരങ്ങിനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവളുടെ കൂനുള്ള ആകാരം സൂചിതമാകുന്നു, മറുവശത്ത് അവളുടെ ആഭരണങ്ങൾതന്നെയാണ് ബന്ധനങ്ങൾ എന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ വിജയഫലം അനുഭവിച്ച് അലംകൃതയായി അവൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നതുതന്നെ അവളുടെ ശിക്ഷയ്ക്കു നിമിത്തമാകുന്നു. കവി ഇവിടെ സമയപ്പൊരുത്തവും സാധിക്കുന്നു — അവൾ കൈകേയിയുടെ അരികിലായിരുന്നിടത്തോളം കാണപ്പെട്ടില്ല; അലംകൃതയായി പുറത്തുവന്ന ഉടൻതന്നെ ശിക്ഷയും വന്നെത്തി.
അത്യന്തം പാപം ചെയ്തവളായ അവളെ കണ്ട്, കാവൽക്കാരൻ ദയയില്ലാതെ കൂനിയെ പിടിച്ച് ശത്രുഘ്നനെ ഏല്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ആർ കാരണമാണോ രാമൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നത്, നിങ്ങളുടെ പിതാവ് ദേഹം വെടിഞ്ഞത്, പാപിനിയും ക്രൂരയുമായ അവളാണ് ഇവൾ; ഇവളെ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക.’ കാവൽക്കാരന്റെ ഈ വാക്ക് അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളുടെയെല്ലാം മതംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ദോഷത്തിന്റെ മൂലം ആരെന്ന് എല്ലാവർക്കുമറിയാം. ആ വാക്കു കേട്ട്, ദൃഢവ്രതനായ ശത്രുഘ്നൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി അന്തഃപുരവാസികളോടെല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും പിതാവിനും തീവ്രമായ ദുഃഖം ഉളവാക്കിയ ഇവൾ തന്റെ ക്രൂരകർമത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ.’ ‘അനുഭവിക്കട്ടെ’ എന്നത് വിധിലിങ്ങല്ല, ലോട്ടാണ് — ഇത് ആജ്ഞതന്നെയാണ്, ആഗ്രഹമല്ല. ‘കർമത്തിന്റെ ഫലം’ എന്ന പദത്താൽ തന്റെ പ്രവൃത്തി ധർമാനുസൃതമാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശിക്ഷയ്ക്കുള്ള അതിര് തുടർന്ന് ഭരതൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കാവൽക്കാരന്റെ ‘അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാജകുലത്തിന്റെ അധികാരം സംരക്ഷിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, സഖിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന കൂനിയെ അവൻ വേഗം ബലമായി പിടിച്ചു; അവൾ ആ ഗൃഹം മുഴക്കി — അവളുടെ ആർത്തനാദത്താൽ രാജഭവനം മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിച്ചു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നൻ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് അവളുടെ സഖീജനമെല്ലാം അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. സഖീജനം മുഴുവൻ പരസ്പരം ആലോചിച്ചു: ‘ഇവൻ തുടങ്ങിയ രീതി കണ്ടാൽ നമ്മളെ ഒന്നടങ്കം ഇല്ലാതാക്കും. ദയാലുവും ഉദാരയും ധർമജ്ഞയും യശസ്വിനിയുമായ കൗസല്യയെ നമുക്കു ശരണം പ്രാപിക്കാം; അവളാണ് നമ്മുടെ ഉറച്ച ഗതി.’ ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മവ്യംഗ്യം ചേർക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ പക്ഷത്തായിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ കൗസല്യയുടെ ശരണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവർ പീഡിപ്പിച്ചവൾതന്നെ അവരുടെ ഗതിയാകുന്നു. കൗസല്യയുടെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — ദയ, ഔദാര്യം, ധർമജ്ഞത, യശസ്സ് — അവളുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹംതന്നെ. ‘ബലമായി’ എന്ന ക്രിയാവിശേഷണത്താൽ ശത്രുഘ്നന്റെ ആവേഗം സൂചിതമാകുന്നു; ‘മുഴക്കി’ എന്ന പദപ്രയോഗത്താൽ അവളുടെ നിലവിളി ഭവനത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാൽതന്നെ അളക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സഖീജനത്തിന്റെ ഓട്ടം വേഗത്തിൽ, ആലോചന അതിലും വേഗത്തിൽ — ഭയത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ.
ശത്രുക്കളെ ശാസിക്കുന്ന ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് നിലവിളിക്കുന്ന കൂനിയെ അപ്പോൾ നിലത്തുകൂടി വലിച്ചിഴച്ചു. ആ മന്ഥരയെ അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ചിത്രപ്പണിയുള്ള പലതരം ‘ഭാണ്ഡം’ — ആഭരണക്കൂട്ടം — നിലത്തു പൊട്ടിച്ചിതറി. ആ ആഭരണങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്ന ശ്രീമത്തായ രാജഭവനം അപ്പോൾ ശരത്കാലാകാശംപോലെ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ വിസ്മയകരമാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ ദൃശ്യത്തിലും കവി സൗന്ദര്യം കാണുന്നു; ശരത്കാലത്തെ നിർമലമായ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ ചിതറി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ നിലത്തു ചിതറിയ രത്നങ്ങൾ. എന്നാൽ ഈ ഉപമയിൽത്തന്നെ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — ശോഭയ്ക്കു കാരണമായിരുന്ന ആഭരണം ഇപ്പോൾ പൊട്ടിച്ചിതറിയപ്പോഴാണ് കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നത്; കൂനിയുടെ വൈഭവത്തിന്റെ അന്ത്യംതന്നെയാണ് നഗരത്തിന്റെ ശോഭ. ‘വിചകർഷ’ — വലിച്ചിഴച്ചു — എന്ന ലിട്പ്രയോഗത്താൽ ക്രിയ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നിലവിളിക്കുന്ന’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ നിസ്സഹായതയും.
ബലവാനായ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ക്രോധത്താൽ കൈകേയിയെ ബലമായി പിടിച്ച് കഠിനമായി ശകാരിച്ച് പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ദുഃഖകരമായ ആ പരുഷവാക്കുകളാൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതയും ശത്രുഘ്നനെ ഭയന്നു നടുങ്ങിയവളുമായ കൈകേയി മകനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. കോപിച്ചുനിൽക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനെ കണ്ട് ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യരാണ്; ക്ഷമിക്കുക. പാപിനിയും ദുഷ്ടചാരിണിയുമായ ഈ കൈകേയിയെ ഞാൻതന്നെ കൊല്ലുമായിരുന്നു — ധാർമികനായ രാമൻ എന്നെ മാതൃഘാതകനെന്നു വെറുക്കില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ. ഈ കൂനിയെ കൊന്നതായി രാഘവൻ അറിഞ്ഞാൽ, ആ ധർമാത്മാവ് നിന്നോടും എന്നോടും തീർച്ചയായും സംസാരിക്കുകയില്ല.’ ഭരതന്റെ ഈ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ബലം വഹിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമം (സ്ത്രീ അവധ്യയാണ്), മറുവശത്ത് രാമന്റെ സമ്മതിതന്നെയാണ് പരമപ്രമാണം എന്ന ഭാവം. അവൻ സ്വയം കൈകേയിയെ വെറുക്കുന്നു — ‘പാപിനി’, ‘ദുഷ്ടചാരിണി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ അതു വ്യക്തമാണ്; എങ്കിലും രാമന്റെ അപ്രീതിയെ ഭയന്നുമാത്രമാണ് അവൻ പിന്മാറുന്നത്. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും രാമനെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യർ’ എന്ന പൊതുനിയമം പറയപ്പെട്ടു, പിന്നെ തന്റെ സവിശേഷതയും — ഞാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ ചെയ്യുന്നില്ല എന്ന്. ഇതാണ് ഭരതന്റെ മഹത്ത്വം.
ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി, മോഹാലസ്യപ്പെട്ട അവളെ വിട്ടയച്ചു. ആ മന്ഥര കൈകേയിയുടെ കാൽക്കൽ വീണു; നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അതിദുഃഖാർത്തയായി ദീനമായി വിലപിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ശത്രുഘ്നന്റെ വലിച്ചെറിയലിനാൽ ബോധം മങ്ങിയ കൂനിയെ കണ്ട് ഭരതന്റെ അമ്മ പതുക്കെ അവളെ സമാശ്വസിപ്പിച്ചു; ആർത്തരൂപയായ അവൾ കെണിയിൽ കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചപ്പിടയെപ്പോലെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ‘കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചി’ എന്നത് കെണിയിൽപ്പെട്ട പക്ഷിണിയുടെ ഉപമയാണ്; എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും കാരണമായ കൈകേയിയാകട്ടെ ഇപ്പോൾ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നവളാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ക്രോധത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ക്ഷമയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജകർത്താക്കൾ അഭിഷേകത്തിനായി ഭരതനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു, അവനാകട്ടെ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നന്റെ രോഷം അന്യായത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, എങ്കിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ വാക്കിനാൽതന്നെ അതു ശമിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപാലനത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥