സർഗ്ഗം
ഗംഗാതീരംവരെയുള്ള രാജമാർഗനിർമാണം
ഭൂപ്രദേശജ്ഞരായ ശില്പികളുടെ പുറപ്പാട്, കാടു വെട്ടിത്തെളിക്കലും നിരപ്പില്ലാത്തതു നിരത്തലും, ജലാശയങ്ങളുടെയും കിണറുകളുടെയും നിർമാണം, ഇന്ദ്രപുരിക്കൊത്ത പാളയങ്ങളുടെ ശോഭ, ജാഹ്നവിവരെ നീളുന്ന ദേവപഥതുല്യമായ വഴി
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ ‘ശില്പികൾ വഴി നിർമിക്കട്ടെ’ എന്ന് ആജ്ഞ നൽകി; ആ ആജ്ഞയുടെ ഫലംതന്നെയാണ് ഈ സർഗം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നത്. മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ട ആ ആളുകൾ ഇവരാണ് — ഭൂപ്രദേശജ്ഞർ (ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും, വെള്ളമുള്ളതും വെള്ളമില്ലാത്തതുമായ ഭൂമി പരിശോധിക്കുന്നവർ), സൂത്രകർമവിശാരദർ (അളവുചരട് ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിപുണർ), സ്വന്തം ജോലിയിൽ തത്പരരായ ശൂരന്മാർ, കുഴിക്കുന്നവർ, യന്ത്രം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവർ, കർമാന്തികർ (കൂലിക്കു പണിയെടുക്കുന്ന തൊഴിലാളികൾ), സ്ഥപതികൾ, യന്ത്രവിദഗ്ധരായ പുരുഷന്മാർ, തച്ചന്മാർ, വഴികാട്ടികൾ, മരംവെട്ടികൾ, പാചകക്കാർ, കുമ്മായപ്പണിക്കാർ, മുളകൊണ്ടും തോലുകൊണ്ടും പണിയുന്നവർ, സമർഥരായ മേൽനോട്ടക്കാർ. പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ മാർഗനിർമാണശാസ്ത്രത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും കവി ഒറ്റയടിക്ക് എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പരിശോധകർ, അളവുകാർ, കുഴിക്കുന്നവർ, വാസ്തുശില്പികൾ, ഒരുക്കുന്നവർ, മേൽനോട്ടക്കാർ. ഈ പട്ടികതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഈ ജോലി യാദൃച്ഛികമല്ല, സുവ്യവസ്ഥിതമായ ഒരു രാജകീയ ഉദ്യമമാണ് എന്നാണ്. എല്ലാവരും ‘മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു’ — സേനയ്ക്കു മുമ്പേ ചെന്ന് അവർ വഴിയൊരുക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ജനങ്ങളോടൊപ്പം ഭരതൻ പോകും.
ആഹ്ലാദത്തോടെ ആ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങിയ ആ വിപുലമായ ജനപ്രവാഹം പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രത്തിന്റെ മഹാവേഗംപോലെ ശോഭിച്ചു — പൗർണമിയിൽ ഇളകിമറിയുന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ വേഗവും വിസ്താരവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വഴിപ്പണിയിൽ വിദഗ്ധരായ അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഊഴം ഏറ്റെടുത്ത്, പലതരം ഉപകരണങ്ങളോടെ — കോടാലി, അരിവാൾ, ഉളി മുതലായവയോടെ — മുന്നിലായി പുറപ്പെട്ടു. ‘സ്വന്തം ഊഴം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ജോലിയുടെ ക്രമബദ്ധത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചല്ല, സംഘംസംഘമായി ക്രമത്തിലാണ് അവർ പ്രവർത്തിച്ചത്. ‘മുന്നിലായി’ എന്നതും വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സേനയുടെ മുന്നിൽത്തന്നെയാണ് എപ്പോഴും അവരുടെ സ്ഥാനം. ആഹ്ലാദം ഇവിടെ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്ന ജനങ്ങൾ അധ്വാനത്തെപ്പോലും ഉത്സവമായി കരുതുന്നു.
ആ ആളുകൾ ലതകളും വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും മരക്കുറ്റികളും കല്ലുകളും നീക്കി, പലതരം മരങ്ങൾ മുറിച്ച് വഴിയുണ്ടാക്കി. മരങ്ങളില്ലാത്തിടങ്ങളിൽ ചിലർ മരങ്ങൾ നട്ടു; മറ്റുചിലർ കോടാലികൊണ്ടും ഉളികൊണ്ടും അരിവാൾകൊണ്ടും അവിടവിടെ വെട്ടിമാറ്റി. ബലവാന്മാരിൽ ബലവാന്മാരായ മറ്റുചിലർ വീരണപ്പുല്ലിന്റെ കൂട്ടങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങുമുള്ള ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ നിരത്തി. വേറെ ചിലർ കിണറുകളും നീണ്ട കുഴികളും മണ്ണിട്ടു നികത്തി, താഴ്ന്ന ഭാഗങ്ങളെ വേഗം എല്ലായിടത്തും സമമാക്കി. ഈ വർണന യഥാർഥമാണ് — മുറിക്കൽ, നടൽ, പിഴുതെടുക്കൽ, നികത്തൽ, നിരത്തൽ എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു ക്രിയകൾ ക്രമമായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ സവിശേഷത ‘മരങ്ങളില്ലാത്ത ദേശങ്ങളിൽ മരങ്ങൾ നട്ടു’ എന്നതാണ് — വഴി വെട്ടിത്തെളിക്കുക മാത്രമല്ല, തണലിനായി മരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഈ ജോലി കേവലം യാത്രയ്ക്കുള്ള ഉപാധിയല്ല, സ്ഥായിയായ ഒരു സത്കാരമാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ ആളുകൾ ബന്ധിക്കേണ്ട ഇടങ്ങൾ ബന്ധിച്ചു, പൊടിക്കേണ്ടവ പൊടിച്ചു, പിളർക്കേണ്ടവ പിളർന്നു — എവിടെ എന്താണോ ആവശ്യം, അത് അവിടെ ചെയ്തു എന്നു ഭാവം. അധികം താമസിയാതെ അവർ ധാരാളം വെള്ളമുള്ളതും പലതരം ആകൃതികളുള്ളതും സമുദ്രസമാനവുമായ അനേകം ജലാശയങ്ങൾ നിർമിച്ചു — ചെറിയ നീരൊഴുക്കുകളെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും കെട്ടിനിർത്തി വിശാലമായ ജലാശയങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി. വെള്ളമില്ലാത്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ വേദികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പലതരം ഉത്തമമായ കിണറുകൾ കുഴിപ്പിച്ചു. ഈ വഴി യാത്രയ്ക്കു യോഗ്യമായതു മാത്രമല്ല, സൈന്യസമേതമുള്ള ജനങ്ങളുടെ ദാഹം തീർക്കാനുള്ള സൗകര്യങ്ങളും നിറഞ്ഞതാണ് എന്നു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമുദ്രസമാനം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ജലാശയങ്ങളുടെ വിപുലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വേദികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട’ എന്നതിലൂടെ കിണറുകളുടെ ശില്പസൗന്ദര്യവും. ബന്ധിക്കൽ, പൊടിക്കൽ, പിളർക്കൽ — ഭൂസംസ്കാരത്തിന്റെ ഈ മൂന്നു പ്രകാരങ്ങൾ ദേശഭേദമനുസരിച്ച് പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു.
ആ വഴിയുടെ തറ കുമ്മായവും കല്ലും പാകി ഉറപ്പിച്ചതായിരുന്നു; ഇരുവശത്തും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങൾ; മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കൂജനത്താൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; കൊടിക്കൂറകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദനജലം തളിക്കപ്പെട്ടും പലതരം പൂക്കളാൽ ഭൂഷിതമായും ഇരുന്നു; ഇങ്ങനെ സേനയുടെ ആ വഴി ദേവപഥത്തിനു സമമായി ഏറെ ശോഭിച്ചു. കവി ക്രമത്തിൽ താഴെനിന്നു മുകളിലേക്കു നയിക്കുന്നു — ഭൂമി, മരങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, കൊടികൾ, ഗന്ധം, പൂക്കൾ — പിന്നെ ദേവമാർഗത്തിന്റെ ഉപമ നൽകുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ വാക്യമാണ്; വിശേഷണങ്ങൾ അനവധി, ക്രിയാപദമോ ‘ബഹ്വശോഭത’ (ഏറെ ശോഭിച്ചു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനാശൈലി — വിശേഷണമാലകൊണ്ട് ചിത്രം രചിച്ച്, ഒടുവിൽ ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് അതു പൂർത്തിയാക്കുന്നു.
പിന്നെ ചുമതലപ്പെട്ട, ശ്രദ്ധാലുക്കളായ ആളുകൾ ആജ്ഞയനുസരിച്ചുതന്നെ നിർദേശങ്ങൾ നൽകി, ധാരാളം സ്വാദുള്ള ഫലങ്ങളുള്ള രമണീയമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ മഹാത്മാവായ ഭരതന് ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്ന പാളയത്തെ — ആഭരണംപോലെ മനോഹരമായ അതിനെ — അലങ്കാരങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു. അതിൽ വിദഗ്ധരായവർ — വാസ്തുശാസ്ത്രജ്ഞർ — ശുഭനക്ഷത്രങ്ങളിലും മുഹൂർത്തങ്ങളിലും മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ പാളയങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. മാർഗനിർമാണത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ കാലനിർണയവും ആവശ്യമാണെന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ കർമം വെറും ശില്പിവേലയല്ല, വിധിപ്രകാരമുള്ള രാജകാര്യമാണ്. ‘യഥാജ്ഞപ്തി’ (ആജ്ഞയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം ആജ്ഞയുടെ അക്ഷരംപ്രതിയുള്ള പാലനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചുമതലക്കാർ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ഒന്നും ചെയ്തില്ല. ‘ഭൂഷണോപമം’ എന്ന ഉപമ രമണീയമാണ് — പാളയംതന്നെയാണ് വഴിയുടെ ആഭരണം.
ആ പാളയങ്ങൾ ധാരാളം മണ്ണു കൂട്ടിയുയർത്തിയവയും കിടങ്ങുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയുമായിരുന്നു; അവിടെ ഇന്ദ്രനീലമണികൊണ്ടുള്ള പ്രതിമകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ശ്രേഷ്ഠമായ പ്രധാനവീഥികളാൽ അവ ശോഭിച്ചു; പ്രാസാദനിരകളോടു ചേർന്നവയും വെള്ളയടിച്ച പ്രാകാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവയും കൊടികളാൽ ശോഭിതവും നന്നായി നിർമിച്ച മഹാപഥങ്ങളുള്ളവയുമായിരുന്നു. ആകാശത്തിലേക്കു പടർന്നുകയറുന്നതുപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന പ്രാവിൻകൂടുകളും ഉന്നതശിഖരങ്ങളുമുള്ള വിമാനങ്ങളാൽ ആ പാളയങ്ങൾ ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായി പ്രകാശിച്ചു. അയോധ്യയുടെ വൈഭവം വഴിയിൽത്തന്നെ പരന്നു എന്നു ഭാവം — രാജാവ് കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നു, എന്നാൽ രാജധാനി അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം നീങ്ങുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളും വിശേഷണപരമ്പരകൊണ്ടുതന്നെ രചിച്ചവയാണ്; ഒടുവിൽ ‘ബഭുഃ ശക്രപുരോപമാഃ’ (ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായി പ്രകാശിച്ചു) എന്ന ഒറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു. ‘ആകാശത്തിൽ പടർന്നുകയറുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുടെ ഔന്നത്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഒടുവിൽ ആ വഴി, പലതരം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കാടുകളുള്ളതും തണുത്ത നിർമലജലമുള്ളതും വലിയ മത്സ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ജാഹ്നവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന് അവസാനിക്കുന്നു. രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനോടും നക്ഷത്രഗണങ്ങളോടുംകൂടി അലംകൃതമായ നിർമലാകാശം വിളങ്ങുന്നതുപോലെ, നല്ല ശില്പികൾ നിർമിച്ച രമണീയമായ ആ രാജമാർഗം ക്രമേണ വിളങ്ങി. ഉപമ അർഥപൂർണമാണ് — ഇരുണ്ട ഭൂമിയിൽ വെളുത്ത കൊടികളും ദീപങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ, നടുവിൽ രാജമാർഗം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഈ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്, അതു സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സ്വയം വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നില്ല — ‘ജാഹ്നവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന്’ എന്ന ക്രിയ ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിലാണ് പൂർണമാകുന്നത്; ഇതാണ് പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിന്റെ ശ്ലോകവിഭജനരീതി. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലെ പ്രഭാതത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥