॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 82-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതന്റെ രാജ്യാഭിഷേകനിരാകരണം

സഭയിൽ വസിഷ്ഠന്റെ അഭിഷേകോപദേശം, ഭരതന്റെ വിലാപം, ‘രാജ്യം രാമന്റേത്’ എന്ന നിശ്ചയം, വനയാത്രയ്ക്കായി സേനയെ സജ്ജമാക്കൽ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരെ അയച്ച് ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും യോദ്ധാക്കളെയും അമാത്യന്മാരെയും ഗണമുഖ്യന്മാരെയും ഇക്ഷ്വാകുനാഥന്റെ സഭാമന്ദിരത്തിലേക്കു വിളിച്ചുവരുത്തി; ഭരതനാകട്ടെ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ സഭതന്നെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടുന്നു. ബുദ്ധിമാനായ ഭരതൻ ശ്രേഷ്ഠഗ്രഹങ്ങളോടുകൂടിയതും ആര്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ സഭയെ പൂർണചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ കാണുന്നു — ഇവിടെ ഉപമതന്നെ കഥ വഹിക്കുന്നു; രാത്രി സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നില്ല, ചന്ദ്രനാൽ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ സഭയും സ്വയം ശോഭിക്കുന്നില്ല, അവിടെ ഉപവിഷ്ടരായ ആര്യന്മാരാലാണ് ശോഭിക്കുന്നത്. യഥാക്രമം ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്ന ആര്യന്മാരുടെ വസ്ത്രങ്ങളുടെയും അംഗരാഗങ്ങളുടെയും പ്രഭയാൽ ആ ഉത്തമസഭ ദീപ്തമായി. വിദ്വജ്ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, അതിമനോഹരമായ ആ സഭ മേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയ നേരത്ത് പൂർണചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ‘ഘനാപായേ’ (മേഘങ്ങൾ നീങ്ങുമ്പോൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ശരത്കാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ നീങ്ങുമ്പോൾ ആകാശം നിർമലമാകുന്നതുപോലെ; ഈ നിമിഷത്തിൽ ശോകമേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയിട്ടില്ലെങ്കിലും സഭയുടെ ശോഭ അത്തരത്തിലുള്ളതുതന്നെ. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലെ മൂന്നുപമകൾ ഒരേ ചിത്രം രചിക്കുന്നു — പ്രകാശം, പ്രഭ, നിർമലത. എന്നാൽ മൂന്നിടത്തും ഉപമാനം രാത്രിതന്നെ; പകൽ എവിടെയുമില്ല. അയോധ്യയിൽ ഇപ്പോഴും രാത്രിതന്നെയാണ് എന്നു കവി മൗനമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാജാവിന്റെ എല്ലാ പ്രകൃതികളും വന്നുചേർന്നതു കണ്ട് ധർമജ്ഞനായ പുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠൻ ഭരതനോടു മൃദുവായി സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായി ഇണക്കിയിരിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ നില, സഹോദരന്റെ നില, ഭരതന്റെ കർത്തവ്യം. ആദ്യം അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘മകനേ, ദശരഥരാജാവ് ധർമം അനുഷ്ഠിച്ച്, ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ ഐശ്വര്യപൂർണമായ ഭൂമി നിനക്കു നൽകി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ പിന്നെ: ‘സത്യവ്രതനായ രാമനും സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ഓർത്ത്, ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ സ്വന്തം നിലാവു കൈവിടാത്തതുപോലെ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ കൈവിട്ടില്ല.’ ഉപമ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — ചന്ദ്രന്റെ നിലാവ് അതിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്; അതുപോലെ രാമന്റെ പിതൃവാക്യപാലനവും സ്വഭാവംതന്നെ, പുറമേനിന്നുള്ള നിയമമല്ല. തുടർന്ന് നിഗമനം: ‘പിതാവും സഹോദരനും നിനക്കു നൽകിയത് മുള്ളുകൾ നീക്കിയ രാജ്യമാണ്; സന്തുഷ്ടരായ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം അത് അനുഭവിക്കൂ, വേഗംതന്നെ അഭിഷിക്തനാകൂ.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരവും കാണിക്കുന്നു: ‘വടക്കരും പടിഞ്ഞാറരും തെക്കരും കോട്യാപരാന്തദേശക്കാരും സമുദ്രതീരവാസികളും നിനക്കു രത്നങ്ങൾ കാഴ്ചവയ്ക്കട്ടെ.’ രാജ്യം നായകനില്ലാതെ നിൽക്കാൻ പാടില്ലാത്തതിനാൽ ഗുരുവിന്റെ വാക്കു ധർമസംഗതംതന്നെ; എന്നാൽ ആ വാക്കുതന്നെ ഭരതന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മുള്ളുപോലെ തറയ്ക്കുന്നു. ‘നിഹതകണ്ടകം’ (മുള്ളുകൾ നീക്കിയ) എന്ന വിശേഷണവും ദ്വയാർഥമാണ് — വസിഷ്ഠന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാജ്യത്തിൽ എതിരാളി ആരും ബാക്കിയില്ല; ഭരതന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിലാകട്ടെ, മുള്ളുതന്നെയാണ് നീക്കപ്പെട്ടത്.

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ധർമാകാംക്ഷയോടെ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തേക്കുതന്നെ പോയി — ശരീരംകൊണ്ട് സഭയിൽ ഇരുന്നെങ്കിലും ചിത്തംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാട്ടിലായിരുന്നു. കലഹംസസ്വരമുള്ള ആ യുവാവ് കണ്ണീരിടറിയ ശബ്ദത്തിൽ സഭാമധ്യത്തിൽ വിലപിച്ചു, പുരോഹിതനെ ആക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്തു. ‘ജഗർഹേ’ (ആക്ഷേപിച്ചു) എന്ന പദം വലുതാണ് — ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ അവിനയംകൊണ്ടല്ല, ധർമത്തോടുള്ള നിഷ്ഠകൊണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ചോദ്യംതന്നെ ഉത്തരമാണ്: ‘ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ഠിച്ചവനും വിദ്യാസ്നാതകനും ബുദ്ധിമാനും ധർമത്തിൽ യത്നിക്കുന്നവനുമായ രാമന്റെ രാജ്യം എന്നെപ്പോലൊരുവൻ എങ്ങനെ അപഹരിക്കും?’ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ രാമന്റെ അവകാശം സ്ഥാപിക്കുന്നു — വ്രതം, വിദ്യ, ബുദ്ധി, ധർമനിഷ്ഠ. രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം കുലത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു: ‘ദശരഥനിൽനിന്നു ജനിച്ച ആരെങ്കിലും രാജ്യാപഹാരിയാകുമോ? രാജ്യവും ഞാനും രാമന്റേതുതന്നെ; അതിനാൽ അങ്ങ് ഇവിടെ ധർമം പറയണം.’ ‘ഞാനും രാമന്റേത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ തന്നെ രാജ്യത്തിന്റെ എതിരാളിയായല്ല, രാമന്റെ സമ്പത്തായിത്തന്നെ കരുതുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഇവിടെത്തന്നെ ഭരതന്റെ ചരിത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനാണ് രാജ്യത്തിനു യോഗ്യൻ എന്നാണ് വാല്മീകിയുടെ സൂചന.

ഭരതൻ ഇനി യുക്തി പിന്തുടരുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥൻ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവും ദിലീപനും നഹുഷനും തുല്യനുമാണ്; അതിനാൽ ദശരഥനെപ്പോലെ അദ്ദേഹമാണ് രാജ്യം ലഭിക്കാൻ അർഹൻ’ — പ്രായംകൊണ്ടും ഗുണംകൊണ്ടും ധർമംകൊണ്ടും വംശപാരമ്പര്യംകൊണ്ടും അവകാശം രാമനു മാത്രം. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഭയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘അനാര്യന്മാർ ചെയ്യുന്നതും സ്വർഗം നൽകാത്തതുമായ പാപം ഞാൻ ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലദ്രോഹിയാകും.’ പാപത്തിന്റെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സത്പുരുഷന്മാർ അതു ചെയ്യുന്നില്ല, അതു സ്വർഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നില്ല, അതു കുലത്തിനു കളങ്കമുണ്ടാക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ കർമത്തെ തന്നിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുന്നു: ‘അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് ഒട്ടും രുചിക്കുന്നില്ല; ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ദുർഗമവനത്തിലുള്ള രാമനെ ഞാൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ നിശ്ചയം: ‘ഞാൻ രാമനെത്തന്നെ അനുഗമിക്കും; മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് രാജാവ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യത്തിനു രാഘവൻ അർഹനാണ്.’ അയോധ്യാരാജ്യംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു ചെറുതാണ് എന്ന ധ്വനിയും ഇവിടെയുണ്ട്. ‘ഇവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് ദുർഗമവനത്തിലുള്ളവനെ നമസ്കരിക്കുന്നു’ എന്ന പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലൂടെ ദേശത്തിന്റെ അകലവും ഭക്തിയുടെ അടുപ്പവും ഒരേസമയം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ധർമനിഷ്ഠമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഭാംഗങ്ങളെല്ലാം രാമനിൽ മനസ്സർപ്പിച്ച് ആനന്ദത്താൽ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ശോകസഭയിലെ ആദ്യത്തെ ആനന്ദം ഇതുതന്നെ. പിന്നെ ഭരതൻ രണ്ടു പ്രതിജ്ഞകൾ ചെയ്യുന്നു. ഒന്നാമത്തേത്: ‘ആര്യനെ കാട്ടിൽനിന്നു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ, ആര്യനായ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ ഞാനും ആ കാട്ടിൽത്തന്നെ വസിക്കും.’ രണ്ടാമത്തേത്: ‘ഗുണശാലികളും സാധുക്കളുമായ ഈ ആര്യശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ ബലമായിട്ടെങ്കിലും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും പ്രയോഗിക്കും.’ ‘ബലമായി’ എന്ന പദം സ്നേഹത്തിന്റെ നിർബന്ധം മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഹിംസയല്ല. തുടർന്ന് ഈ നിശ്ചയം ക്ഷണികമല്ല എന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു: ‘വഴി വെട്ടിത്തെളിക്കുന്നതിൽ സമർഥരായ എല്ലാ വേലക്കാരെയും പണിക്കാരെയും ഞാൻ മുമ്പേതന്നെ അയച്ചുകഴിഞ്ഞു; യാത്ര എനിക്കിഷ്ടമാണ്.’ വഴിയൊരുക്കൽ മുമ്പേ ആരംഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ ഭരതന്റെ മനസ്സ് വളരെ മുമ്പേ ഉറച്ചതായിരുന്നു, ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകേട്ട് ഇളകിയതല്ല എന്നു സഭ മനസ്സിലാക്കുന്നു. സഭാംഗങ്ങളുടെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിനുള്ള സാക്ഷ്യവുമാണ് — ശോകനഗരിയിലെ ആദ്യത്തെ സുഖം ഇതാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഭ്രാതൃവത്സലനായ ധർമാത്മാവ് ഭരതൻ അടുത്തുനിന്ന മന്ത്രകോവിദനായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം എഴുന്നേറ്റ് എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പോകൂ; ഉടൻ യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകൂ, സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടൂ.’ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹൃഷ്ടനായ സുമന്ത്രൻ നിർദേശിച്ചതെല്ലാം തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ഇഷ്ടവത്’ (ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ആജ്ഞ എല്ലാവരും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതുതന്നെയായിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനായി യാത്ര ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് പ്രകൃതികളും സേനാധ്യക്ഷന്മാരും ഹൃഷ്ടരായി. പിന്നെ വീടുവീടാന്തരം യോദ്ധാക്കളുടെ ഭാര്യമാർ യാത്രാവാർത്തയറിഞ്ഞ് സന്തോഷിച്ച് തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ തിടുക്കപ്പെടുത്തി — സ്ത്രീകളുടെ ഈ ഉത്സാഹമാണ് ഈ പ്രകരണത്തിലെ ഏറ്റവും മധുരമായ അംഗം; കാരണം സാധാരണ യാത്രയിൽ സ്ത്രീകൾ എതിർപ്പു പ്രകടിപ്പിക്കും, ഇവിടെയാകട്ടെ അവർതന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. സേനാധ്യക്ഷന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കുതിരകളും കാളവണ്ടികളും മനോവേഗമുള്ള രഥങ്ങളുമായി സൈന്യത്തെയാകെ വേഗം നയിച്ചു. ഈ യാത്ര യുദ്ധയാത്രയല്ല, പ്രാർഥനായാത്രയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് സ്ത്രീകളും അതിൽ പോകുന്നത്.

സജ്ജമായ ആ സൈന്യത്തെ കണ്ട് ഭരതൻ ഗുരുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ അരികത്തുനിന്ന സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ രഥം വേഗം ഒരുക്കൂ.’ ഭരതന്റെ ആ ആജ്ഞ ഏറ്റുവാങ്ങി, അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ സുമന്ത്രൻ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ രഥവുമായി വന്നു. ഇവിടെ കവി ഛന്ദസ്സു മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ദീർഘവൃത്തം വരുന്നു; അതിലൂടെ യാത്രയുടെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സത്യധൃതിയും ദൃഢസത്യവിക്രമനും പ്രതാപവാനുമായ ആ രാഘവൻ, മഹാരണ്യത്തിലെത്തിയ യശസ്വിയായ ജ്യേഷ്ഠനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുദ്ദേശിച്ച്, ഉചിതമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം എഴുന്നേറ്റ് സൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കാൻ സേനാപ്രമുഖന്മാരുടെ അടുത്തേക്കു പോകൂ; കാട്ടിലുള്ള രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ സ്വന്തം ദുഃഖമല്ല, ലോകത്തിന്റെ കല്യാണമാണ് കാരണമായി കാണിക്കുന്നത്. ഭരതനാൽ ശരിയായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട സൂതപുത്രൻ, ആഗ്രഹം പൂർണമായി സഫലമായവനായി, എല്ലാ പ്രകൃതിപ്രമുഖന്മാർക്കും സേനാമുഖ്യന്മാർക്കും സുഹൃജ്ജനങ്ങൾക്കും നിർദേശം നൽകി. പിന്നെ കുലംകുലമായി ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ശൂദ്രരും ബ്രാഹ്മണരും എഴുന്നേറ്റ് നല്ല ഇനത്തിൽപ്പെട്ട ഒട്ടകരഥങ്ങളെയും കഴുതകളെയും ആനകളെയും കുതിരകളെയും പൂട്ടി — നാലു വർണങ്ങളും ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സവിശേഷത — നഗരം മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ സങ്കല്പത്തോടെ പുറപ്പാടിനായി എഴുന്നേൽക്കുന്നു എന്ന ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക