॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 77-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശ്രാദ്ധകർമം, അസ്ഥിസഞ്ചയനം, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെ വിലാപം

പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ശ്രാദ്ധം, ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം, പതിമൂന്നാം ദിവസം ചിതയുടെ ചുവട്ടിൽ വിലാപം, വസിഷ്ഠന്റെയും സുമന്ത്രന്റെയും ഉപദേശം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കി സരയുവിൽ ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് പത്തുദിവസം നിലത്തുകിടക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആശൗചകാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പത്തുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജകുമാരൻ ശുദ്ധിവരുത്തി, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം വന്നെത്തിയപ്പോൾ ശ്രാദ്ധകർമങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്നു. അവിടെ അവൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനവും രത്നങ്ങളും സമൃദ്ധമായ അന്നവും നൽകുന്നു; വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും പലതരം രത്നങ്ങളും ധാരാളം വാസ്തികങ്ങളും (ആടുകൾ) ധാരാളം വെള്ളിയും അനേകം പശുക്കളെയും നൽകുന്നു. അതുമാത്രമല്ല — ദാസികളെയും ദാസന്മാരെയും വാഹനങ്ങളെയും അതിവിശാലമായ ഭവനങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകി. ഇതെല്ലാം രാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹികമാണ് — പരലോകസാധനമായ ദാനം. ‘പുത്രൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ ഇവിടെ രാജപദവിയിലല്ല, പുത്രപദവിയിലാണ് കർമം ചെയ്യുന്നത്. ‘സമൃദ്ധമായ അന്നം’ എന്ന പദത്താൽ ദാനത്തിന്റെ പ്രാചുര്യം സൂചിതമാകുന്നു; ബ്രാഹ്മണഭോജനം ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ പ്രധാനാംഗവുമാണ്.

പിന്നെ പതിമൂന്നാം ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ മഹാബാഹുവായ ഭരതൻ ശോകമൂർച്ഛിതനായി വിലപിച്ചു. അസ്ഥിസഞ്ചയനത്തിനായി അവൻ ചിതാസ്ഥാനത്തെത്തി; അവിടെ ശബ്ദത്താൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — സ്വന്തം കരച്ചിലാൽതന്നെ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് — അതിദുഃഖിതനായി ചിതയുടെ ചുവട്ടിൽനിന്ന് പിതാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ചു പറയുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമായ ആക്ഷേപമാണ്: ‘പിതാവേ, ഏതു സഹോദരനായ രാഘവനിൽ അങ്ങ് എന്നെ ഏല്പിച്ചുവോ, അവൻ വനത്തിലേക്കു പോയി ശൂന്യമായപ്പോൾ അങ്ങ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അനാഥയായ ഏത് അമ്മയ്ക്ക് മകൻ മാത്രമായിരുന്നു ഏക ഗതി, ആ മകനും വനത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു; ആ അമ്മ കൗസല്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് രാജാവേ, അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി?’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ വേദന തന്നെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല — അവൻ കൗസല്യയുടെ അവസ്ഥയും ഓർക്കുന്നു. പിതാവിനോടുള്ള ഈ ആക്ഷേപം പുത്രന്റെ അവകാശത്തിൽനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അനാദരത്തിൽനിന്നല്ല; രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയവനോടുള്ള ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്. ദാഹത്തിനുശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അസ്ഥികൾ ശേഖരിക്കുന്നതാണ് അസ്ഥിസഞ്ചയനം; അതു പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിനായിത്തന്നെയാണ് അവൻ അവിടെ വന്നത്.

ചാരത്താൽ ചുവന്ന ആ സ്ഥലം — അവിടെ ദഹിച്ച അസ്ഥികൾ വൃത്താകൃതിയിൽ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു — പിതാവിന്റെ ശരീരം അണഞ്ഞ ആ സ്ഥലം കണ്ട് അവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടു തളർന്നു. ശരീരമുണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം ശോകം സഹിക്കാവുന്നതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ചാരം മാത്രം ബാക്കി എന്നു കണ്ട് അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ദീനനായി നിലത്തുവീണു. കവി ഇവിടെ ഒരു മർമസ്പർശിയായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശക്രന്റെ യന്ത്രധ്വജം നടുവിൽവച്ചുതന്നെ വഴുതിവീഴുന്നതുപോലെ അവൻ വീണു. കൊടിമരം ഉയർന്നുതന്നെയായിരുന്നു, പക്ഷേ ആധാരം തകർന്നു. പിന്നെ അവന്റെ എല്ലാ അമാത്യന്മാരും ശുചിവ്രതനായ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടിയെത്തി — അന്ത്യകാലത്തു വീണ യയാതിയെ ഋഷിമാർ സമീപിച്ചതുപോലെ. ഈ യയാതിയുടെ ഉപമ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ രാജാവ് സത്പുരുഷന്മാരുടെ സംഗത്താൽതന്നെ വീണ്ടും ഉയർന്നു.

ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതനെ കണ്ട് ശത്രുഘ്നനും ബോധമറ്റു നിലത്തുവീണു; ഭൂപാലനെ ഓർത്ത്, ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ, ബോധം കെട്ട്, അതിദുഃഖിതനായി അവൻ വിലപിച്ചു — പിതാവിന്റെ ഗുണങ്ങളും വാത്സല്യങ്ങളും ഓരോന്നായി അപ്പപ്പോൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്. ‘ഓരോന്നായി, അപ്പപ്പോൾ’ എന്ന ഇരട്ടിപ്പിനാൽ ഓർമകളുടെ പ്രവാഹം സൂചിതമാകുന്നു — ഓരോ ലാളനയും ഓരോ വാക്കും. പിന്നെ അവൻ ശോകത്തിന്റെ ഒരു വലിയ രൂപകം പറയുന്നു — മന്ഥരയിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതും കൈകേയിയാകുന്ന മുതലകൾ നിറഞ്ഞതും വരദാനമയവും ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ഈ ശോകസമുദ്രം നമ്മെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉറവിടം, മുതലകൾ, ജലം — മൂന്നും രൂപകത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു: ഉത്ഭവം മന്ഥര, ഹിംസ്രജന്തു കൈകേയി, ജലം രണ്ടു വരങ്ങൾ. ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കഥ മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശത്രുഘ്നന്റെ ശോകം ആദ്യമായി ഇത്ര വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിനുശേഷം അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ ക്രോധത്തോടെ കൂനിയുടെ നേർക്കു തിരിയുന്നു; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ വിത്തുകൂടിയാണ്.

വീണ്ടും ഭരതൻ പിതാവിനെ വിളിക്കുന്നു: ‘പിതാവേ, സുകുമാരനും ബാലനും അങ്ങ് എന്നും ലാളിച്ചിരുന്നവനുമായ, വിലപിക്കുന്ന ഈ ഭരതനെ വിട്ട് അങ്ങ് എവിടേക്കു പോയി? ഭക്ഷണത്തിലും പാനീയത്തിലും വസ്ത്രങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളിലും അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമുള്ളതു തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അനുവദിച്ചിരുന്നുവല്ലോ — ഇഷ്ടംപോലെ നല്ലതെടുത്തുകൊള്ളൂ എന്നു പറയുമായിരുന്നു; ഇനി ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ആര് അതു ചെയ്യും?’ പിന്നെ അവന്റെ വാക്ക് കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു: ‘പിളരേണ്ട സമയത്തുപോലും ഭൂമി പിളരുന്നില്ലല്ലോ! ധർമജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ അങ്ങ് എന്ന രാജാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഭൂമി എങ്ങനെ പിളരാതിരിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ ആശ്ചര്യംതന്നെ ആക്ഷേപരൂപത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ഭൂമി ഇപ്പോഴും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതുതന്നെ അനുചിതമാണെന്ന്. ഒടുവിൽ അവൻ നിർവേദം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘പിതാവ് സ്വർഗം പൂകി, രാമൻ വനം പൂകി — എനിക്കു ജീവിക്കാൻ എന്തു ശക്തി? ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. സഹോദരനും പിതാവുമില്ലാത്ത ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിച്ച ശൂന്യമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല; തപോവനത്തിൽത്തന്നെ പ്രവേശിക്കും.’ രണ്ടു ഗതികൾ മാത്രമാണ് അവനു മുന്നിൽ — അഗ്നി അല്ലെങ്കിൽ തപോവനം; രാജ്യം ഒരു മൂന്നാം ഗതിയായി അവൻ കരുതുന്നതേയില്ല. ഈ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഫലം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കാണാം; അവിടെ അവൻ രാജ്യം നിരസിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെടും.

അവരുടെ വിലാപം കേട്ടും ആ വിപത്തു കണ്ടും എല്ലാ അനുയായികളും വീണ്ടും അത്യന്തം ആർത്തരായി — ശോകം പകരുന്നു, ഒരാളുടെ വിലാപം ആയിരങ്ങളുടെ വേദന വർധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വിഷണ്ണരും തളർന്നവരുമായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും ഇരുവരും നിലത്തുകിടന്നു പിടഞ്ഞു — കൊമ്പൊടിഞ്ഞ രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ. കാളയുടെ ബലം കൊമ്പിൽ, രാജകുമാരന്മാരുടെ ബലം പിതാവിലും ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനിലും; രണ്ടും ഒടിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവരുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ — സ്വസ്ഥപ്രകൃതിയുള്ള വൈദ്യൻ, ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും ചികിത്സകൻ — ഭരതനെ എഴുന്നേല്പിച്ചു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധം: ആദ്യം കർത്തവ്യസ്മരണ — ‘പ്രഭോ, നിന്റെ പിതാവു മരിച്ചിട്ട് ഇത് പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ്; അസ്ഥിസഞ്ചയനം ബാക്കിനിൽക്കെ നീ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വൈകുന്നത്?’ രണ്ടാമത് തത്ത്വോപദേശം — ‘ഭൂതങ്ങളിലെല്ലാം മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഭേദമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു (വിശപ്പും ദാഹവും, ശോകവും മോഹവും, ജരയും മരണവും); അവ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനാൽ നീ ഇങ്ങനെ ആകരുത്.’ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ധർമത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — ദുഃഖം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്നറിഞ്ഞ് കർത്തവ്യത്തിൽ മുഴുകണം. ‘വൈദ്യൻ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം ചേർക്കാം — ശരീരത്തിന്റെ ചികിത്സകൻ, വിദ്യാസമ്പന്നൻ; വസിഷ്ഠൻ രണ്ടുവിധത്തിലും അങ്ങനെതന്നെ. ‘പ്രകൃതിമാൻ’ എന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളകാത്ത മനസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു — എല്ലാവരും മോഹിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം മാത്രം സ്വസ്ഥൻ.

സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേല്പിച്ച്, സമാധാനിപ്പിച്ച്, തത്ത്വജ്ഞനായി, സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഭവാഭവങ്ങളെ — ജനനത്തെയും മരണത്തെയും — കുറിച്ചു പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. രണ്ടു വൃദ്ധർ, രണ്ടു യുവാക്കൾ: വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കുന്നു, സുമന്ത്രൻ ശത്രുഘ്നനെ; ഒരാൾ ധർമത്താൽ, മറ്റേയാൾ ലോകാനുഭവത്താൽ. എഴുന്നേറ്റ യശസ്വികളായ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരും മഴയാലും വെയിലാലും മങ്ങിയ, വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇന്ദ്രധ്വജം ഉത്സവത്തിൽ ഉയർത്തപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മഴയാലും വെയിലാലും മലിനമാകുന്നു; അതുപോലെ ഈ രാജകുമാരന്മാർ ഗൗരവത്താൽ ഉന്നതർ, ശോകത്താൽ മ്ലാനർ. കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട്, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ദീനമായി സംസാരിക്കുന്ന ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും അമാത്യന്മാർ തുടർക്രിയകളിലേക്കു തിടുക്കപ്പെടുത്തി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകത്തിൽനിന്നു കർത്തവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ അതിരുതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കർത്തവ്യത്തിനു തടസ്സമാകാത്തിടത്തോളം മാത്രമേ വിലാപം സഹ്യമാകൂ; അതിനപ്പുറം ഗുരുക്കന്മാരും മന്ത്രിമാരും അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക