॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 74-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കൈകേയിയെക്കുറിച്ചുള്ള തീവ്രനിന്ദയും സുരഭ്യുപാഖ്യാനവും

ശാപംപോലുള്ള ഭരതന്റെ ഉഗ്രമായ കുറ്റപ്പെടുത്തൽ, സുരഭിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം, രാമനെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ, ഭരതൻ നിലത്തുവീഴുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ച് രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവന്റെ രോഷം മുമ്പത്തെക്കാൾ തീവ്രമാകുന്നു. അവളെ അങ്ങനെ നിന്ദിച്ചിട്ടും വലിയ രോഷത്താൽ ആവിഷ്ടനായ അവൻ വീണ്ടും സംസാരിക്കുന്നു. ആദ്യംതന്നെ അവൻ ശാപംപോലെ പറയുന്നു: ‘കൈകേയീ, ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചാരിണീ, രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയാകൂ; ധർമം നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; മരിച്ച എന്നെച്ചൊല്ലി നീ കരയരുത്.’ തുടർന്ന് അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘അത്യന്തം ധാർമികനായ രാജാവോ രാമനോ നിന്നോട് എന്തു ദോഷമാണ് ചെയ്തത്, നീ കാരണം ഒരാൾക്കു മരണവും മറ്റേയാൾക്കു നാടുകടത്തലും ഒരുമിച്ചു വന്നുചേരാൻ?’ പിന്നെ അവൻ അവളെ ഭ്രൂണഹത്യാപാതകം ചെയ്തവളായി പറയുന്നു: ‘ഈ കുലത്തെ നശിപ്പിച്ചതിനാൽ നീ ഭ്രൂണഹത്യാപാപം പ്രാപിച്ചു; നരകത്തിലേക്കു പോകൂ, പിതാവിന്റെ ലോകം നിനക്കു ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘മരിച്ച എന്നെച്ചൊല്ലി കരയരുത്’ എന്ന വാക്യത്തിനു രണ്ടർഥമുണ്ട് — അല്ലെങ്കിൽ, എന്നെ മരിച്ചവനായി കണക്കാക്കി ആയുഷ്കാലം മുഴുവൻ കരയുക എന്നും. ‘അവളെ അങ്ങനെ നിന്ദിച്ചിട്ടും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പത്തെ നിന്ദ അവസാനിച്ചിരുന്നില്ല, രോഷത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഉച്ഛ്വാസമാണിത്. ‘ഒരുമിച്ചു വന്നുചേർന്നു’ എന്ന പദത്താൽ മരണവും നാടുകടത്തലും ഒരേ മൂലത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. ‘നരകത്തിലേക്കു പോകൂ’ എന്നത് മകൻ അമ്മയോടു പറയുന്ന അത്യന്തം വിരളമായ വാക്കാണ്; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ ആവേഗത്തിന്റെ ആഴം അറിയാം.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘ഘോരമായ കർമത്താൽ നീ ഇത്തരമൊരു പാപം ചെയ്തു; സർവലോകപ്രിയനായ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച് എനിക്കും ഭയം വരുത്തിവച്ചു.’ അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം ഇതാണ് — ലോകർ അവനെ രാജ്യലോഭിയായി കരുതിയേക്കും. ‘നീ കാരണം എന്റെ പിതാവു മരിച്ചു, രാമൻ വനം പൂകി; ജീവലോകത്തിൽ നീ എന്നെ അപകീർത്തിയുടെ പങ്കാളിയാക്കി’ എന്ന് അവൻ ഖേദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ ഏറ്റവും തീവ്രമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘അമ്മയുടെ രൂപമെടുത്ത എന്റെ ശത്രുവേ, ക്രൂരേ, രാജ്യമോഹിനീ, ദുർവൃത്തേ, പതിഘാതിനീ, നിനക്ക് എന്നോടു സംസാരിക്കാൻപോലും അർഹതയില്ല’ — മാതൃത്വം പേരിനു മാത്രം, വാസ്തവത്തിൽ അവൾ ശത്രുതന്നെ എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ അവൻ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ ഓർക്കുന്നു: ‘കൗസല്യയും സുമിത്രയും എന്റെ മറ്റ് അമ്മമാരും — കുലത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന നിന്നെ പ്രാപിച്ച് അവരെല്ലാവരും വലിയ ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘എനിക്കും ഭയം വരുത്തിവച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ തന്റെ അപകീർത്തിഭയമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ലോകത്തിൽ അവൻതന്നെയാണ് പ്രേരകൻ എന്ന സംശയം ഉണ്ടായേക്കാം. ‘നിനക്ക് എന്നോടു സംസാരിക്കാൻപോലും അർഹതയില്ല’ എന്ന വാക്ക് ബന്ധത്തിന്റെ സമൂലച്ഛേദംതന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘എന്റെ മറ്റ് അമ്മമാരും’ എന്ന പദത്താൽ ദശരഥന്റെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാരെയും ഭരതൻ അമ്മമാരായിത്തന്നെ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു വ്യക്തമാണ്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ അവളുടെ ജന്മംതന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു: ‘ബുദ്ധിമാനും ധർമരാജനുമായ അശ്വപതിയുടെ മകളല്ല നീ; പിതൃകുലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഏതോ രാക്ഷസിയാണ് അവിടെ ജനിച്ചത്.’ ഇതാണ് ഏറ്റവും തീവ്രമായ ആക്ഷേപം — കുലീനയായ കന്യകയ്ക്ക് ഇത്തരമൊരു പ്രവൃത്തി അസാധ്യമാണല്ലോ. ‘നിത്യം സത്യപരായണനും ധാർമികനും വീരനുമായ രാമനെ നീ വനത്തിലേക്കയച്ചു, പിതാവ് സ്വർഗം പൂകി’ എന്ന് അവൻ കാരണം നിരത്തുന്നു. ‘ഞാൻ പിതാവില്ലാത്തവനായി, സഹോദരന്മാരാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനായി, സർവലോകത്തിനും അപ്രിയനായി — ഇതിലെല്ലാം നീയാണ് പ്രധാനകാരണം എന്നതിനാൽ ആ പാപമെല്ലാം നിന്റേതുതന്നെ’ എന്ന് അവൻ നിർണയിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘പാപനിശ്ചയേ, ധർമനിഷ്ഠയായ കൗസല്യയെ ഭർത്താവിൽനിന്നും മകനിൽനിന്നും വേർപെടുത്തിയിട്ട്, നരകഗാമിനീ, നീ ഇനി ഏതു ലോകം പ്രാപിക്കും?’ ‘അവിടെ ജനിച്ചവളാണ് നീ’ എന്ന പദത്താൽ രാജകുലത്തിലെ ജനനംപോലും സ്വഭാവത്തെ മാറ്റുന്നില്ലെന്നു സൂചിതമാണ്. ‘നീയാണ് പ്രധാനം’ എന്ന പദത്താൽ പല ദോഷങ്ങൾക്കിടയിൽ മുഖ്യകാരണം അവൾതന്നെയെന്നു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനത്തെ ചോദ്യം — ‘ഏതു ലോകം പ്രാപിക്കും’ — പരലോകഭയം ഉയർത്തുന്നു; അതുമാത്രമാണ് അവൾക്കു ബാക്കിയുള്ള ഒരേയൊരു ഭയസ്ഥാനം.

പിന്നെ ഭരതൻ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം മനസ്സിലാക്കിക്കൊടുക്കാൻ ഒരു പൊതുസത്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ക്രൂരേ, ബന്ധുക്കൾക്ക് എന്നും ആശ്രയമായവനും ജ്യേഷ്ഠനും പിതൃതുല്യനും കൗസല്യയുടെ സ്വന്തം ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവനുമായ രാമനെ നീ എന്തേ മനസ്സിലാക്കാത്തത്?’ തുടർന്ന് അവൻ ലോകസിദ്ധമായ ഒരു വചനം പറയുന്നു: ‘മകൻ അമ്മയുടെ അംഗപ്രത്യംഗങ്ങളിൽനിന്നും ഹൃദയത്തിൽനിന്നും ജനിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ അമ്മയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്; മറ്റു ബന്ധുക്കൾ പ്രിയരാണ്, പക്ഷേ അത്ര പ്രിയരല്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ കൗസല്യയുടെ ശോകത്തിന്റെ അസഹ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ വാക്കുതന്നെ സുരഭ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ഭൂമിക രചിക്കുന്നു — തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ദൃഷ്ടാന്തരൂപത്തിൽ അതു വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അംഗപ്രത്യംഗജൻ’ എന്ന പദത്താൽ മകൻ അമ്മയുടെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവനാണെന്നതുതന്നെ കാരണമായി പറയപ്പെട്ടു. ‘ബന്ധുക്കൾക്ക് എന്നും ആശ്രയം’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ എല്ലാ ബന്ധുക്കൾക്കും ധ്രുവമായ ആശ്രയമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഹൃദയത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്തിൽ ശരീരബന്ധം മാത്രമല്ല, സ്നേഹബന്ധവും നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഏകപുത്രത്വവും ശോകത്തിന്റെ അസീമതയും — രണ്ടും ഒരിടത്തു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ കവി ഒരു പുരാവൃത്താഖ്യാനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ ധർമജ്ഞയും ദേവന്മാർ ആദരിക്കുന്നവളുമായ സുരഭി ഭൂമിയിൽ ഭാരം വലിച്ച് ബോധംകെട്ട തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ കണ്ടു. പകൽ പകുതിവരെ അധ്വാനിച്ചു തളർന്ന് നിലത്തുകിടക്കുന്ന അവരെ കണ്ട് അവൾ പുത്രശോകത്താൽ കരഞ്ഞു; അവളുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയിരുന്നു. അവളുടെ താഴെക്കൂടി പോകുകയായിരുന്ന മഹാത്മാവായ ദേവരാജന്റെ ദേഹത്ത് സുഗന്ധമുള്ള ചെറിയ തുള്ളികൾ വീണു. മുകളിലേക്കു നോക്കിയ ശക്രൻ ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന, ദീനയായി കരയുന്ന, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ അവളെ കണ്ടു. ശോകത്താൽ പൊള്ളുന്ന യശസ്വിനിയായ അവളെ കണ്ട് വജ്രപാണിയായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ഉദ്വിഗ്നനായി കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘സർവർക്കും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളേ, ഞങ്ങൾക്ക് എവിടെനിന്നെങ്കിലും വലിയ ഭയം വരാനുണ്ടോ? എന്താണ് നിന്റെ ഈ ശോകത്തിന്റെ കാരണം? പറയൂ.’ ദേവരാജന്റെ ഈ വിനയം സുരഭിയുടെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കൽ’ എന്ന പദത്താൽ ആഖ്യാനത്തിന്റെ പുരാവൃത്തസ്വഭാവം സൂചിതമാകുന്നു. സുരഭി ദേവന്മാർക്കുപോലും പൂജ്യയാണ്, എങ്കിലും മാതൃത്വത്താൽ അവൾ ഒരു സാധാരണ അമ്മയെപ്പോലെ കരയുന്നു — ഇതാണ് ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഹൃദയം. അവളുടെ കണ്ണീർ ഇന്ദ്രന്റെ ദേഹത്തു വീണു എന്ന വർണനയാൽ കവി ശോകത്തിന്റെ ഊർധ്വഗാമിത്വം കാണിക്കുന്നു; ദേവരാജൻപോലും അതിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടുന്നു.

ബുദ്ധിമാനായ ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ധീരയും വാക്ചതുരയുമായ സുരഭി മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അമരാധിപാ, പാപം ശമിക്കട്ടെ; നിങ്ങൾക്ക് എവിടെനിന്നും ഒരു ഭയവുമില്ല. ഞാനോ, വിഷമാവസ്ഥയിൽ മുങ്ങിയ എന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കുന്നു. കൃശരും ദീനരും സൂര്യരശ്മികളാൽ പൊള്ളിയവരുമായ ഈ രണ്ടു കാളകളെ ദുരാത്മാവായ കർഷകൻ അടിക്കുന്നതു നോക്കൂ. എന്റെ ദേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവർ, ദുഃഖിതർ, ഭാരത്താൽ പീഡിതർ — അവരെ കണ്ടാണ് ഞാൻ പരിതപിക്കുന്നത്; പുത്രനു തുല്യമായ പ്രിയം മറ്റൊന്നില്ല.’ ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരാൽ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അവൾ കരയുന്നതു കണ്ട് ശക്രൻ പുത്രനെക്കാൾ മേലെ മറ്റൊന്നുമില്ലെന്നു കരുതി. തന്റെ ദേഹത്തു വീണ പുണ്യഗന്ധമുള്ള കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ കണ്ട് ആ ഈശ്വരൻ ഇവിടെ സുരഭിയെ അത്യന്തം മഹതിയായി കരുതുന്നു. എല്ലാവരോടും തുല്യവും അനുപമവുമായ ചര്യയുള്ളവളും, ലോകത്തെ താങ്ങാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ സ്വഭാവപ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടവളും, ശ്രീമതിയും ഗുണങ്ങളിൽ മുഖ്യയുമായ കാമധേനുപോലും ദുഃഖിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഏകപുത്രയായ കൗസല്യ രാമനില്ലാതെ എങ്ങനെ ജീവിക്കും എന്ന് ഭരതൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു. ‘പാപം ശമിക്കട്ടെ’ എന്ന മംഗളവചനത്താൽ അവൾ ആദ്യം ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേമംതന്നെ ആശംസിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് സ്വന്തം ദുഃഖം പറയുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പുത്രനു തുല്യമായ പ്രിയമില്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രസൂത്രം. ശക്രന്റെ മനംമാറ്റം അതിനു പ്രമാണമാണ് — ആയിരക്കണക്കിനു പുത്രന്മാരുള്ളവളും ഓരോ പുത്രനിലും തുല്യമായ സ്നേഹം പുലർത്തുന്നു.

‘ഏകപുത്രയും സാധ്വിയുമായ ഇവളെ നീ കുഞ്ഞില്ലാത്തവളാക്കി; അതിനാൽ ഇവിടെയും പരലോകത്തും നിനക്ക് എന്നും ദുഃഖം ലഭിക്കും’ എന്ന് ഭരതൻ ശാപംപോലെ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ കർത്തവ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘ഞാനാകട്ടെ, സഹോദരനോടും പിതാവിനോടുമുള്ള ഈ കടപ്പാടു മുഴുവൻ വീട്ടുകയും അവരുടെ യശസ്സു വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും, സംശയമില്ല. മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ കോസലേന്ദ്രനെ കൊണ്ടുവരുത്തിയിട്ട് ഞാൻതന്നെ മുനികൾ വസിക്കുന്ന വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ‘പാപസങ്കല്പമുള്ള പാപിനീ, നീ ചെയ്ത പാപം, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന പൗരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ, താങ്ങാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല’ എന്ന് അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ലജ്ജയാണ് അവന് അസഹ്യം. ഒടുവിൽ അവൻ അവളുടെ ഗതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ‘അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകൂ, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയറു മുറുക്കൂ; നിനക്കു മറ്റൊരു ശരണമില്ല. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ ഭൂമിയുടെ അധിപത്യം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ കളങ്കമകന്നവനായി കൃതകൃത്യനാകും.’ ‘കടപ്പാടു വീട്ടും’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ ഋണമോചനമാണ് തന്റെ കർത്തവ്യമായി കരുതുന്നത്. ‘കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന പൗരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ നഗരത്തിന്റെ ജനാഭിപ്രായവും അവന്റെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. കൈകേയിക്കു മൂന്നു വഴികൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടപ്പെടുന്നു — അഗ്നി, ദണ്ഡകാരണ്യം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ — മൂന്നും മരണത്തിന്റെതന്നെ പര്യായങ്ങൾ; അതിലൂടെ അവൾക്കു പ്രായശ്ചിത്തമില്ലെന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കാട്ടിൽ തോമരവും അങ്കുശവുംകൊണ്ടു കുത്തിനോവിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ കോപാകുലനായി ഭരതൻ നിലത്തുവീണു; ചീറ്റുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെയായി. രണ്ട് ഉപമകൾ ഇവിടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു — ആനയുടെ വീഴ്ച ദേഹത്തിന്റെ ഭാരവും, സർപ്പത്തിന്റെ ചീറ്റൽ ഉള്ളിലെ രോഷവും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ഉടയാടകൾ അയഞ്ഞ്, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാജകുമാരൻ നിലത്തുവീണു — ഉത്സവം കഴിയുമ്പോൾ താഴെയിറക്കപ്പെടുന്ന ശചീപതിയുടെ — ഇന്ദ്രന്റെ — കൊടിമരംപോലെ. ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ അത്യന്തം അർഥവത്താണ് — ഉത്സവത്തിൽ ഉയർത്തിനിർത്തി ശോഭിക്കുന്നത് ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ നിലത്തു കിടത്തപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അഭിഷേകത്തിനു തയ്യാറാക്കപ്പെട്ട രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ വീണുകിടക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ, അഭിഷേകത്തിന് അർഹനായ രാജകുമാരൻ എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളും സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഭരതൻ വിജയിയല്ല, രാജാവുമല്ല — ശോകത്താൽ വീണുപോയ ഒരു മകനും സഹോദരനും മാത്രം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൗസല്യ വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കാണാൻ വരും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക