സർഗ്ഗം
ശ്രാദ്ധകർമം, അസ്ഥിസഞ്ചയനം, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെ വിലാപം
പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ശ്രാദ്ധം, ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം, പതിമൂന്നാം ദിവസം ചിതയുടെ ചുവട്ടിൽ വിലാപം, വസിഷ്ഠന്റെയും സുമന്ത്രന്റെയും ഉപദേശം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കി സരയുവിൽ ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് പത്തുദിവസം നിലത്തുകിടക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആശൗചകാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പത്തുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജകുമാരൻ ശുദ്ധിവരുത്തി, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം വന്നെത്തിയപ്പോൾ ശ്രാദ്ധകർമങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്നു. അവിടെ അവൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനവും രത്നങ്ങളും സമൃദ്ധമായ അന്നവും നൽകുന്നു; വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും പലതരം രത്നങ്ങളും ധാരാളം വാസ്തികങ്ങളും (ആടുകൾ) ധാരാളം വെള്ളിയും അനേകം പശുക്കളെയും നൽകുന്നു. അതുമാത്രമല്ല — ദാസികളെയും ദാസന്മാരെയും വാഹനങ്ങളെയും അതിവിശാലമായ ഭവനങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകി. ഇതെല്ലാം രാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹികമാണ് — പരലോകസാധനമായ ദാനം. ‘പുത്രൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ ഇവിടെ രാജപദവിയിലല്ല, പുത്രപദവിയിലാണ് കർമം ചെയ്യുന്നത്. ‘സമൃദ്ധമായ അന്നം’ എന്ന പദത്താൽ ദാനത്തിന്റെ പ്രാചുര്യം സൂചിതമാകുന്നു; ബ്രാഹ്മണഭോജനം ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ പ്രധാനാംഗവുമാണ്.
പിന്നെ പതിമൂന്നാം ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ മഹാബാഹുവായ ഭരതൻ ശോകമൂർച്ഛിതനായി വിലപിച്ചു. അസ്ഥിസഞ്ചയനത്തിനായി അവൻ ചിതാസ്ഥാനത്തെത്തി; അവിടെ ശബ്ദത്താൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — സ്വന്തം കരച്ചിലാൽതന്നെ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — അതിദുഃഖിതനായി ചിതയുടെ ചുവട്ടിൽനിന്ന് പിതാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ചു പറയുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ആക്ഷേപമാണ്: ‘പിതാവേ, ഏതു സഹോദരനായ രാഘവനിൽ അങ്ങ് എന്നെ ഏല്പിച്ചുവോ, അവൻ വനത്തിലേക്കു പോയി ശൂന്യമായപ്പോൾ അങ്ങ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അനാഥയായ ഏത് അമ്മയ്ക്ക് മകൻ മാത്രമായിരുന്നു ഏക ഗതി, ആ മകനും വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു; ആ അമ്മ കൗസല്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് രാജാവേ, അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി?’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ വേദന തന്നെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല — അവൻ കൗസല്യയുടെ അവസ്ഥയും ഓർക്കുന്നു. പിതാവിനോടുള്ള ഈ ആക്ഷേപം പുത്രന്റെ അവകാശത്തിൽനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അനാദരത്തിൽനിന്നല്ല; രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയവനോടുള്ള ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്. ദാഹത്തിനുശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അസ്ഥികൾ ശേഖരിക്കുന്നതാണ് അസ്ഥിസഞ്ചയനം; അതു പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിനായിത്തന്നെയാണ് അവൻ അവിടെ വന്നത്.
ചാരത്താൽ ചുവന്ന ആ സ്ഥലം — അവിടെ ദഹിച്ച അസ്ഥികൾ വൃത്താകൃതിയിൽ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു — പിതാവിന്റെ ശരീരം അണഞ്ഞ ആ സ്ഥലം കണ്ട് അവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടു തളർന്നു. ശരീരമുണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം ശോകം സഹിക്കാവുന്നതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ചാരം മാത്രം ബാക്കി എന്നു കണ്ട് അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ദീനനായി നിലത്തുവീണു. കവി ഇവിടെ ഒരു മർമസ്പർശിയായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശക്രന്റെ യന്ത്രധ്വജം നടുവിൽവച്ചുതന്നെ വഴുതിവീഴുന്നതുപോലെ അവൻ വീണു. കൊടിമരം ഉയർന്നുതന്നെയായിരുന്നു, പക്ഷേ ആധാരം തകർന്നു. പിന്നെ അവന്റെ എല്ലാ അമാത്യന്മാരും ശുചിവ്രതനായ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടിയെത്തി — അന്ത്യകാലത്തു വീണ യയാതിയെ ഋഷിമാർ സമീപിച്ചതുപോലെ. ഈ യയാതിയുടെ ഉപമ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ രാജാവ് സത്പുരുഷന്മാരുടെ സംഗത്താൽതന്നെ വീണ്ടും ഉയർന്നു.
ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതനെ കണ്ട് ശത്രുഘ്നനും ബോധമറ്റു നിലത്തുവീണു; ഭൂപാലനെ ഓർത്ത്, ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ, ബോധം കെട്ട്, അതിദുഃഖിതനായി അവൻ വിലപിച്ചു — പിതാവിന്റെ ഗുണങ്ങളും വാത്സല്യങ്ങളും ഓരോന്നായി അപ്പപ്പോൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്. ‘ഓരോന്നായി, അപ്പപ്പോൾ’ എന്ന ഇരട്ടിപ്പിനാൽ ഓർമകളുടെ പ്രവാഹം സൂചിതമാകുന്നു — ഓരോ ലാളനയും ഓരോ വാക്കും. പിന്നെ അവൻ ശോകത്തിന്റെ ഒരു വലിയ രൂപകം പറയുന്നു — മന്ഥരയിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതും കൈകേയിയാകുന്ന മുതലകൾ നിറഞ്ഞതും വരദാനമയവും ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ഈ ശോകസമുദ്രം നമ്മെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉറവിടം, മുതലകൾ, ജലം — മൂന്നും രൂപകത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു: ഉത്ഭവം മന്ഥര, ഹിംസ്രജന്തു കൈകേയി, ജലം രണ്ടു വരങ്ങൾ. ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കഥ മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശത്രുഘ്നന്റെ ശോകം ആദ്യമായി ഇത്ര വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിനുശേഷം അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ ക്രോധത്തോടെ കൂനിയുടെ നേർക്കു തിരിയുന്നു; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ വിത്തുകൂടിയാണ്.
വീണ്ടും ഭരതൻ പിതാവിനെ വിളിക്കുന്നു: ‘പിതാവേ, സുകുമാരനും ബാലനും അങ്ങ് എന്നും ലാളിച്ചിരുന്നവനുമായ, വിലപിക്കുന്ന ഈ ഭരതനെ വിട്ട് അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി? ഭക്ഷണത്തിലും പാനീയത്തിലും വസ്ത്രങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളിലും അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമുള്ളതു തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അനുവദിച്ചിരുന്നുവല്ലോ — ഇഷ്ടംപോലെ നല്ലതെടുത്തുകൊള്ളൂ എന്നു പറയുമായിരുന്നു; ഇനി ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ആര് അതു ചെയ്യും?’ പിന്നെ അവന്റെ വാക്ക് കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു: ‘പിളരേണ്ട സമയത്തുപോലും ഭൂമി പിളരുന്നില്ലല്ലോ! ധർമജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ അങ്ങ് എന്ന രാജാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഭൂമി എങ്ങനെ പിളരാതിരിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ ആശ്ചര്യംതന്നെ ആക്ഷേപരൂപത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ഭൂമി ഇപ്പോഴും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതുതന്നെ അനുചിതമാണെന്ന്. ഒടുവിൽ അവൻ നിർവേദം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘പിതാവ് സ്വർഗം പൂകി, രാമൻ വനം പൂകി — എനിക്കു ജീവിക്കാൻ എന്തു ശക്തി? ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. സഹോദരനും പിതാവുമില്ലാത്ത ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിച്ച ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല; തപോവനത്തിൽത്തന്നെ പ്രവേശിക്കും.’ രണ്ടു ഗതികൾ മാത്രമാണ് അവനു മുന്നിൽ — അഗ്നി അല്ലെങ്കിൽ തപോവനം; രാജ്യം ഒരു മൂന്നാം ഗതിയായി അവൻ കരുതുന്നതേയില്ല. ഈ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഫലം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കാണാം; അവിടെ അവൻ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെടും.
അവരുടെ വിലാപം കേട്ടും ആ വിപത്തു കണ്ടും എല്ലാ അനുയായികളും വീണ്ടും അത്യന്തം ആർത്തരായി — ശോകം പകരുന്നു, ഒരാളുടെ വിലാപം ആയിരങ്ങളുടെ വേദന വർധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വിഷണ്ണരും തളർന്നവരുമായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും ഇരുവരും നിലത്തുകിടന്നു പിടഞ്ഞു — കൊമ്പൊടിഞ്ഞ രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ. കാളയുടെ ബലം കൊമ്പിൽ, രാജകുമാരന്മാരുടെ ബലം പിതാവിലും ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനിലും; രണ്ടും ഒടിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവരുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ — സ്വസ്ഥപ്രകൃതിയുള്ള വൈദ്യൻ, ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും ചികിത്സകൻ — ഭരതനെ എഴുന്നേല്പിച്ചു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധം: ആദ്യം കർത്തവ്യസ്മരണ — ‘പ്രഭോ, നിന്റെ പിതാവു മരിച്ചിട്ട് ഇത് പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ്; അസ്ഥിസഞ്ചയനം ബാക്കിനിൽക്കെ നീ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വൈകുന്നത്?’ രണ്ടാമത് തത്ത്വോപദേശം — ‘ഭൂതങ്ങളിലെല്ലാം മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഭേദമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു (വിശപ്പും ദാഹവും, ശോകവും മോഹവും, ജരയും മരണവും); അവ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനാൽ നീ ഇങ്ങനെ ആകരുത്.’ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ധർമത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — ദുഃഖം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്നറിഞ്ഞ് കർത്തവ്യത്തിൽ മുഴുകണം. ‘വൈദ്യൻ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം ചേർക്കാം — ശരീരത്തിന്റെ ചികിത്സകൻ, വിദ്യാസമ്പന്നൻ; വസിഷ്ഠൻ രണ്ടുവിധത്തിലും അങ്ങനെതന്നെ. ‘പ്രകൃതിമാൻ’ എന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളകാത്ത മനസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു — എല്ലാവരും മോഹിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം മാത്രം സ്വസ്ഥൻ.
സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേല്പിച്ച്, സമാധാനിപ്പിച്ച്, തത്ത്വജ്ഞനായി, സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഭവാഭവങ്ങളെ — ജനനത്തെയും മരണത്തെയും — കുറിച്ചു പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. രണ്ടു വൃദ്ധർ, രണ്ടു യുവാക്കൾ: വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കുന്നു, സുമന്ത്രൻ ശത്രുഘ്നനെ; ഒരാൾ ധർമത്താൽ, മറ്റേയാൾ ലോകാനുഭവത്താൽ. എഴുന്നേറ്റ യശസ്വികളായ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരും മഴയാലും വെയിലാലും മങ്ങിയ, വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇന്ദ്രധ്വജം ഉത്സവത്തിൽ ഉയർത്തപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മഴയാലും വെയിലാലും മലിനമാകുന്നു; അതുപോലെ ഈ രാജകുമാരന്മാർ ഗൗരവത്താൽ ഉന്നതർ, ശോകത്താൽ മ്ലാനർ. കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട്, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ദീനമായി സംസാരിക്കുന്ന ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും അമാത്യന്മാർ തുടർക്രിയകളിലേക്കു തിടുക്കപ്പെടുത്തി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ അതിരുതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കർത്തവ്യത്തിനു തടസ്സമാകാത്തിടത്തോളം മാത്രമേ വിലാപം സഹ്യമാകൂ; അതിനപ്പുറം ഗുരുക്കന്മാരും മന്ത്രിമാരും അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥