സർഗ്ഗം
ഭരതന്റെ ഉണർച്ചയിലെ വിലാപവും വസിഷ്ഠന്റെ സഭാപ്രവേശവും
സൂതമാഗധന്മാരുടെ മംഗളസ്തുതി, വാദ്യഘോഷത്താൽ ശോകം വർധിക്കൽ, ‘ഞാൻ രാജാവല്ല’ എന്ന നിഷേധം, കൈകേയീനിന്ദ, വസിഷ്ഠന്റെ സഭാപ്രവേശം, ദൂതന്മാർ മുഖേന സഭാംഗങ്ങളെ വിളിച്ചുവരുത്തൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗംഗാതീരംവരെയുള്ള വഴി ഒരുക്കപ്പെട്ടു; ഈ സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. പുറപ്പാടുദിവസത്തിന്റെ തലേന്ന്, രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച യാമത്തിൽ — ‘നാന്ദീമുഖി’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ആ രാത്രിയിൽ — വിശേഷജ്ഞരായ സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും മംഗളസ്തുതികളാൽ ഭരതനെ വാഴ്ത്തി. സ്വർണക്കോലുകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ യാമദുന്ദുഭി മുഴങ്ങി; നൂറുകണക്കിനു ശംഖുകൾ ഊതി, ഉച്ചനീചസ്വരങ്ങളുള്ള വാദ്യങ്ങളും വായിച്ചു. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ അഭ്യുദയം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആ ഘോഷംതന്നെ ശോകതപ്തനായ ഭരതനെ വീണ്ടും ശോകങ്ങളാൽ തുളച്ചു — ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലുള്ള ആ മഹത്തായ വാദ്യഘോഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മംഗളത്തിന്റെ ധ്വനി ശോകത്തിന്റെ ഉപാധിയായിത്തീരുന്നു എന്ന കടുത്ത വിരോധമാണ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ‘നാന്ദീമുഖി’ എന്ന പദംതന്നെ ഈ വിരോധത്തെ തീവ്രമാക്കുന്നു — അഭ്യുദയം സൂചിപ്പിക്കുന്ന രാത്രിതന്നെ ഭരതനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ശോകത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.
അപ്പോൾ ഉണർന്ന ഭരതൻ ആ ഘോഷം നിർത്തിച്ച് ‘ഞാൻ രാജാവല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശത്രുഘ്നനോടു പറയുന്നു: ‘ശത്രുഘ്നാ, നോക്കൂ, കൈകേയി ലോകത്തോടു ചെയ്ത മഹാപകാരം; ദശരഥരാജാവ് ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം എന്നിൽ ഇറക്കിവച്ചിട്ടു പോയി. ആ ധർമരാജനായ മഹാത്മാവിന്റെ, ധർമത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഈ രാജശ്രീ വെള്ളത്തിൽ ചുക്കാനില്ലാത്ത തോണിപോലെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു. നമുക്ക് ഏറ്റവും വലിയ നാഥനായിരുന്ന ആ രാഘവനെയും എന്റെ ഈ അമ്മ ധർമം കൈവെടിഞ്ഞ് സ്വയം കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തി.’ ‘ചുക്കാനില്ലാത്ത തോണി’ എന്ന ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — തോണിയുടെ കർണം (തോണിക്കാരന്റെ ചുക്കാൻ) നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അതു വെള്ളത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുകയേയുള്ളൂ, ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുകയില്ല; രാജാവില്ലാത്ത രാജലക്ഷ്മിയും അങ്ങനെതന്നെ. ഏഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘എന്റെ ഈ അമ്മ’ എന്ന പദത്തിൽ ഭരതന്റെ വേദന സ്പഷ്ടമാണ് — അമ്മയെ സ്വന്തമെന്നു പറയാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ‘അനയാ’ (ഇവളാൽ) എന്ന, അകൽച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്ന സർവനാമംകൊണ്ടാണ് അവളെ നിർദേശിക്കുന്നത്.
ഇങ്ങനെ ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന ഭരതനെ കണ്ട് അപ്പോൾ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ദീനരായി ഉറക്കെ കരഞ്ഞു — ഒരാളിൽനിന്ന് ശോകം അന്തഃപുരമാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജധർമജ്ഞനും മഹായശസ്വിയുമായ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുനാഥന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കഥയുടെ ദിശ മാറുന്നു — ശോകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് രാജകാര്യം കടന്നുവരുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുടെ രക്ഷകൻ പുരോഹിതൻതന്നെ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘രാജധർമജ്ഞൻ’ എന്ന വിശേഷണം സോദ്ദേശ്യമാണ് — ധർമം അറിയുന്നവനു മാത്രമേ നായകനില്ലാത്ത രാജ്യത്തിൽ കർത്തവ്യം നിർണയിക്കാൻ കഴിയൂ. ഭരതൻ വിലപിക്കുന്നു, വസിഷ്ഠനോ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജഗുരുവിന്റെ ഭൂമിക.
ആ സഭ സ്വർണമയവും രമണീയവും രത്നങ്ങളും പൊന്നും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു; ധർമാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ഗണത്തോടൊപ്പം — ശിഷ്യഗണത്തോടൊപ്പം — സുധർമയിലെന്നപോലെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇന്ദ്രന്റെ സുധർമ എന്ന ദേവസഭപോലെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഈ സഭ എന്ന് ഉപമ. സർവവേദജ്ഞനായ അദ്ദേഹം സ്വസ്തികവിരിപ്പു വിരിച്ച സ്വർണപീഠത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി, ദൂതന്മാർക്കു നിർദേശം നൽകി. ‘സ്വസ്ത്യാസ്തരണം’ എന്നാൽ സ്വസ്തികാകൃതിയിലുള്ള വിരിപ്പുകൊണ്ടു മൂടിയ ആസനം; വിധിപ്രകാരമുള്ള ഈ ഇരിപ്പുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇതു സാധാരണ സഭയല്ല, രാജകാര്യത്തിന്റെ വിധിയാണ് എന്നാണ്. ‘സർവവേദജ്ഞൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധികാരം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവിന്റെ അഭാവത്തിൽ സഭ വിളിച്ചുകൂട്ടാൻ വേദജ്ഞനു മാത്രമേ അർഹതയുള്ളൂ.
വസിഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘പരിഭ്രമമില്ലാതെ ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും യോദ്ധാക്കളെയും അമാത്യന്മാരെയും ഗണമുഖ്യന്മാരെയും വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ; നമുക്ക് അടിയന്തരമായ (അത്യന്താവശ്യമായ) ഒരു കാര്യമുണ്ട്. രാജകുമാരനായ ശത്രുഘ്നനെയും യശസ്വിയായ ഭരതനെയും, യുധാജിത്തിനെയും സുമന്ത്രനെയും, അവിടെയുള്ള ഹിതകാംക്ഷികളായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ കൈകേയിയുടെ സഹോദരനായ യുധാജിത്തും സൂതനായ സുമന്ത്രനും — ഇരുവരും അവിടെയുണ്ട് എന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘ആത്യയികം കൃത്യം’ (അടിയന്തരകാര്യം) എന്ന പദം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യം നായകനില്ലാതെ നിൽക്കുന്നു, അതിനാൽ താമസം സഹിക്കാവുന്നതല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ സഭയിൽവച്ചാണ് വസിഷ്ഠൻ ഭരതനോട് അഭിഷേകത്തിനു നിർദേശിക്കുന്നത്.
പിന്നെ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലുമായി വന്നുചേരുന്ന ജനങ്ങളുടെ വലിയ ആരവം ഉയർന്നു. വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ പ്രകൃതികൾ — മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും — ദേവന്മാർ ശതക്രതുവിനെ എന്നപോലെ, പണ്ടു ദശരഥനെ എന്നപോലെ, അഭിനന്ദിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ഒരുപമ നൽകുന്നു — തിമികളും നാഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ, നിശ്ചലജലമുള്ള, രത്നങ്ങളും ശംഖുകളും മണൽത്തരികളും ഉള്ള തടാകംപോലെ, ദശരഥപുത്രനാൽ ശോഭിതമായ ആ സഭ പണ്ടു ദശരഥനോടുകൂടിയിരുന്നപ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നോ അങ്ങനെതന്നെയായി. ഉപമാനത്തിന്റെ ഓരോ അംഗവും ഉപമേയത്തിൽ ചേർത്തുകാണണം — തിമികളും നാഗങ്ങളും ചിത്രങ്ങൾ, നിശ്ചലജലം സ്ഥിരമായ തേജസ്സ്, രത്നങ്ങൾ തൂണുകളിൽ, ശംഖുകൾ ചിത്രങ്ങളിൽ, മണൽത്തരികൾ സ്വർണം പൂശിയ തറ; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അടിക്കുറിപ്പിൽ ഇങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥