സർഗ്ഗം
ഭരതൻ സൈന്യസമേതം ഗംഗാതീരത്തേക്ക്
പ്രഭാതത്തിലെ പുറപ്പാട്, ചതുരംഗസൈന്യം, അമ്മമാർ, പൗരന്മാരും ശില്പികളും, ശൃംഗിവേരപുരത്ത് ഗംഗാതീരത്ത് സേനയുടെ പാളയമടിക്കൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സഭയിൽവച്ച് ഭരതൻ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകി; രാത്രിയിൽ നഗരം മുഴുവൻ വാഹനങ്ങൾ പൂട്ടിയൊരുക്കി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ ആ യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു. പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ കയറി ഭരതൻ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ‘രാമദർശനകാമ്യയാ’ (രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി യാത്രയ്ക്ക് ഒരൊറ്റ ലക്ഷ്യമേ സ്ഥാപിക്കുന്നുള്ളൂ — രാജ്യമല്ല, വിജയമല്ല, ദർശനം മാത്രം. അദ്ദേഹത്തിനു മുന്നിലായി മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും എല്ലാവരും കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യരഥംപോലുള്ള രഥങ്ങളിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ കവി സൈന്യത്തെ എണ്ണുന്നു — വിധിപ്രകാരം അണിയിച്ചൊരുക്കിയ ഒമ്പതിനായിരം ആനകൾ ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനായി പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു; അറുപതിനായിരം രഥങ്ങളും പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ വില്ലാളികളും യശസ്വിയായ ആ രാജകുമാരനെ പിന്തുടർന്നു; യോദ്ധാക്കൾ കയറിയ ഒരുലക്ഷം കുതിരകളും അങ്ങനെതന്നെ. ഈ സംഖ്യകളിലൂടെ യാത്രയുടെ രാജകീയഗൗരവം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനല്ല, പ്രാർഥനയ്ക്കാണ്. നാലാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘അന്വയുർഭരതം യാന്തം രാജപുത്രം യശസ്വിനം’ (പോകുന്ന യശസ്വിയായ രാജകുമാരൻ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു) എന്ന പാദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, എണ്ണലിന്റെ താളംപോലെയാണ്; അതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അനന്തത ശ്രോതാവിന്റെ കാതിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സൂര്യരഥോപമം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പ്രഭാതത്തിന്റെ വെളിച്ചവും രഥങ്ങളുടെ തേജസ്സും ഒന്നാക്കപ്പെടുന്നു; യാത്ര പ്രഭാതത്തിൽ ആരംഭിച്ചു എന്നത് ‘കല്യം’ (പുലർച്ചെ) എന്ന മുൻപദംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.
സൈന്യത്തിനുശേഷം കവി മൂന്നു രാജമാതാക്കളെ കാണിക്കുന്നു — കൈകേയിയും സുമിത്രയും യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയും രാമനെ കൊണ്ടുവരുന്നതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, തിളങ്ങുന്ന വാഹനത്തിൽ പോയി. കൈകേയിയുടെ പേര് ആദ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ സൂക്ഷ്മമായ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — രാമനെ നാടുകടത്തിയവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള യാത്രയിൽ പോകുന്നു. പിന്നെ ആര്യജനസമൂഹങ്ങൾ ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു; സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി അവർ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വിചിത്രകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടു നീങ്ങി. അവരുടെ വാക്കുകളും കവി ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘മേഘശ്യാമനും മഹാബാഹുവും സ്ഥിരസത്ത്വനും ദൃഢവ്രതനും ലോകത്തിന്റെ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാമനെ നാം എപ്പോഴാണ് കാണുക?’ വീണ്ടും: ‘ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യൻ ലോകത്തിന്റെയാകെ ഇരുട്ടകറ്റുന്നതുപോലെ, കാണുമ്പോൾത്തന്നെ ആ രാഘവൻ നമ്മുടെ ശോകം അകറ്റും.’ ഉപമ ഇവിടെ ഇരട്ടിയാണ് — രാമന്റെ ദർശനംതന്നെ സൂര്യോദയം, ശോകം ഇരുട്ട്; മറ്റൊരു ചികിത്സയും വേണ്ട, ദർശനമാത്രത്താൽത്തന്നെ കാര്യം സാധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശുഭകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യധികം സന്തുഷ്ടരായ നാഗരികർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ട് അപ്പോൾ നീങ്ങി. ‘പരിഷ്വജാനാഃ’ (ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഈ പ്രകരണത്തിന്റെയാകെ ഭാവം വഹിക്കുന്നു — ഇതുവരെ രാമനെ കണ്ടിട്ടില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷയാൽത്തന്നെ നാഗരികർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കരയുന്നവളായി വർണിക്കപ്പെട്ട അയോധ്യതന്നെ ഇപ്പോൾ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ആനന്ദം പ്രതീക്ഷയിൽമാത്രം വേരൂന്നിയതാണ്, സിദ്ധിയിലല്ല — വരുംസർഗങ്ങളിൽ ആ പ്രതീക്ഷ തകരും എന്നറിഞ്ഞുവേണം ഇതു വായിക്കാൻ.
പിന്നെ കവി അയോധ്യയിലെ ജനപദത്തെ മുഴുവൻ എണ്ണുന്നു. അവിടെയുള്ള മറ്റെല്ലാ മാന്യരും, നൈഗമരും (വ്യാപാരിസംഘങ്ങളും) — ആ ശുഭപ്രകൃതികളെല്ലാം ഹൃഷ്ടരായി രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. തുടർന്നുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ശില്പികളുടെ പേരുകൾകൊണ്ടു മാത്രം നിറഞ്ഞവയാണ് — രത്നപ്പണിക്കാർ, നല്ല കുശവന്മാർ, നെയ്ത്തുവിദഗ്ധർ, ആയുധപ്പണിക്കാർ, മയിൽപ്പീലിപ്പണിക്കാർ, ഈർച്ചക്കാർ, രത്നം തുളയ്ക്കുന്നവർ, ചുവരലങ്കാരകർ, ദന്തപ്പണിക്കാർ, കുമ്മായപ്പണിക്കാർ, സുഗന്ധവ്യാപാരികൾ, പ്രസിദ്ധരായ സ്വർണപ്പണിക്കാർ, കമ്പിളിനെയ്ത്തുകാർ, ചൂടുവെള്ളത്തിൽ കുളിപ്പിക്കുന്നവർ, വൈദ്യന്മാർ, ധൂപം പുകയ്ക്കുന്നവർ, മദ്യവ്യാപാരികൾ, അലക്കുകാർ, തുന്നൽക്കാർ, ഗ്രാമങ്ങളിലെയും ഗോപാലവാസങ്ങളിലെയും പ്രമാണിമാർ, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നടന്മാർ, മുക്കുവർ. ഒടുവിൽ ഏകാഗ്രചിത്തരും സദാചാരത്താൽ ആദരണീയരുമായ വേദജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ ആയിരക്കണക്കിനു കാളവണ്ടികളിൽ, പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. ഈ നാമാവലി വെറും അലങ്കാരത്തിനുള്ളതല്ല — അയോധ്യയിലെ എല്ലാ തൊഴിലുകളും എല്ലാ വർണങ്ങളും എല്ലാ കലാവിദഗ്ധരും രാമനുവേണ്ടി ഒന്നിച്ചുചേർന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ താത്പര്യം. രാജകുമാരന്റെ നാടുകടത്തൽ രാജകുലത്തിന്റെ മാത്രം ദുഃഖമല്ല, നഗരത്തിന്റെയാകെ ദുഃഖമാണ് — ഇത് ഈ പട്ടികയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ ശില്പജീവിതത്തിന്റെ ഒരു കോശംപോലെയാണ് — രത്നശോധനം, മൺപാത്രനിർമാണം, നെയ്ത്ത്, ആയുധനിർമാണം, മയിൽപ്പീലിക്കല, മരം മുറിക്കൽ, രത്നം തുളയ്ക്കൽ, ചുവരലങ്കാരം, ദന്തപ്പണി, കുമ്മായം തേക്കൽ, സുഗന്ധവ്യാപാരം, സ്വർണപ്പണി, കമ്പിളിനിർമാണം, ചൂടുവെള്ളസ്നാനം, വൈദ്യം, ധൂപനം, മദ്യവില്പന, വസ്ത്രം അലക്കൽ, തുന്നൽ, നാട്യം, മീൻപിടിത്തം. ഇവയിൽ പല പേരുകളും മറ്റിടങ്ങളിൽ ദുർലഭമാണ്; അതിനാൽ അർഥനിർണയത്തിൽ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും സാക്ഷിയായി സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
അവരെല്ലാം നല്ല വേഷം ധരിച്ച്, ശുദ്ധവസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ചെമ്പുനിറമുള്ള മിനുസമാർന്ന അനുലേപനം പൂശി, പലതരം വാഹനങ്ങളിൽ പതുക്കെ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം വലുതാണ് — ഈ യാത്ര തിടുക്കമുള്ളതാണെങ്കിലും വിനീതമാണ്, കാരണം ഇതൊരു പ്രാർഥനായാത്രയാണ്. അത്യധികം ഹൃഷ്ടവും മുദിതവുമായ സൈന്യം, ജ്യേഷ്ഠനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ട ഭ്രാതൃവത്സലനായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. രഥങ്ങളിലും വാഹനങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലുമായി ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച് അവർ ശൃംഗിവേരപുരത്തിനടുത്ത് ഗംഗയിലെത്തി. അവിടെയാണ് രാമസഖാവായ വീരൻ ഗുഹൻ ജ്ഞാതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ജാഗ്രതയോടെ ആ ദേശം പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് വസിച്ചിരുന്നത് — അടുത്ത സർഗത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങാനായി കവി അദ്ദേഹത്തെ മുൻകൂട്ടി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ചക്രവാകങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ഗംഗാതീരത്തെത്തി ഭരതന്റെ അനുയായിയായ ആ സൈന്യം താവളമടിച്ചു. ചക്രവാകങ്ങളുടെ പരാമർശവും അർഥവത്താണ് — അവ വിരഹത്തിന്റെ പക്ഷികളാണല്ലോ; ഭരതനും രാമനുമിടയിലെ വിരഹമാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ വിഷയം. ഇവിടെ നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ (19–21) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അവ ഗുഹന്റെയും ശൃംഗിവേരപുരത്തിന്റെയും പരിചയം മുൻകൂട്ടി നൽകുന്നു. ഗുഹന്റെ സന്ദേഹം വായനക്കാരന് യാദൃച്ഛികമായി തോന്നാതിരിക്കാൻ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠം അടുത്ത സർഗത്തിലെ കഥാപാത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
ഇളകാതെ വിശ്രമിക്കുന്ന സൈന്യത്തെയും മംഗളജലമുള്ള ഗംഗയെയും നോക്കി, വാക്ചതുരനായ ഭരതൻ എല്ലാ സചിവന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ സൈന്യത്തെ എല്ലായിടത്തും ഉചിതമായി പാർപ്പിക്കുവിൻ; വിശ്രമിച്ചശേഷം നാളെ സമുദ്രഗാമിനിയായ ഈ നദി നാം കടക്കും.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം രണ്ടാമതൊരു ലക്ഷ്യവും പറയുന്നു: ‘സ്വർഗം പ്രാപിച്ച മഹീപതിയുടെ ഔർധ്വദേഹികകർമത്തിനായി നദിയിലിറങ്ങി ജലം അർപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഭരതൻ സഹോദരനെ തേടുന്നവൻ മാത്രമല്ല, പിതാവിന്റെ പുത്രനുമാണ് എന്ന് ഈ ശ്ലോകം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിതൃതർപ്പണം ഇനിയും ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അമാത്യന്മാർ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശ്രദ്ധയോടെ എല്ലാവരെയും അവരവരുടെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് വെവ്വേറെ പാർപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ഒരു ശ്ലോകം — മഹാനദിയായ ഗംഗയുടെ തീരത്ത്, ഉപകരണസമൃദ്ധികൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന ആ സൈന്യത്തെ വിധിപ്രകാരം പാർപ്പിച്ച്, മഹാത്മാവായ രാമന്റെ മടക്കത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ഭരതൻ അപ്പോൾ അവിടെ വസിച്ചു. സർഗത്തിലെ അവസാനപദംതന്നെ ‘നിവർതനം’ (മടക്കം) ആണ് — യാത്ര മുഴുവൻ ആ ഒരൊറ്റ പദത്തിന്റെ അർഥത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ പതിവുള്ളതുപോലെ ഇവിടെ ഛന്ദസ്സും മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വംശസ്ഥവൃത്തം. സൈന്യം താവളമടിച്ചു, നദി മുന്നിൽ, മറുകരയിൽ ഗുഹന്റെ രാജ്യം — ഈ മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ കവി അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ രംഗം ഒരുക്കുന്നു. ഭരതന്റെ രണ്ടു ചിന്തകൾ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു — പിതാവിനുള്ള തർപ്പണം, സഹോദരന്റെ മടക്കം; ആദ്യത്തേത് കർത്തവ്യരൂപം, രണ്ടാമത്തേത് കാമനാരൂപം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥