- सन्धिः
- सम् + ईहन्तम् → समीहन्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + ईह्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
അയോധ്യാകാണ്ഡം — 78-ാം സർഗ്ഗം
ശത്രുഘ്നന്റെ രോഷം, മന്ഥരയെ ശിക്ഷിക്കൽ
ശത്രുഘ്നന്റെ മൂർച്ചയുള്ള വാക്ക്, കൂനിയെ വലിച്ചിഴയ്ക്കൽ, കൈകേയിയെ ശകാരിക്കൽ, ഭരതൻ തടയുന്നു
अस्मिन् सर्गे शत्रुघ्नस्य रोषः मन्थरायाः च निग्रहः वर्ण्यते। यात्रां समीहन्तं शोकसंतप्तं भरतं लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः वदति — ‘सर्वभूतानां गतिः सत्त्वसम्पन्नः रामः स्त्रिया वनं प्रव्राजितः; बलवान् लक्ष्मणः अपि पितृनिग्रहं कृत्वा किं न रामम् अमोचयत्? नयानयौ समवेक्ष्य नार्याः वशं गतः उत्पथारूढः राजा पूर्वम् एव विग्राह्यः आसीत्।’ तस्मिन् एव क्षणे सर्वाभरणभूषिता चन्दनसारलिप्ता राजवस्त्रधारिणी कुब्जा प्राग्द्वारे दृश्यते — मेखलादामभिः बद्धा रज्जुबद्धा वानरी इव। द्वाःस्थः तां गृहीत्वा शत्रुघ्नाय निवेदयति — ‘यस्याः कृते रामः वने, पिता च मृतः, सा इयम्।’ धृतव्रतः शत्रुघ्नः अन्तःपुरचरान् वदति — ‘सा नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्।’ ततः सा बलात् गृहीता, गृहम् आनादितम्; तस्याः सखीजनः भीतः पलायते, कौसल्यां च शरणं गच्छति। शत्रुघ्नः तां पृथिवीतले विकर्षति, तस्याः भाण्डं विशीर्णं भवति, तेन च राजनिवेशनं शारदं गगनम् इव शोभते। कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य सः परुषं वदति; सा भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणम् आगच्छति। भरतः शत्रुघ्नं निवारयति — ‘प्रमदाः अवध्याः; रामः मां मातृघातकम् इति न असूयेत् इति एव अहं न हन्मि; हतां कुब्जां ज्ञात्वा सः त्वां मां च न अभिभाषिष्यते।’ शत्रुघ्नः रोषात् निवर्तते, मूर्च्छितां च मुञ्चति; मन्थरा कैकेय्याः पादमूले पतित्वा विलपति, कैकेयी च तां शनैः समाश्वासयति।
१शत्रुघ्नस्य रोषवचनम् — ‘लक्ष्मणः किं न मोचयते रामम्’
१अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत्॥Then Śatrughna, Lakṣmaṇa’s younger brother, said this to Bharata, who was consumed with grief and was now preparing for the journey.
२गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः।
स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्॥“He who is the refuge of all beings in their sorrow — how much more so in sorrow of his own — that Rāma, endowed with every virtue, was driven into the forest by a woman.
३बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।
किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्॥And Lakṣmaṇa too, so strong and so full of valour: why did he not set Rāma free, even at the cost of laying hands on our father?
४पूर्वमेव तु विग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ।
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः॥The king should have been restrained beforehand, once right and wrong had been weighed — a king who had climbed onto the wrong road and fallen under a woman’s power.”
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വസിഷ്ഠനും സുമന്ത്രനും സമാശ്വസിപ്പിച്ച ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ബാക്കിയുള്ള ക്രിയകളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഇപ്പോൾ ഭരതൻ യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന ആ ഭരതനോട് ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ദുഃഖത്തിൽ ഗതിയായവൻ — തനിക്കു ദുഃഖം വരുമ്പോഴത്തെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ — സത്ത്വസമ്പന്നനായ ആ രാമൻ ഒരു സ്ത്രീയാൽ വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു! ബലവാനും വീര്യസമ്പന്നനുമായ ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ, പിതാവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയിട്ടെങ്കിലും എന്തേ രാമനെ മോചിപ്പിക്കാതിരുന്നത്? നയവും അനയവും നോക്കി, സ്ത്രീക്കു വശംവദനായി വഴിതെറ്റിയ രാജാവിനെ മുമ്പേതന്നെ തടയേണ്ടതായിരുന്നു.’ ഈ വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവൻ അല്പഭാഷിയാണ്, പക്ഷേ സംസാരിക്കുമ്പോൾ മൂർച്ചയോടെ. അവന്റെ ആക്ഷേപം പിതാവിന്റെ നേർക്കുപോലും നീളുന്നു, ഇതു വാല്മീകിയിൽ വിരളമാണ്; എങ്കിലും കവി അവനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കാരണം രോഷത്തിന്റെ മൂലം രാമഭക്തിതന്നെയാണ്. ‘ഗതി’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ടർഥം — ആശ്രയവും പരമമായ നിഷ്ഠയും; എല്ലാവർക്കും ശരണമായവന് ആരും ശരണമായില്ല എന്നതാണ് ശത്രുഘ്നന്റെ വേദന.
At the end of the previous sarga Vasiṣṭha and Sumantra had comforted Bharata and Śatrughna and set them to the remaining rites. Now Bharata was preparing for a journey: he meant to go to the forest and bring Rāma back. As he sat consumed with grief, Śatrughna, Lakṣmaṇa's younger brother, said to him: “Rāma, who is the refuge of all creatures in their sorrow — to say nothing of his own — Rāma, so rich in every virtue, has been driven into the forest by a woman! And Lakṣmaṇa, so strong and so valiant — why did he not set Rāma free, even if it meant laying hands on our father? Once right and wrong had been weighed, the king should have been restrained beforehand, a king who had fallen under a woman's power and taken the wrong road.” These words reveal Śatrughna's nature: he speaks little, but when he speaks his words cut. His reproach reaches even to his father, something rare in Vālmīki, yet the poet does not condemn him, because the root of his anger is devotion to Rāma. His pain is that the one who was everyone's refuge found no refuge himself.
२सर्वाभरणभूषिता मन्थरा प्राग्द्वारे
५इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे।
प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता॥While Śatrughna, Lakṣmaṇa’s younger brother, was speaking in this way, the hunchback appeared at the eastern gate, decked in all her ornaments.
६लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती।
विविधं विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता॥She was smeared with the essence of sandal and wore royal garments, adorned with ornaments of every kind, one sort after another,
७मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च वरभूषणैः।
बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी॥and bound about with many bright girdle-chains and other fine jewels, she looked for all the world like a she-monkey tied with ropes.
ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അപ്പോൾ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ കൂനി കിഴക്കേവാതിൽക്കൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — പെട്ടെന്ന് അവൾ അവിടെ വന്നുചേർന്നു, വാക്കിന്റെ വിഷയംതന്നെ സ്വയം ഹാജരായതുപോലെ. കവി അവളുടെ വേഷം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ചന്ദനസാരം പൂശിയവൾ, രാജവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവൾ, പലതരം ആഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃത; ചിത്രപ്പണിയുള്ള അനേകം അരഞ്ഞാണച്ചരടുകളാലും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാലും ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അവൾ കയറുകെട്ടിയ ഒരു പെൺകുരങ്ങിനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവളുടെ കൂനുള്ള ആകാരം സൂചിതമാകുന്നു, മറുവശത്ത് അവളുടെ ആഭരണങ്ങൾതന്നെയാണ് ബന്ധനങ്ങൾ എന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ വിജയഫലം അനുഭവിച്ച് അലംകൃതയായി അവൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നതുതന്നെ അവളുടെ ശിക്ഷയ്ക്കു നിമിത്തമാകുന്നു. കവി ഇവിടെ സമയപ്പൊരുത്തവും സാധിക്കുന്നു — അവൾ കൈകേയിയുടെ അരികിലായിരുന്നിടത്തോളം കാണപ്പെട്ടില്ല; അലംകൃതയായി പുറത്തുവന്ന ഉടൻതന്നെ ശിക്ഷയും വന്നെത്തി.
While Śatrughna was speaking, the hunchback suddenly appeared at the eastern gate, decked in all her ornaments, as though the subject of his words had come of her own accord. The poet describes her dress in detail: smeared with sandal essence, wearing royal garments, adorned with ornaments of every sort, and bound about with many bright girdle-chains and other fine jewels, she looked for all the world like a she-monkey tied up with ropes. The image does two things: it points to her hunched shape, and it suggests that her very ornaments were her bonds. That she strutted about adorned, enjoying the fruits of Kaikeyī's victory, was the very thing that brought her punishment. The poet times it exactly: while she stayed at Kaikeyī's side she was not seen, but the moment she came out in her finery, punishment was waiting.
३द्वाःस्थेन निवेदनम्, शत्रुघ्नस्य प्रतिज्ञा
८तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम्।
गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्॥Catching sight of her who had done such grievous wrong, the doorkeeper seized the hunchback without pity and presented her to Śatrughna.
९यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता।
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति॥“This is the wicked and cruel woman for whose sake Rāma is in the forest and your father laid down his body: do with her as you think fit.”
१०शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः।
अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः॥Hearing that speech, Śatrughna, a man of firm vows, was deeply grieved, and spoke thus to all the attendants of the women’s quarters:
११तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः।
यथा सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम्॥“This woman has caused bitter suffering to my brothers and to my father: let her now taste the fruit of that cruel deed.”
അത്യന്തം പാപം ചെയ്തവളായ അവളെ കണ്ട്, കാവൽക്കാരൻ ദയയില്ലാതെ കൂനിയെ പിടിച്ച് ശത്രുഘ്നനെ ഏല്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ആർ കാരണമാണോ രാമൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നത്, നിങ്ങളുടെ പിതാവ് ദേഹം വെടിഞ്ഞത്, പാപിനിയും ക്രൂരയുമായ അവളാണ് ഇവൾ; ഇവളെ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക.’ കാവൽക്കാരന്റെ ഈ വാക്ക് അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളുടെയെല്ലാം മതംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ദോഷത്തിന്റെ മൂലം ആരെന്ന് എല്ലാവർക്കുമറിയാം. ആ വാക്കു കേട്ട്, ദൃഢവ്രതനായ ശത്രുഘ്നൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി അന്തഃപുരവാസികളോടെല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും പിതാവിനും തീവ്രമായ ദുഃഖം ഉളവാക്കിയ ഇവൾ തന്റെ ക്രൂരകർമത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ.’ ‘അനുഭവിക്കട്ടെ’ എന്നത് വിധിലിങ്ങല്ല, ലോട്ടാണ് — ഇത് ആജ്ഞതന്നെയാണ്, ആഗ്രഹമല്ല. ‘കർമത്തിന്റെ ഫലം’ എന്ന പദത്താൽ തന്റെ പ്രവൃത്തി ധർമാനുസൃതമാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശിക്ഷയ്ക്കുള്ള അതിര് തുടർന്ന് ഭരതൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കാവൽക്കാരന്റെ ‘അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുക’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാജകുലത്തിന്റെ അധികാരം സംരക്ഷിക്കുന്നു.
Seeing the woman who had done such grievous wrong, the doorkeeper seized the hunchback without pity and brought her before Śatrughna. “Here is the wicked, cruel woman because of whom Rāma is in the forest and your father has given up his body. Do with her as you think fit.” The doorkeeper's words express what all Ayodhyā thought; everyone knew who was at the root of the wrong. Yet he did not punish her himself but left it to the royal house, respecting its authority. Hearing him, Śatrughna, firm in his vows and deeply grieved, said to all the attendants of the women's quarters: “This woman has brought bitter suffering on my brothers and my father. Now let her reap the fruit of her cruel deed.” It was a command, not a wish, and by calling it the fruit of her deed he presented his act as just; but the limits of punishing a woman will soon be recalled by Bharata.
४कुब्जायाः बलात् ग्रहणम्, सखीजनस्य पलायनम्
१२एवमुक्त्वा च तेनाशु सखीजनसमावृता।
गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्॥So saying, he at once seized the hunchback by force, surrounded though she was by her companions, and she made the whole house resound with her cries.
१३ततः सुभृशसंतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः।
क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः॥Then all her companions, sorely distressed and seeing that Śatrughna was enraged, fled away in every direction.
१४अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वः सखीजनः।
यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति॥Her companions, every one of them, took counsel together: “The way he has begun, he will leave nothing whatever of us.
१५सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्।
कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्ति ध्रुवा गतिः॥Let us go for refuge to Kausalyā, who is compassionate, generous, knows what is right, and is renowned: she alone is our sure recourse.”
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, സഖിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന കൂനിയെ അവൻ വേഗം ബലമായി പിടിച്ചു; അവൾ ആ ഗൃഹം മുഴക്കി — അവളുടെ ആർത്തനാദത്താൽ രാജഭവനം മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിച്ചു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നൻ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് അവളുടെ സഖീജനമെല്ലാം അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. സഖീജനം മുഴുവൻ പരസ്പരം ആലോചിച്ചു: ‘ഇവൻ തുടങ്ങിയ രീതി കണ്ടാൽ നമ്മളെ ഒന്നടങ്കം ഇല്ലാതാക്കും. ദയാലുവും ഉദാരയും ധർമജ്ഞയും യശസ്വിനിയുമായ കൗസല്യയെ നമുക്കു ശരണം പ്രാപിക്കാം; അവളാണ് നമ്മുടെ ഉറച്ച ഗതി.’ ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മവ്യംഗ്യം ചേർക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ പക്ഷത്തായിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ കൗസല്യയുടെ ശരണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവർ പീഡിപ്പിച്ചവൾതന്നെ അവരുടെ ഗതിയാകുന്നു. കൗസല്യയുടെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — ദയ, ഔദാര്യം, ധർമജ്ഞത, യശസ്സ് — അവളുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹംതന്നെ. ‘ബലമായി’ എന്ന ക്രിയാവിശേഷണത്താൽ ശത്രുഘ്നന്റെ ആവേഗം സൂചിതമാകുന്നു; ‘മുഴക്കി’ എന്ന പദപ്രയോഗത്താൽ അവളുടെ നിലവിളി ഭവനത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാൽതന്നെ അളക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സഖീജനത്തിന്റെ ഓട്ടം വേഗത്തിൽ, ആലോചന അതിലും വേഗത്തിൽ — ഭയത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ.
With these words he at once seized the hunchback by force, though her companions were all round her, and her screams made the whole palace ring. All her companions, badly frightened and seeing Śatrughna's rage, fled in every direction, and hurriedly took counsel together: “The way he has begun, he will leave nothing of us at all. Let us go for refuge to Kausalyā — compassionate, generous, knowing what is right, renowned. She alone is our sure refuge.” Their flight was quick and their counsel quicker, as fear's way is. The poet adds a quiet irony: those who had sided with Kaikeyī now seek shelter with Kausalyā; the woman they had wronged is their only refuge. The four words they use for her — compassion, generosity, knowledge of dharma, renown — sum up her character.
५कुब्जायाः कर्षणम्, भाण्डस्य विकिरणम्
१६स च रोषेण संवीतः शत्रुघ्नः शत्रुशासनः।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले॥And Śatrughna, chastiser of foes, wrapped about with fury, dragged the hunchback along the ground while she screamed.
१७तस्या ह्याकृष्यमाणायां मन्थरायां ततस्ततः।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत॥As Mantharā was dragged this way and that, her many bright ornaments broke and lay scattered over the ground.
१८तेन भाण्डेन विस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा॥Strewn over with those ornaments, the splendid royal residence shone all the brighter then, like the autumn sky.
ശത്രുക്കളെ ശാസിക്കുന്ന ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് നിലവിളിക്കുന്ന കൂനിയെ അപ്പോൾ നിലത്തുകൂടി വലിച്ചിഴച്ചു. ആ മന്ഥരയെ അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ചിത്രപ്പണിയുള്ള പലതരം ‘ഭാണ്ഡം’ — ആഭരണക്കൂട്ടം — നിലത്തു പൊട്ടിച്ചിതറി. ആ ആഭരണങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്ന ശ്രീമത്തായ രാജഭവനം അപ്പോൾ ശരത്കാലാകാശംപോലെ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ വിസ്മയകരമാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ ദൃശ്യത്തിലും കവി സൗന്ദര്യം കാണുന്നു; ശരത്കാലത്തെ നിർമലമായ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ ചിതറി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ നിലത്തു ചിതറിയ രത്നങ്ങൾ. എന്നാൽ ഈ ഉപമയിൽത്തന്നെ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — ശോഭയ്ക്കു കാരണമായിരുന്ന ആഭരണം ഇപ്പോൾ പൊട്ടിച്ചിതറിയപ്പോഴാണ് കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നത്; കൂനിയുടെ വൈഭവത്തിന്റെ അന്ത്യംതന്നെയാണ് നഗരത്തിന്റെ ശോഭ. ‘വിചകർഷ’ — വലിച്ചിഴച്ചു — എന്ന ലിട്പ്രയോഗത്താൽ ക്രിയ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നിലവിളിക്കുന്ന’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ നിസ്സഹായതയും.
Then Śatrughna, the chastiser of enemies, wrapped in fury, dragged the screaming hunchback along the ground. As Mantharā was hauled this way and that, her many bright ornaments broke and lay scattered over the floor, and the splendid royal residence, strewn with them, shone all the brighter, like the autumn sky. The image is striking: even in a scene of pain the poet finds beauty, the jewels scattered on the ground shining like stars across a clear autumn sky. But there is irony in it too: the ornaments that were meant to make her beautiful shine brightest when broken, and the end of the hunchback's splendour is the palace's adornment. Her screaming shows how helpless she was.
६कैकेय्याः भर्त्सनम्, भरतस्य निवारणम्
१९स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः।
कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः॥That strong bull among men, seizing her violently in his wrath, rebuked Kaikeyī and spoke harsh words to her.
२०तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता।
शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता॥Sorely pained by those harsh and cruel words, and terrified of Śatrughna, Kaikeyī went to her son for refuge.
२१तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।
अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति॥Seeing Śatrughna in his rage, Bharata said to him: “Women may not be killed by any creature: let this be forgiven.
२२हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्।
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम्॥I would kill this wicked Kaikeyī of evil conduct myself, were it not that righteous Rāma would then despise me as a matricide.
२३इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः।
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्॥And if Rāghava learns that even this hunchback has been killed, that righteous man will surely speak neither to you nor to me.”
ബലവാനായ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ക്രോധത്താൽ കൈകേയിയെ ബലമായി പിടിച്ച് കഠിനമായി ശകാരിച്ച് പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ദുഃഖകരമായ ആ പരുഷവാക്കുകളാൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതയും ശത്രുഘ്നനെ ഭയന്നു നടുങ്ങിയവളുമായ കൈകേയി മകനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. കോപിച്ചുനിൽക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനെ കണ്ട് ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യരാണ്; ക്ഷമിക്കുക. പാപിനിയും ദുഷ്ടചാരിണിയുമായ ഈ കൈകേയിയെ ഞാൻതന്നെ കൊല്ലുമായിരുന്നു — ധാർമികനായ രാമൻ എന്നെ മാതൃഘാതകനെന്നു വെറുക്കില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ. ഈ കൂനിയെ കൊന്നതായി രാഘവൻ അറിഞ്ഞാൽ, ആ ധർമാത്മാവ് നിന്നോടും എന്നോടും തീർച്ചയായും സംസാരിക്കുകയില്ല.’ ഭരതന്റെ ഈ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ബലം വഹിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമം (സ്ത്രീ അവധ്യയാണ്), മറുവശത്ത് രാമന്റെ സമ്മതിതന്നെയാണ് പരമപ്രമാണം എന്ന ഭാവം. അവൻ സ്വയം കൈകേയിയെ വെറുക്കുന്നു — ‘പാപിനി’, ‘ദുഷ്ടചാരിണി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ അതു വ്യക്തമാണ്; എങ്കിലും രാമന്റെ അപ്രീതിയെ ഭയന്നുമാത്രമാണ് അവൻ പിന്മാറുന്നത്. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും രാമനെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾ അവധ്യർ’ എന്ന പൊതുനിയമം പറയപ്പെട്ടു, പിന്നെ തന്റെ സവിശേഷതയും — ഞാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ ചെയ്യുന്നില്ല എന്ന്. ഇതാണ് ഭരതന്റെ മഹത്ത്വം.
In his wrath that strong bull among men seized Kaikeyī roughly, rebuked her and spoke harsh words to her. Deeply hurt by those harsh and painful words and terrified of Śatrughna, Kaikeyī went to her son for refuge. Seeing Śatrughna's rage, Bharata said to him: “No creature may kill a woman; let this be forgiven. I would kill this wicked Kaikeyī of evil ways myself, were it not that righteous Rāma would then despise me as a matricide. And if Rāghava learns that even this hunchback has been killed, that righteous man will surely never speak to you or me again.” Bharata's words carry two kinds of force: the rule of dharma that a woman may not be killed, and Rāma's approval as the highest authority. He himself detests Kaikeyī, as “wicked” and “of evil ways” make clear; yet he holds back for fear of Rāma's displeasure. So the poet shows that everything Bharata does turns on Rāma. He states the general rule, then his own case — I too would wish it, but I will not do it — and in that lies Bharata's greatness.
७शत्रुघ्नस्य निवृत्तिः, मन्थरायाः पतनम्, कैकेय्याः आश्वासनम्
२४भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मूर्च्छिताम्॥Hearing Bharata’s words, Śatrughna, Lakṣmaṇa’s younger brother, turned back from his fury and released her, senseless as she was.
२५सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह।
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप ह॥Mantharā fell at Kaikeyī’s feet, and, sighing and utterly wretched, lamented piteously.
२६शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता।
शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्॥Seeing the hunchback, her senses lost from Śatrughna’s shaking of her, Bharata’s mother gently comforted her as she lay there in distress, gazing up like a krauñca hen caught in a snare.
ഭരതന്റെ വാക്കുകേട്ട് ലക്ഷ്മണാനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ രോഷത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി, മോഹാലസ്യപ്പെട്ട അവളെ വിട്ടയച്ചു. ആ മന്ഥര കൈകേയിയുടെ കാൽക്കൽ വീണു; നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അതിദുഃഖാർത്തയായി ദീനമായി വിലപിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ശത്രുഘ്നന്റെ വലിച്ചെറിയലിനാൽ ബോധം മങ്ങിയ കൂനിയെ കണ്ട് ഭരതന്റെ അമ്മ പതുക്കെ അവളെ സമാശ്വസിപ്പിച്ചു; ആർത്തരൂപയായ അവൾ കെണിയിൽ കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചപ്പിടയെപ്പോലെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ‘കുടുങ്ങിയ ക്രൗഞ്ചി’ എന്നത് കെണിയിൽപ്പെട്ട പക്ഷിണിയുടെ ഉപമയാണ്; എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും കാരണമായ കൈകേയിയാകട്ടെ ഇപ്പോൾ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നവളാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ക്രോധത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ക്ഷമയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജകർത്താക്കൾ അഭിഷേകത്തിനായി ഭരതനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു, അവനാകട്ടെ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നന്റെ രോഷം അന്യായത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, എങ്കിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ വാക്കിനാൽതന്നെ അതു ശമിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപാലനത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
Hearing Bharata's words, Śatrughna turned back from his fury and let the woman go, senseless as she was. Mantharā fell at Kaikeyī's feet and, sighing in utter misery, lamented piteously. Seeing the hunchback lying there, stunned by Śatrughna's shaking and gazing up in distress like a krauñca hen caught in a snare, Bharata's mother gently comforted her. So Kaikeyī, the cause of all the calamity, was now the one giving comfort. Śatrughna's anger had not sprung from injustice, yet it was quieted by his elder brother's word alone, and so the ideal of obedience is kept here too. The sarga, which began with an outburst of anger, ends with forbearance; in the next, the king-makers will beg Bharata to be consecrated, and he will refuse the kingdom and resolve to bring Rāma back.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अनुज → लक्ष्मणानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + पन्न → सम्पन्न — मकारस्य परसवर्णादेशः
- समासः
- सत्त्वेन सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + व्राजित — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + व्रज्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितृ’ इत्यस्य अन्ते ऋकारः, ‘निग्रह’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- पितुः निग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः (कर्मणि षष्ठी)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + ग्राह्य — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + ग्रह्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि विध्यर्थे)
- सन्धिः
- नय + अनय → नयानय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नयः च अनयः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- उद् + पथ → उत्पथ — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
- समासः
- उत्क्रान्तः पन्थानम् इति / अपगतः पन्थाः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्राच् + द्वार → प्राग्द्वार — कुत्वजश्त्वसन्धिः (चकारस्य ककारः, ततः घोषे परे गकारः)
- समासः
- प्राचि दिशि स्थितं द्वारम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + आभरण → सर्वाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सर्वैः आभरणैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चन्दन’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘सार’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- चन्दनस्य सारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मेखला’ इत्यस्य अन्ते आकारः, ‘दामन्’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- मेखलायाः दामानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मेखलादामभिः’)
- सन्धिः
- रज्जुबद्धा + इव → रज्जुबद्धेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता
- समासः
- रज्ज्वा बद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वानरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- द्वार् + स्थः → द्वाःस्थः — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + करुणम् → अकरुणम् — नञः अकारादेशः
- समासः
- न करुणम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यस्तः देहः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + मति — सन्धिकार्यं नास्ति (उत्तरपदम् व्यञ्जनादि)
- समासः
- मतिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- अन्तःपुरे चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘धृत’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘व्रत’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- धृतं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भ्रातृ’ इत्यस्य षष्ठीबहुवचने नामि दीर्घः (ऋ → ॄ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उपक्रान्त → समुपक्रान्त — पदान्तः मकारः स्वरे परे अनुस्वारं न प्राप्नोति, अपि तु उत्तरस्वरेण सह संयुज्यते (म् + उ = मु)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + उप + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + शेष → निःशेष — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- निर्गतः शेषः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- स + अनुक्रोशा → सानुक्रोशा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सहिता — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वद् + आन्य → वदान्य — प्रत्ययसंयोगे स्वरसन्धेः अवसरः नास्ति (धातोः अन्ते व्यञ्जनम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शत्रु’ इत्यस्य अन्ते उकारः, ‘शासन’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- शत्रून् शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + कृष्यमाणा — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ); पदे तु ‘हि + आकृष्यमाणायाम्’ → ‘ह्याकृष्यमाणायाम्’ इति यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + कृष्’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- वि + अशीर्यत → व्यशीर्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + शॄ’ धातोः लङ्, कर्मणि प्रयोगः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- श्रीमत् + राजनिवेशनम् → श्रीमद्राजनिवेशनम् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- श्रीमत् राजनिवेशनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + भर्त्स्य → निर्भर्त्स्य — रेफात् परं घोषवति भकारे विसर्जनीयादेशः न भवति, रेफः एव तिष्ठति; ‘अभि’ इति उपसर्गान्तरम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + निर् + भर्त्स्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियायाम्)
- सन्धिः
- सम् + त्रस्ता → संत्रस्ता — अनुस्वारादेशः
- समासः
- शत्रुघ्नस्य भयेन संत्रस्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + वध्या → अवध्या — नञः अकारादेशः
- समासः
- न वध्याः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मातृ’ इत्यस्य अन्ते ऋकारः, ‘घातक’ इत्यस्य आदौ व्यञ्जनम्
- समासः
- मातुः घातकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अभिभाषिष्यते → नाभिभाषिष्यते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + भाष्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + अवर्तत → न्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + वृत्’ धातोः लङ् आत्मनेपदे
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुःख + आर्ता → दुःखार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आ + ऋत → आर्त — वृद्धिसन्धिः (आ + ऋ = आर्)
- समासः
- अतिशयेन दुःखेन आर्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + मूढ → विमूढ; सम् + ज्ञा → संज्ञा — अनुस्वारादेशः
- समासः
- शत्रुघ्नस्य विक्षेपेण विमूढा संज्ञा यस्याः सा — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आश्वासयत् → समाश्वासयत्, ततः ‘समाश्वासयत् + आर्तरूपाम्’ → ‘समाश्वासयदार्तरूपाम्’ — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + श्वस्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + लग्ना — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः व्यञ्जनादौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + लग्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘क्रौञ्चीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)