॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 75-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ ഭരതന്റെ ശപഥങ്ങൾ

ഭരതന്റെ ആത്മനിവേദനം, കൗസല്യയുടെ കടുത്ത വാക്കുകൾ, മുപ്പത്തെട്ടു ശപഥങ്ങളുടെ മാല, അമ്മയുടെ സമാശ്വാസനം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ച് തോമരവും അങ്കുശവുംകൊണ്ടു കുത്തിയ ആനയെപ്പോലെ നിലത്തുവീണു. ഈ സർഗത്തിൽ ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് അവൻ എഴുന്നേറ്റ് ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. എഴുന്നേറ്റയുടൻ അവൻ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ദീനയായ അമ്മയെ നോക്കുന്നു; പിന്നെ അമാത്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽവച്ചുതന്നെ അവളെ നിന്ദിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് മൂന്നുവിധമായ ഒരു നിവേദനമാണ്: ‘ഞാൻ ഒരിക്കലും രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അമ്മയുമായി ഒരു ആലോചനയും നടത്തിയിട്ടില്ല; രാജാവ് ഉദ്ദേശിച്ച അഭിഷേകവും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല, കാരണം ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഞാൻ ദൂരദേശത്തായിരുന്നു; മഹാത്മാവായ രാമന്റെ വനവാസവും സൗമിത്രിയുടെയും സീതയുടെയും നാടുകടത്തലും എങ്ങനെ സംഭവിച്ചുവെന്നും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല.’ അമാത്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ ഇതു പറയുന്നത് പ്രധാനമാണ് — ഭരതൻ അമ്മയെ മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ രാജമണ്ഡലത്തെയും സാക്ഷിയാക്കുന്നു; അതിലൂടെ ലോകത്തിൽ അവന്റെ നിർദോഷത്വം പ്രകടമാകണം. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റ്) അവ സർഗത്തിന്റെ പ്രസ്താവനയായി നിൽക്കുന്നു. ‘ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ മോഹാലസ്യത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിതമാകുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗാന്ത്യത്തിൽ വീണ അവൻ ഏറെ വൈകിയാണ് എഴുന്നേൽക്കുന്നത്. ‘ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്’ എന്നതിനാൽ ശരീരത്തിന്റെ ചേതന തിരിച്ചുവന്നു, പക്ഷേ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി വന്നില്ല. ഇവിടെ ഭരതന്റെ വാക്ക് പ്രലാപമല്ല, ചിട്ടയായ മൂന്നു വാക്യങ്ങളുള്ള പ്രമാണമാണ് — ആഗ്രഹമില്ലായ്മ, അറിവില്ലായ്മ, മറ്റൊരു ദേശത്തായിരുന്നത്. ശത്രുഘ്നൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ പരാമർശവും സാക്ഷ്യമായാണ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശപഥപർവത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു — സ്വയം നിർദോഷനായവനു മാത്രമേ ശപഥം ചെയ്യാനാകൂ.

അങ്ങനെ നിലവിളിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ശബ്ദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൗസല്യ സുമിത്രയോടു പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമം ചെയ്ത കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ദീർഘദർശിയായ ആ ഭരതനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ക്രൂരകർമം ചെയ്തവൾ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവളുടെ ഇനിയും ശമിക്കാത്ത രോഷം സൂചിതമാകുന്നു; എങ്കിലും ‘ദീർഘദർശി’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതനോടുള്ള അവളുടെ ആദരവും പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, നിറംകെട്ട മുഖത്തോടെ, കൃശയായി, വിറച്ചുകൊണ്ട്, ബോധം മങ്ങി അവൾ ഭരതനുള്ളിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അതേസമയത്തുതന്നെ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം അതേ വഴിയിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും കൗസല്യയെ കണ്ട് ദുഃഖിതരായി; വീണുപോയവളും ബോധമറ്റവളും ദുഃഖാർത്തയുമായ അവളെ അവർ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ കരയുന്ന അവളെ സമീപിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ചു; ആര്യയും മനസ്വിനിയുമായ കൗസല്യ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി ഭരതനോടു പറഞ്ഞു. ഇരുവരുടെയും സമാഗമം മൗനത്തോടെയാണ് ആരംഭിച്ചത് — കണ്ണീരായിരുന്നു ആദ്യത്തെ വാക്ക്. ‘ശബ്ദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കൗസല്യ ഭരതനെ കാണുന്നില്ല, അവന്റെ നിലവിളി മാത്രം കേൾക്കുന്നു; അതിൽനിന്നുതന്നെ അവൾ അവനെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇരുവരുടെയും ഗതി പരസ്പരാഭിമുഖമാണ് — അവൾ അവനിലേക്ക്, അവൻ അവളിലേക്ക്; വഴിയിൽത്തന്നെ കണ്ടുമുട്ടി. ഇരുവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ ഒരേ ശോകമാണ് ഉള്ളതെന്ന് കവിയുടെ ഈ സംയോജനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആര്യ, മനസ്വിനി’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ കൗസല്യയുടെ ഗാംഭീര്യവും ധൈര്യവും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ വീണുപോയവളും ബോധമറ്റവളുമായിരുന്നെങ്കിലും ആദ്യം സംസാരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൾ അവൾതന്നെയാണ്.

കൗസല്യയുടെ വാക്ക് വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞതാണ്: ‘രാജ്യം കൊതിച്ച നിനക്ക് മുള്ളില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം കിട്ടിയല്ലോ; ഖേദം ഇത്രമാത്രം — കൈകേയി ക്രൂരമായ കർമത്താൽ അതു വേഗം നേടിയെടുത്തു.’ പിന്നെ അവൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് എന്റെ മകനെ വനവാസിയാക്കി അയച്ചിട്ട്, ക്രൂരദർശിനിയായ കൈകേയി അതിൽ എന്തു ഗുണമാണ് കാണുന്നത്?’ തുടർന്ന് അവൾ തനിക്കുള്ള ഗതി യാചിക്കുന്നു: ‘സുമഹായശസ്വിയും ഹിരണ്യനാഭനുമായ എന്റെ മകൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്ക് എന്നെയും കൈകേയി വേഗം അയയ്ക്കേണ്ടതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ സുമിത്രയെ അനുചരിയാക്കി, അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ വച്ച്, രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു ഞാൻതന്നെ സുഖമായി പുറപ്പെടും. അല്ലെങ്കിൽ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ എന്റെ മകൻ തപസ്സു ചെയ്യുന്നിടത്തേക്ക് ഇന്നു നീതന്നെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകണം.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഏറ്റവും കടുത്ത വാക്കു പറയുന്നു: ‘ധനധാന്യസമൃദ്ധവും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ ഈ വിസ്തൃതരാജ്യം അവൾ നിനക്കു കൈമാറിയിരിക്കുന്നു.’ ‘നിര്യാതിതം’ — കൈമാറപ്പെട്ടത് — എന്ന പദം ദാനംപോലെ ധ്വനിക്കുന്നു, വാസ്തവത്തിൽ അപഹരണത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ വാക്കുകൾ കൗസല്യയുടെ പുത്രശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവയാണ്, വൈരത്തിൽനിന്നല്ല — എങ്കിലും ഭരതന് അവ വിഷംപോലെ ദുസ്സഹമാണ്. ‘ഹിരണ്യനാഭൻ’ — സ്വർണനാഭിയുള്ളവൻ — എന്നത് രാമന്റെ ശുഭലക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വിശേഷണമാണ്; അതിലൂടെ അവൾ മകന്റെ രാജയോഗ്യത ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ വച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ വാനപ്രസ്ഥവിധിതന്നെ പിന്തുടരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഭർത്താവു മരിച്ചാൽ ധർമപത്നിയുടെ മാർഗം അതുതന്നെ. മൂന്നു വികല്പങ്ങളിലും — കൈകേയി അയയ്ക്കുക, സ്വയം പോകുക, ഭരതൻ കൊണ്ടുപോകുക — ഒരേ ആശയമാണ്: രാമന്റെ സമീപത്തു വസിക്കുക.

ഇത്തരം അനേകം ക്രൂരവാക്കുകളാൽ ശകാരിക്കപ്പെട്ട പാപമില്ലാത്ത ഭരതൻ, മുറിവിൽ സൂചികൊണ്ടു കുത്തിയാലെന്നപോലെ, അത്യന്തം വേദനിച്ചു. ഉപമ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ് — മുമ്പേ മുറിവേറ്റവന്റെ മുറിവിൽത്തന്നെ സൂചി കുത്തിയിറക്കപ്പെട്ടു; അമ്മയുടെ വാക്കുകൾ അവന്റെ പഴയ ദുഃഖത്തെത്തന്നെ ഇരട്ടിയാക്കുന്നു. ബോധം പതറിയ അവൻ അവളുടെ കാൽക്കൽ വീണു; പലവിധം വിലപിച്ച് ബോധമറ്റു; പിന്നെ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്നവളും അനേകം ശോകങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞവളുമായ ആ കൗസല്യയോട് കൈകൂപ്പി ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ആര്യേ, ഒന്നുമറിയാത്തവനും കളങ്കമില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ എന്തിനാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്? രാഘവനിൽ എനിക്കുള്ള വിപുലമായ സ്നേഹം അങ്ങേക്കറിയാമല്ലോ.’ ഇവിടെ ‘അറിയാമല്ലോ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ അവളുടെ ഹൃദയത്തെത്തന്നെ സാക്ഷിയായി വിളിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആരംഭിക്കുന്നത് മുഴുവൻ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെയും ഒരു വിലക്ഷണമായ അംഗമാണ് — മുപ്പത്തെട്ടു ശപഥങ്ങളുടെ ദീർഘമായ മാല; അതിലൂടെ തന്റെ നിരപരാധിത്വം തെളിയിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അനഘൻ’ — പാപമില്ലാത്തവൻ — എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സ്വയം ഭരതന്റെ നിർദോഷത്വം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — വായനക്കാരനു സംശയം ബാക്കിയാകുന്നില്ല. ‘കാൽക്കൽ വീണു’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, ശരീരംകൊണ്ടാണ് ആദ്യം ഉത്തരം നൽകുന്നത്. രണ്ടുതവണ മോഹാലസ്യം — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയിയുടെ മുന്നിൽ, ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ — അവന്റെ ശാരീരികദൗർബല്യമല്ല, മാനസികാഘാതത്തിന്റെ തീവ്രതയാണ് കാണിക്കുന്നത്. ശപഥങ്ങളുടെ ആരംഭത്തിൽ ‘അറിയാമല്ലോ’ എന്ന പദംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഏക ശരണം.

ഭരതന്റെ ശപഥങ്ങളുടെ രചന ഏകരൂപമാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ ആര്യൻ പോയോ’ എന്ന ധ്രുവപദം ആവർത്തിക്കുന്നു; പൂർവാർധത്തിൽ ഏതെങ്കിലും പാപത്തിന്റെ നിർദേശവും. ആശയം: ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ ആര്യനായ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയോ, അവന് ഈ പാപം ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ആദ്യശപഥത്തിൽ അവൻ പറയുന്നു: ‘അവന്റെ ബുദ്ധി പഠിച്ച ശാസ്ത്രങ്ങളെ പിന്തുടരാതിരിക്കട്ടെ; അവൻ സത്യസന്ധനും സജ്ജനശ്രേഷ്ഠനും ആകാതിരിക്കട്ടെ.’ പിന്നെ ക്രമമായി: ‘അവൻ ഏറ്റവും പാപികളുടെ ദാസ്യത്തിലേക്കു പോകട്ടെ, സൂര്യനു നേരെ മൂത്രമൊഴിക്കട്ടെ, ഉറങ്ങുന്ന പശുവിനെ കാലുകൊണ്ടു ചവിട്ടട്ടെ; യജമാനൻ ഭൃത്യനെക്കൊണ്ടു വലിയ ജോലി ചെയ്യിച്ചിട്ട് അവനു പ്രതിഫലം നൽകാതിരുന്നാലുണ്ടാകുന്ന അധർമം അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ; ഭൂതങ്ങളെ മക്കളെപ്പോലെ പരിപാലിക്കുന്ന രാജാവിനെ ദ്രോഹിക്കുന്നവർക്കുള്ള പാപം അവന്; വരുമാനത്തിന്റെ ആറിലൊന്ന് കരമായി പിരിച്ചിട്ടും പ്രജകളെ രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനുള്ള അധർമം അവന്; സത്രയാഗത്തിൽ തപസ്വികൾക്കു യജ്ഞദക്ഷിണ വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ട് നിഷേധിക്കുന്നവർക്കുള്ള പാപം അവന്; ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞ യുദ്ധത്തിൽ അവൻ സജ്ജനധർമം പാലിക്കാതിരിക്കട്ടെ; ഗുരു യത്നപൂർവം ഉപദേശിച്ച സൂക്ഷ്മാർഥമുള്ള ശാസ്ത്രം ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് നശിപ്പിക്കട്ടെ.’ ഈ ശപഥരീതി പ്രാചീനമാണ് — തന്റെ ശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ പറയുന്നയാൾ മറ്റൊരാൾക്കു മഹാപാപം ആശംസിക്കുന്നു. ഇവിടെ സവിശേഷത ഇതാണ് — ‘എനിക്ക് ഈ പാപം ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു ഭരതൻ പറയുന്നില്ല, ‘ആരുടെ അനുമതിയോടെ രാമൻ പോയോ അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ആ വ്യക്തിയിൽനിന്നു വേർതിരിച്ചു നിർത്തുന്നു. പാപങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും സുചിന്തിതമാണ് — ആദ്യം ബുദ്ധിയുടെ ശാസ്ത്രഭ്രംശം, പിന്നെ ശാരീരികമായ അശൗചം, പിന്നെ രാജദ്രോഹവും രാജാപരാധവും — ലഘുവിൽനിന്നു ഗുരുവിലേക്കുള്ള ക്രമം കാണാം. ‘ദാസ്യത്തിലേക്കു പോകട്ടെ’ എന്നിടത്ത് ‘പ്രൈഷ്യം’ എന്നാൽ ദാസ്യവും നീചസേവയുമാണ്; ‘ബലിയുടെ ആറിലൊന്ന്’ എന്നാൽ പ്രജകളിൽനിന്നു രാജാവു സ്വീകരിക്കേണ്ട വരുമാനത്തിന്റെ ആറിലൊന്ന്; അതു സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ പ്രജാരക്ഷണമാണ് പ്രത്യുപകാരം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രമര്യാദ. ‘വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് നിഷേധിക്കൽ’ എന്നാൽ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത ദാനം നൽകാതിരിക്കൽ.

ശപഥങ്ങളുടെ രണ്ടാമത്തെ കൂട്ടം കുലധർമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ‘വിരിഞ്ഞ കൈകളും ചുമലുകളുമുള്ള, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സുള്ള അവനെ — രാമനെ — രാജ്യത്തിലിരിക്കുന്നവനായി അവൻ കാണാതിരിക്കട്ടെ’ — രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം കാണുന്നതുതന്നെ മഹാപുണ്യമാണ്, അതു നഷ്ടപ്പെടുന്നതുതന്നെയാണ് ശാപം. ‘നിർദയനായ അവൻ പായസവും കൃസരവും (എള്ളും അരിയും ചേർത്ത വിഭവം) ആട്ടിറച്ചിയും വൃഥാ — ദേവന്മാർക്കും അതിഥികൾക്കും നൽകാതെ — തിന്നട്ടെ, ഗുരുക്കന്മാരെ അവമതിക്കട്ടെ; പശുക്കളെ കാലുകൊണ്ടു തൊടട്ടെ, ഗുരുക്കന്മാരെ പരദൂഷണം പറയട്ടെ, മിത്രത്തെ അത്യന്തം ദ്രോഹിക്കട്ടെ; വിശ്വാസത്തോടെ സ്വകാര്യമായി പറഞ്ഞ ദോഷകാര്യം ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ; ഉപകാരം ചെയ്യാത്തവനും കൃതഘ്നനും ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനും നിർലജ്ജനുമായി അവൻ ലോകത്തിൽ വെറുക്കപ്പെടട്ടെ; സ്വഗൃഹത്തിൽ മക്കളും ഭാര്യമാരും ഭൃത്യന്മാരും ചുറ്റുമിരിക്കെ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു സ്വാദിഷ്ഠമായതു തിന്നട്ടെ; യോഗ്യയായ ഭാര്യയെ ലഭിക്കാതെ, സന്താനമില്ലാതെ, ധർമാനുസൃതമായ ക്രിയകൾ ലഭിക്കാതെ അവൻ മരിക്കട്ടെ; സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ ദുഃഖിതനായി, തന്റെ സന്താനത്തെ കാണാതെ, മുഴുവൻ ആയുസ്സും ലഭിക്കാതെ അവൻ മരിക്കട്ടെ.’ ഈ ശപഥങ്ങൾ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും സ്പർശിക്കുന്നു — അന്നം, അതിഥി, ഗുരു, മിത്രം, പത്നി, സന്താനം, ആയുസ്സ്. ‘ഒറ്റയ്ക്കു സ്വാദിഷ്ഠമായതു തിന്നട്ടെ’ എന്ന ശപഥം സ്മൃതികളിലെ പ്രസിദ്ധമായ വചനത്തെ പിന്തുടരുന്നു — കുടുംബത്തെ വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്കു മധുരം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ പാപിയാണ് എന്ന്. ഈ ശപഥങ്ങളിൽ വാല്മീകിയുടെ കാലത്തെ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം കാണാം. ഭരതന്റെ ആവേഗവും അതിലൂടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — സാധാരണ മിതഭാഷിയും വിനീതനുമായവൻ ഇപ്പോൾ മുപ്പത്തെട്ടു ശ്ലോകങ്ങളോളം ശാപമാല ഉരുവിടുന്നു. ‘വിവൃണോതു’ — വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ — എന്നാൽ വിശ്വാസത്തോടെ പറഞ്ഞ രഹസ്യം പുറത്താക്കൽ; ‘അകർത്താ’ എന്നാൽ ഉപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ; ‘ത്യക്താത്മാ’ എന്നാൽ തന്നെത്തന്നെ കൈവിട്ടവൻ, ആത്മസംയമമില്ലാത്തവൻ. ‘മൃഷ്ടം’ എന്നാൽ ഏറ്റവും സ്വാദുള്ള അന്നം; അത് ഒറ്റയ്ക്കു ഭക്ഷിക്കരുതെന്നാണ് സ്മൃതിവചനം.

മൂന്നാമത്തെ കൂട്ടം രാജപുരുഷന്റെ ദോഷങ്ങളെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘രാജാവിനെയോ സ്ത്രീയെയോ കുട്ടിയെയോ വൃദ്ധനെയോ വധിച്ചാലുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്ന പാപവും, ഭൃത്യനെ ഉപേക്ഷിച്ചാലുള്ള പാപവും — അതെല്ലാം അവനു വന്നുചേരട്ടെ. അരക്ക്, തേൻ, മാംസം, ഇരുമ്പ്, വിഷം — ഈ നിഷിദ്ധമായ ചരക്കുകൾകൊണ്ട് അവൻ എന്നും ഭൃത്യന്മാരെ പോറ്റട്ടെ. ശത്രുപക്ഷത്തിനു ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം വന്നെത്തുമ്പോൾ ഓടിപ്പോകുന്ന അവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ. കൈയിൽ തലയോട്ടിയുമായി, മരവുരി ചുറ്റി, ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ ഭിക്ഷയാചിച്ച് അവൻ ഭൂമിയിൽ അലയട്ടെ. അവൻ എന്നും മദ്യത്തിലും സ്ത്രീകളിലും ചൂതിലും ആസക്തനായി കാമക്രോധങ്ങൾക്ക് അടിമയാകട്ടെ. അവന്റെ മനസ്സ് ധർമത്തിൽ നിൽക്കാതിരിക്കട്ടെ, അവൻ അധർമം സേവിക്കട്ടെ, അയോഗ്യർക്കു ദാനം ചൊരിയുന്നവനാകട്ടെ. ആയിരക്കണക്കിനു സമ്പാദിച്ച അവന്റെ പലതരം ധനങ്ങൾ കൊള്ളക്കാർ കവരട്ടെ. രണ്ടു സന്ധ്യകളിലും ഉറങ്ങുന്നവനുള്ളതായി കല്പിക്കപ്പെടുന്ന പാപവും അവന് ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ഈ ശപഥങ്ങളിൽ വർണധർമത്തിന്റെയും അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സൂചനകൾ കാണാം — നിഷിദ്ധവ്യാപാരം, യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോകൽ, അയോഗ്യദാനം എന്നിങ്ങനെ. ‘അരക്ക്, തേൻ, മാംസം, ഇരുമ്പ്, വിഷം’ — ഈ അഞ്ചു നിഷിദ്ധചരക്കുകൾ സ്മൃതികളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവകൊണ്ടുള്ള ഉപജീവനം പാപമൂലമാണെന്നാണ് ശാസ്ത്രമതം. ‘ഓടിപ്പോകുന്നവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്നത് ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ വിപര്യയമാണ് — പുറത്ത് അടിയേറ്റുള്ള മരണം ക്ഷത്രിയന്റെ ഏറ്റവും നിന്ദ്യമായ ഗതിയാണ്. ‘കപാലപാണി’ — കൈയിൽ തലയോട്ടിയേന്തിയവൻ — എന്നത് മഹാപാതകിയുടെ പ്രായശ്ചിത്തവേഷമാണ്; അവൻ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഭിക്ഷാടനം ചെയ്തു സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ലൗകികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ രണ്ടിനെയും പ്രമാണമാക്കി ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ‘അപാത്രവർഷി’ എന്നാൽ മേഘംപോലെ അയോഗ്യരിൽ ദാനം ചൊരിയുന്നവൻ; ‘രണ്ടു സന്ധ്യകളിലും ഉറങ്ങുന്നവൻ’ എന്നാൽ പ്രഭാതസന്ധ്യയിലും സായംസന്ധ്യയിലും ഉറങ്ങി സമയം പാഴാക്കുന്നവൻ, അതിന്റെ ദോഷം സ്മൃതികളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘കപാലപാണി’ എന്നാൽ കൈയിൽ തലയോട്ടി വഹിച്ച് പ്രായശ്ചിത്തം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ.

നാലാമത്തെ കൂട്ടം മഹാപാതകങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘തീവയ്ക്കുന്നവനുള്ള പാപം, ഗുരുപത്നിയെ പ്രാപിക്കുന്നവനുള്ള പാപം, മിത്രദ്രോഹത്തിലുള്ള പാപം — അതെല്ലാം അവനു വന്നുചേരട്ടെ. ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും മാതാപിതാക്കളെയും അവൻ ശുശ്രൂഷിക്കാതിരിക്കട്ടെ. സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽനിന്നും സജ്ജനങ്ങളുടെ കീർത്തിയിൽനിന്നും സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന കർമത്തിൽനിന്നും അവൻ ഇന്നുതന്നെ വേഗം ഭ്രഷ്ടനാകട്ടെ. മാതൃശുശ്രൂഷ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ അനർഥത്തിൽ കഴിയട്ടെ. അനേകം ആശ്രിതരുള്ളവനും ദരിദ്രനും ജ്വരരോഗബാധിതനുമായി അവൻ എന്നും ക്ലേശം അനുഭവിക്കട്ടെ. പ്രതീക്ഷയോടെ മുഖമുയർത്തി നോക്കിനിൽക്കുന്ന ദീനരായ യാചകരുടെ പ്രതീക്ഷ അവൻ വിഫലമാക്കട്ടെ. ആ പുരുഷൻ ഏഷണിക്കാരനും അശുചിയും അധർമാത്മാവും രാജാവിനെ ഭയക്കുന്നവനുമായി എന്നും വഞ്ചനയിൽ രമിക്കട്ടെ. ഋതുകാലത്തിനനുസരിച്ച് ഋതുസ്നാനം ചെയ്ത് വന്നുനിൽക്കുന്ന സതിയായ ഭാര്യയെ ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് അവഗണിക്കട്ടെ.’ ‘തീവയ്ക്കുന്നവൻ, ഗുരുതല്പഗൻ, മിത്രദ്രോഹി’ — ഈ മൂന്നുപേരും ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ മഹാപാതകികളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ കൂട്ടം ശപഥമാലയിലെ ഏറ്റവും ഗുരുതരമാണ്. സ്മൃതികളിൽ അഞ്ചു മഹാപാതകങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ബ്രഹ്മഹത്യ, സുരാപാനം, മോഷണം, ഗുരുതല്പഗമനം, അവ ചെയ്യുന്നവരുമായുള്ള സംസർഗം. ഇവിടെ ഭരതൻ അവയിൽ അഗ്നിദാനവും മിത്രദ്രോഹവും ചേർത്ത് മൂന്നെണ്ണം പറയുന്നു. ‘ദേവന്മാരുടെയും പിതൃക്കളുടെയും മാതാപിതാക്കളുടെയും ശുശ്രൂഷ’ എന്നത് മൂന്നുവിധമായ കർത്തവ്യമാണ് — ദേവന്മാർക്കു യജ്ഞം, പിതൃക്കൾക്കു ശ്രാദ്ധം, മാതാപിതാക്കൾക്കു സേവനം — അതിന്റെ ലോപമാണ് ശാപരൂപത്തിൽ പറയപ്പെട്ടത്. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനാകട്ടെ’ എന്നത് പരലോകത്തിന്റെയും അപഹരണമാണ്. ഇതിലൂടെ ശപഥങ്ങളുടെ തീവ്രത അതിന്റെ പരമകോടിയിലെത്തുന്നു. ‘വിതഥാം കുര്യാത്’ — വിഫലമാക്കട്ടെ — എന്നത് യാചകരുടെ പ്രതീക്ഷ തകർക്കൽ; ‘ഊർധ്വചക്ഷുസ്സുകൾ’ എന്നാൽ ദാതാവിന്റെ മുഖത്തേക്കു മുഖമുയർത്തി കാത്തുനിൽക്കുന്ന ദീനർ. ‘അതിവർതേത’ എന്നാൽ ഋതുകാലത്തു സമീപിക്കുന്ന പത്നിയെ അതിലംഘിക്കൽ, അവഗണിക്കൽ എന്നർഥം.

അവസാനത്തെ കൂട്ടത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുമായും ജലവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട പാപങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സന്താനം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണന്റെ ദുഷ്കൃതം ഏതോ, അത് അവനു വന്നുചേരട്ടെ. കലുഷിതമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുള്ള അവൻ ബ്രാഹ്മണനുവേണ്ടി ഒരുക്കിയ പൂജ മുടക്കട്ടെ; ഇളംകിടാവുള്ള പശുവിനെ കറക്കട്ടെ — കിടാവ് ഇപ്പോഴും മുലകുടിക്കുന്ന പശുവിനെ കറക്കുന്നതുതന്നെ ക്രൂരതയാണ്. ധർമപത്നിയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തിലുള്ള താത്പര്യം കൈവിട്ട ആ മൂഢൻ പരസ്ത്രീകളെ സേവിക്കട്ടെ. കുടിവെള്ളം മലിനമാക്കുന്നവനും വിഷം കൊടുക്കുന്നവനുമുള്ള പാപം — അതെല്ലാം അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു നേടട്ടെ. വെള്ളമുണ്ടായിട്ടും ദാഹിച്ചുവലയുന്നവനെ വഞ്ചിക്കുന്നവന് ഏതു പാപം ലഭിക്കുന്നുവോ അത് അവനുണ്ടാകട്ടെ. തർക്കിക്കുന്നവരെ ഒരുപക്ഷത്തോടുള്ള ഭക്തിയോടെ വഴിയിൽനിന്നു നോക്കിനിൽക്കുന്നവനുള്ള പാപം അവനോടു ചേരട്ടെ.’ അവസാനത്തെ ശപഥം ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമാണ് — കലഹത്തിൽ പക്ഷപാതത്തോടെ മിണ്ടാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവനും ദോഷഭാക്കാണ്. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ഏറ്റവും ലഘുവായതു മുതൽ ഏറ്റവും ഗുരുതരമായതുവരെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ആ വ്യക്തിയിൽ ആരോപിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ജലം മലിനമാക്കലും വിഷം കൊടുക്കലും തുല്യപാപങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നുവെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — കാരണം ജലം എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും ജീവനാണ്. ‘ദാഹിച്ചവനെ വഞ്ചിക്കുന്നവൻ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ദാഹിച്ചവനെ വഞ്ചിക്കുന്നതും ഹിംസതന്നെയാണെന്നു പറയപ്പെട്ടു. അവസാനശപഥമാകട്ടെ മാനസികമായ പാപത്തെത്തന്നെ ഗ്രഹിക്കുന്നു — ക്രിയയാലല്ല, പക്ഷപാതദൃഷ്ടിയാൽപോലും പാപം കുന്നുകൂടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ ബാഹ്യമായതു മുതൽ ആന്തരികമായതുവരെ, സ്ഥൂലമായതു മുതൽ സൂക്ഷ്മമായതുവരെ എല്ലാ പാപങ്ങളും എണ്ണുന്നു. ‘വിപ്രലുപ്തപ്രജാതൻ’ എന്നാൽ സന്താനം നശിച്ചുപോയ ബ്രാഹ്മണൻ; ‘വിപ്രലംഭം’ എന്നാൽ വഞ്ചന, ചതി. ‘ഭക്തിയോടെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവൻ’ എന്നാൽ ഒരു പക്ഷത്തോടുള്ള അനുരാഗത്താൽ മിണ്ടാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നവൻ; സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനായിട്ടും അവൻ ദോഷഭാക്കാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, ദുഃഖാർത്തനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ ഭർത്താവും മകനും നഷ്ടപ്പെട്ട കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ നിലത്തുവീണു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു മാറിയാണ് നിൽക്കുന്നത്, അർഥം പക്ഷേ സമാനമാണ്. പിന്നെ കഠിനമായ ശപഥങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന, ബോധമറ്റ, ശോകത്താൽ പൊള്ളിയ ഭരതനോടു കൗസല്യ പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്റെ ഈ ദുഃഖം വീണ്ടും വർധിക്കുന്നു; ശപഥങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് നീ എന്റെ പ്രാണനെ ഞെരുക്കുന്നു.’ അമ്മയുടെ വാത്സല്യം ഇവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — ശപഥങ്ങൾ അവളുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാനല്ല, വർധിപ്പിക്കാനാണ് പ്രാപ്തമായത്. പിന്നെ അവൾ അവനെ സമാശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ സഹലക്ഷ്മണനായ നിന്റെ മനസ്സ് ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചില്ല; കുഞ്ഞേ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ നീ സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും.’ ഈ വാക്കിനാൽ കൗസല്യയുടെ സംശയം പൂർണമായി നീങ്ങി; ഭരതന്റെ നിർദോഷത്വം അമ്മയുടെ വായിൽനിന്നുതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെട്ടു. ‘പ്രാണനെ ഞെരുക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യ കാണിക്കുന്നു — തന്നെ സമാശ്വസിപ്പിക്കാൻ പ്രയോഗിച്ച ശപഥംതന്നെ തന്റെ പ്രാണനെ തടയുന്നു; മകന്റെ ആത്മശാപം അമ്മയ്ക്ക് അസഹ്യമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ — ഭാഗ്യവശാൽ — എന്ന നിപാതത്താൽ അവൾ ദൈവത്തിന്റെ അനുഗ്രഹംതന്നെ ഓർക്കുന്നു. ‘സഹലക്ഷ്മണൻ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയവൻ എന്ന്. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും’ എന്ന ആശീർവചനം ആ ശപഥങ്ങൾക്കുള്ള മറുപടിതന്നെയാണ് — അവൻ മറ്റൊരാൾക്ക് ആശംസിച്ചതിന്റെ വിപരീതമാണ് അവൾ അവനു നൽകുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൗസല്യ ഭ്രാതൃവത്സലനായ ഭരതനെ മടിയിലേക്കു ചേർത്ത്, ആ മഹാബാഹുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി കരഞ്ഞു. ഈ ആലിംഗനമാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണാമം — നിന്ദ ക്ഷമയായും സംശയം വിശ്വാസമായും മാറി. എന്നാൽ ഭരതന്റെ ദുഃഖം ശമിക്കുന്നില്ല — ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന, ദുഃഖാർത്തനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സ് മോഹത്താലും ശോകാവേഗത്താലും കലങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിക്കുന്ന, ബോധമറ്റ, ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട, നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന, ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിടുന്ന അവന് ആ രാത്രി ശോകത്തിൽത്തന്നെ കടന്നുപോയി. ‘ആ രാത്രി’ എന്ന നിർദേശത്താൽ കവി ഒരു മുഴുവൻ രാത്രിയെ ശോകംകൊണ്ടുമാത്രം നിറഞ്ഞതായി കാണിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് ദശരഥന്റെ ഔർധ്വദേഹികം — മരണാനന്തരക്രിയകൾ — ചെയ്യാൻ ആജ്ഞാപിക്കും. ‘മടിയിലേക്കു ചേർത്ത്’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യ ഭരതനെ ഒരു ശിശുവിനെയെന്നപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു — അതിലൂടെ മാതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം സൂചിതമാകുന്നു. ‘ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിടുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഉറക്കമില്ലായ്മ സൂചിതമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശോകത്തിന്റെ കാലദൈർഘ്യത്തെത്തന്നെ അന്തിമചിത്രമാക്കുന്നു — വാക്കില്ല, ക്രിയയില്ല, രാത്രി മാത്രം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക