സർഗ്ഗം
ഭരതന്റെ രാജ്യനിരാകരണവും രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള ഉദ്യമവും
പതിനാലാം ദിവസം രാജകർത്താക്കളുടെ അഭിഷേകാഭ്യർഥന, ജ്യേഷ്ഠന്റെ അവകാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭരതന്റെ പ്രഖ്യാപനം, ചതുരംഗസേനയുടെ സജ്ജീകരണം, വഴിയൊരുക്കാനുള്ള ആജ്ഞ, ജനങ്ങളുടെ സാധുവാദം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ മന്ഥരയെ പിടികൂടുകയും ഭരതന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവളെ വിട്ടയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു; ഇവിടെ കഥ വീണ്ടും രാജകാര്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. ദശരഥന്റെ പ്രേതകർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം പതിനാലാം ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ രാജകർത്താക്കൾ — മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും പൗരപ്രമുഖരും — ഒരുമിച്ചുകൂടി ഭരതനോടു പറയുന്നു: ‘ഞങ്ങൾക്കു ഗുരുക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ ഗുരുവായിരുന്ന ആ ദശരഥൻ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും വനത്തിലേക്കയച്ചിട്ട് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ മഹായശസ്വിയായ രാജകുമാരാ, അങ്ങ് ഇന്നു ഞങ്ങളുടെ രാജാവാകണം. ഈ രാജ്യം നായകനില്ലാത്തതാണ്; സന്ദർഭവശാൽത്തന്നെ ഇത് അങ്ങയുടെ കൈയിൽ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ അങ്ങ് ഇതു സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ ആരോടും ഒരപരാധവും ചെയ്യുന്നില്ല.’ നായകനില്ലാത്ത രാഷ്ട്രം നശിക്കരുത് എന്നതുമാത്രമാണ് അവരുടെ ആശങ്കയുടെ മൂലം; രാജ്യലോഭം അതിൽ ഒട്ടുമില്ല. ‘രാജകർത്താക്കൾ’ എന്ന പദംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിനെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ അധികാരമുള്ളവരാണ് ഇവർ; അതിനാൽ അവരുടെ അഭ്യർഥന വിധിപ്രകാരമുള്ളതാണ്.
അവർ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘രാഘവാ, ഈ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെല്ലാം എടുത്ത് സ്വജനങ്ങളും ശ്രേണികളും അങ്ങയെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠാ, പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച സ്ഥിരമായ ഈ രാജ്യം സ്വീകരിക്കൂ, സ്വയം അഭിഷിക്തനാകൂ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കൂ.’ ഈ അഭ്യർഥന വെറും വാക്കല്ല; ഒരുക്കിവച്ച കലശങ്ങളും മറ്റും സാക്ഷിയായി അതോടൊപ്പമുണ്ട്. എന്നാൽ ദൃഢവ്രതനായ ഭരതൻ — പിതാവിനോടു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞയെന്നപോലെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ അവകാശം മനസ്സിൽ മുറുകെപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് — ആ അഭിഷേകപാത്രങ്ങളെയെല്ലാം പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷം അവിടെ കൂടിനിന്ന ജനങ്ങളോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണംതന്നെ മറുപടിയുടെ മുന്നോടിയാണ് — സാമഗ്രികളെ അദ്ദേഹം നിരസിക്കുന്നില്ല, പൂജിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ഫലം തനിക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — വിനയവും ദൃഢതയും ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭരതന്റെ മറുപടി സ്പഷ്ടമാണ്: ‘നമ്മുടെ കുലത്തിൽ എന്നും ജ്യേഷ്ഠനു മാത്രമാണ് രാജത്വം ഉചിതം; വിവേകികളായ നിങ്ങൾ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ പാടില്ല. രാമനാണ് നമ്മുടെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ, അദ്ദേഹംതന്നെ ഭൂപതിയാകും; ഞാനാകട്ടെ ഒമ്പതും അഞ്ചും വർഷം കാട്ടിൽ വസിക്കും.’ ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വരം അക്ഷരംപ്രതി സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം തലകീഴാക്കുന്നു — വനവാസം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു, രാജ്യം രാമനു നൽകുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘മഹാബലമുള്ള വലിയൊരു ചതുരംഗസേന സജ്ജമാക്കപ്പെടട്ടെ; ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാഘവനെ ഞാൻ കാട്ടിൽനിന്നു കൊണ്ടുവരും.’ നിശ്ചയം വെറും വാക്കിലൊതുങ്ങുന്നില്ല, കർമത്തോടൊപ്പം മുന്നേറുന്നു; സേനയുടെ സജ്ജീകരണംതന്നെയാണ് അതിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവ്.
‘ഒരുക്കിവച്ച ഈ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെല്ലാം മുന്നിൽ നിർത്തി രാമനുവേണ്ടി ഞാൻ കാട്ടിലേക്കു പോകും; അവിടെവച്ചുതന്നെ ആ നരവ്യാഘ്രനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, മുന്നിൽ നിർത്തി, യാഗശാലയിൽനിന്ന് അഗ്നിയെ എന്നപോലെ രാമനെ ഞാൻ കൊണ്ടുവരും’ എന്നു ഭരതൻ പറയുന്നു. ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — യജ്ഞത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന അഗ്നിയെ മുന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതുപോലെ, കാട്ടിൽനിന്നു കൊണ്ടുവരുന്ന രാമൻ രാജ്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളും. പിന്നെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെക്കുറിച്ച് കഠിനമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘അമ്മയെന്ന പേരിന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ള ഇവളുടെ ആഗ്രഹം ഞാൻ സഫലമാക്കുകയില്ല; ദുർഗമമായ കാട്ടിൽ ഞാൻ വസിക്കും, രാമൻ രാജാവാകും.’ ‘മാതൃഗന്ധിനി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മാതൃത്വത്തിന്റെ ഗന്ധം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ, മാതൃത്വമില്ല. അമ്മയുടെ വരം അദ്ദേഹം ലംഘിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ ഫലം സ്വന്തം തലയിൽ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ ധർമനിഷ്ഠ.
തുടർന്ന് പ്രായോഗികമായ ആജ്ഞ: ‘ശില്പികൾ വഴി നിർമിക്കട്ടെ; നിരപ്പുള്ളതും നിരപ്പില്ലാത്തതുമായ സ്ഥലങ്ങൾ സമമാക്കട്ടെ; ദുർഗമപ്രദേശങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നവരും രക്ഷകരും വഴിയിൽ കൂടെ പോകട്ടെ.’ ഈ വനയാത്ര ഒരാളുടെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പ്രവാസമല്ല, സൈന്യസമേതമുള്ള രാജകീയയാത്രയാണ്; അതിനാൽ വഴിനിർമാണം ആവശ്യമാണ്. രാമനുവേണ്ടി ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന ആ രാജകുമാരനോട് എല്ലാ ജനങ്ങളും ശോഭനവും അനുത്തമവുമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ജ്യേഷ്ഠനായ രാജകുമാരനു ഭൂമി നൽകാൻ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന അങ്ങയെ പദ്മവാസിനിയായ ശ്രീ സമീപിക്കട്ടെ.’ ഭരതന്റെ ത്യാഗത്തിന് ലോകം നൽകുന്ന ആദ്യത്തെ അംഗീകാരമാണ് ഈ ആശീർവാദം; രാജ്യം ത്യജിക്കുന്നവനെത്തന്നെ ശ്രീ പിന്തുടരട്ടെ എന്നതാണ് ലോകത്തിന്റെ ഭാവന.
ആ അനുത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ രാജകുമാരന്റെ ആര്യമായ മുഖത്തെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദത്തിൽനിന്നുണ്ടായ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നുവീണു — ശോകത്തിന്റെ ദിനങ്ങളിൽ ഇതാണ് ആദ്യത്തെ ആനന്ദാശ്രു. പിന്നെ ശോകമകന്നു സന്തുഷ്ടരായ മന്ത്രിമാരും സഭാംഗങ്ങളും പറയുന്നു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് വഴിയൊരുക്കാനും ശില്പിവർഗത്തിനും ആജ്ഞ നൽകിക്കഴിഞ്ഞു’; ഭക്തിയുള്ള ജനം സ്വയംതന്നെ പ്രവർത്തനത്തിലിറങ്ങി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം — ഗംഗാതീരംവരെയുള്ള രാജമാർഗത്തിന്റെ നിർമാണം — ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ പതിവായി കാണുന്നതുപോലെ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥