സർഗ്ഗം
ദശരഥന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം
വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ, ഭരതന്റെ വിലാപം, പ്രേതകാര്യങ്ങൾ, ചിതാരോഹണം, സരയുവിൽ ഉദകക്രിയ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കഠിനമായ ശപഥങ്ങളാൽ കൗസല്യയോടു തന്റെ നിർദോഷത്വം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് ശോകത്താൽ ബോധമറ്റു നിലത്തുവീണിരുന്നു; അവന്റെ ആ രാത്രി വിലാപത്തിൽത്തന്നെ കടന്നുപോയി. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രഭാതമായി, കർത്തവ്യം മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠവാക്കുമായ വസിഷ്ഠമഹർഷി ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹായശസ്വിയായ രാജകുമാരാ, നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ശോകം മതി. സമയമായിരിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ ഉത്തമമായ ‘സംയാനം’ നടത്തുക.’ ‘സംയാനം’ എന്ന പദത്താൽ ശവത്തിന്റെ അന്ത്യയാത്രയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവിന്റെ ഈ വാക്ക് ശോകത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല, ശോകത്തെ കർത്തവ്യത്തിൽ വിനിയോഗിക്കലാണ് — വിലാപത്തിൽനിന്നു ക്രിയയിലേക്കു നയിക്കൽ. ഇതിലൂടെതന്നെ സർഗത്തിന്റെ വിഷയം സൂചിതമാകുന്നു.
ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകേട്ട് നിലംപറ്റി — ഗുരുവിനെ പ്രണമിച്ച് നിലത്തുവീണ് — എല്ലാ പ്രേതകൃത്യങ്ങളും ചെയ്യിച്ചു. ‘ചെയ്യിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതൻ സ്വയം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, പുത്രധർമമനുസരിച്ച് എല്ലാം ചെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭരതൻ കേകയദേശത്തുനിന്നു തിരിച്ചെത്തുന്നതുവരെ രാജാവിന്റെ ശരീരം എണ്ണത്തോണിയിൽ വച്ചിരുന്നു; കാരണം മകനില്ലാതെ ദാഹം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ഇപ്പോൾ എണ്ണയിൽനിന്നു പുറത്തെടുത്ത് അതു നിലത്തു വച്ചു. ഏറെക്കാലം എണ്ണയിൽ കിടന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം അല്പം മഞ്ഞനിറമായിരുന്നു; കണ്ടാൽ ആ ഭൂപൻ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി — മരണത്തെ നിദ്രയോട് ഉപമിക്കുന്നത് എല്ലായിടത്തും കരുണ ജനിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നാനാരത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ഉത്തമശയ്യയിൽ അദ്ദേഹത്തെ കിടത്തി, അതിദുഃഖിതനായ മകൻ വിലപിച്ചു. അവന്റെ വിലാപം ചോദ്യരൂപത്തിലാണ്: ‘രാജാവേ, ഞാൻ ദൂരെയായിരിക്കെ, വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ്, അങ്ങ് എന്താണ് തീരുമാനിച്ചത്? ധർമജ്ഞനായ രാമനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും നാടുകടത്തിയിട്ട് അങ്ങ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? ദുഃഖിതരായ ഈ ജനങ്ങളെ വിട്ട്, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന പുരുഷസിംഹമായ രാമനില്ലാത്ത ജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് അങ്ങ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? അങ്ങ് പോയി, രാമൻ വനം പൂകി — ഇനി ഈ നഗരത്തിൽ ആശങ്കയില്ലാത്ത യോഗക്ഷേമം ആര് ഒരുക്കും? രാജാവേ, അങ്ങില്ലാത്ത ഭൂമി വിധവയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല; ഈ നഗരി എനിക്കു ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ തോന്നുന്നു.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ വേദന പിതൃവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, രാജ്യം അനാഥമായതിൽനിന്നുംകൂടിയാണ്. രണ്ടു നഷ്ടങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് — പിതാവു പോയി, ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ വനത്തിൽ. ഭൂമിയുടെ വൈധവ്യം, നഗരത്തിന്റെ ചന്ദ്രനില്ലായ്മ — രണ്ട് ഉപമകളും ഒരേ ആശയം വഹിക്കുന്നു: രക്ഷകനില്ലാതാകുമ്പോൾ ശോഭ നശിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ ദീനമനസ്സോടെ വിലപിക്കുന്ന ഭരതനോട് മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ പ്രജാപതിക്കു ചെയ്യേണ്ട പ്രേതകാര്യങ്ങൾ വ്യാകുലതയില്ലാതെ, വിചാരത്തിനു നിൽക്കാതെ ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.’ ‘വിചാരത്തിനു നിൽക്കാതെ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആശയം — ഇവിടെ ആലോചനയ്ക്ക് അവസരമില്ല, കാലമാണ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്; വൈകിയാൽ ശവത്തിന്റെ സംസ്കാരം ദുഷിക്കും. ഭരതൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, ഋത്വിക്കുകളെയും പുരോഹിതന്മാരെയും ആചാര്യന്മാരെയും എല്ലാവിധത്തിലും തിടുക്കപ്പെടുത്തി. ഗുരുവചനത്തെ ആദരിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഭരതന്റെ ശീലം — അവൻ എതിർത്തു പറയുന്നില്ല, വൈകിക്കുന്നില്ല. രാജാവിന്റെ അഗ്നിശാലയിൽനിന്നു പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന അഗ്നികളിൽ ഋത്വിക്കുകളും യാജകരും യഥാവിധി ഹോമിച്ചു. ദശരഥൻ ആഹിതാഗ്നിയായിരുന്നു, അശ്വമേധാദിയജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവൻ; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗാർഹപത്യാദി അഗ്നികളാൽതന്നെയാണ് അന്തിമസംസ്കാരം വിധിക്കപ്പെടുന്നത് — ഇതാണ് ആഹിതാഗ്നിയുടെ അന്ത്യേഷ്ടിവിധി. പിന്നെ ബോധമറ്റ രാജാവിനെ ശിബികയിൽ കയറ്റി, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറിയവരും മനസ്സു തകർന്നവരുമായ പരിചാരകർ അദ്ദേഹത്തെ ചുമന്നു. ‘കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറിയവർ’ എന്ന പദത്താൽ കവി അവരുടെ മൗനംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കരയാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല, കണ്ണീരിനാൽ തൊണ്ട അടഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ബോധമറ്റവൻ’ എന്ന പദവും മർമസ്പർശിയാണ് — ഇത്രനാളും ‘രാജാവ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ ചേതനയില്ലാത്ത ഒരു ഭാരം മാത്രം.
രാജാവിനു മുന്നിൽ നടന്ന ജനങ്ങൾ വഴിയിൽ ഹിരണ്യവും സ്വർണവും പലതരം വസ്ത്രങ്ങളും വിതറിക്കൊണ്ടു പോയി — ഇതു രാജാവിന്റെ അന്തിമമായ ദാനയാത്രയാണ്; ജീവിച്ചിരിക്കെ ദാനശീലത്താൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നവന്റെ വഴിയും ദാനംകൊണ്ടുതന്നെ നിറയുന്നു. മറ്റുചിലർ ചന്ദനം, അകിലിന്റെ കറ, സരളം, പത്മകം, ദേവദാരു എന്നിവ കൊണ്ടുവന്ന് ചിതയിലിട്ടു — ഇവയെല്ലാം സുഗന്ധമുള്ള തടികളാണ്; രാജാവിനു യോഗ്യമായ ചിതതന്നെ. ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ മറ്റു സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും അവിടെ കൊണ്ടുവന്ന് ഋത്വിക്കുകൾ ആ ഭൂപനെ ചിതയുടെ മധ്യത്തിൽ കിടത്തി. അപ്പോൾ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഋത്വിക്കുകൾ ജപിച്ചു — വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ മന്ദസ്വരത്തിലുള്ള ജപം; സാമഗായകർ ശാസ്ത്രപ്രകാരം അവിടെ സാമങ്ങൾ പാടി. ഇങ്ങനെ ഈ സംസ്കാരം ലൗകികം മാത്രമല്ല, ശ്രൗതവുമാണ് — മന്ത്രത്താലും അഗ്നിയാലും സാമത്താലും സമന്വിതം. കവി ഇവിടെ ദുഃഖം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നില്ല; ക്രിയകളുടെ ക്രമം മാത്രം പറയുന്നു, അതിലൂടെതന്നെ ഗാംഭീര്യം ജനിക്കുന്നു. വിലാപത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇപ്പോൾ വിധി നിൽക്കുന്നു, കാരണം വിധിതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ മര്യാദ.
തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിമാർ അർഹതയ്ക്കനുസരിച്ച് ശിബികകളിലും വാഹനങ്ങളിലുമായി, വൃദ്ധരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു — രാജസ്ത്രീകളുടെ പുറപ്പാടും മര്യാദയോടെതന്നെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ പദവിക്കനുസരിച്ച വാഹനത്തിൽ. ചിതയിൽ അഗ്നിക്കു നടുവിൽ കിടക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ ഋത്വിക്കുകൾ ഇടത്തോട്ടു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു — പ്രേതകർമത്തിൽ ഇടത്തോട്ടുള്ള പ്രദക്ഷിണമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്, ദേവകർമത്തിലാകട്ടെ വലത്തോട്ടുള്ളതും; ഈ ക്രിയാഭേദത്തിലൂടെതന്നെ മംഗളത്തിന്റെയും അമംഗളത്തിന്റെയും വിവേചനം സൂചിതമാകുന്നു. ശോകത്താൽ പൊള്ളിയ കൗസല്യാപ്രമുഖരായ സ്ത്രീകളും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു. അവിടെ ദുഃഖാർത്തരായി ദീനമായി നിലവിളിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകളുടെ നാദം ക്രൗഞ്ചപ്പിടകളുടെ കരച്ചിൽപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. ‘ക്രൗഞ്ചി’ എന്ന ഉപമ വാല്മീകിയുടെ പ്രഥമശ്ലോകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ക്രൗഞ്ചവധത്തിൽനിന്നാണല്ലോ ആദികാവ്യം ജനിച്ചത്; ഇവിടെ വീണ്ടും ക്രൗഞ്ചികളുടെ കരച്ചിലിലൂടെ രാജാവിന്റെ ദാഹം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരുവശത്ത് ദശരഥന്റെ മരണം, മറുവശത്ത് രാമന്റെ വനവാസം — രണ്ടു ശോകങ്ങളുടെ സംഗമം ഈ നാദത്തിൽ കേൾക്കാം.
പിന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, നിസ്സഹായരായി, വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ച്, രാജപത്നിമാർ വാഹനങ്ങളിൽനിന്നു സരയുതീരത്ത് ഇറങ്ങി. ഭരതനോടൊപ്പം ആ രാജസ്ത്രീകളും മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ഉദകക്രിയ ചെയ്ത് — ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് — കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പത്തുദിവസം നിലത്തുകിടന്ന് ദുഃഖം കഴിച്ചുകൂട്ടി. ഈ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് (ഉപജാതിച്ഛന്ദസ്സിൽ) രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘പത്തുദിവസം’ എന്ന പദത്താൽ ആശൗചകാലം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം ശ്രാദ്ധകർമം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ദശരഥന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥