॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 73-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതൻ കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നു

പിതൃമരണം കേട്ടപ്പോൾ ഭരതന്റെ ശോകം, കൈകേയിയെക്കുറിച്ചുള്ള തീവ്രനിന്ദ, രാജധർമസ്മരണം, രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയി ഭരതനോട് എല്ലാ വൃത്താന്തവും പറഞ്ഞു — ദശരഥന്റെ മരണം, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സീതയുടെയും വനഗമനം, താൻ രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചത്. ഈ സർഗത്തിൽ ആ കേൾവിയുടെ ഫലം പ്രകടമാകുന്നു. പിതാവിനു സംഭവിച്ചതും സഹോദരന്മാർ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതും കേട്ട് ദുഃഖത്താൽ പൊള്ളിയ ഭരതൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ആദ്യം അവൻ താൻ നശിച്ചവനാണെന്നുതന്നെ പറയുന്നു: ‘പിതാവും പിതൃതുല്യനായ സഹോദരനും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദുഃഖിക്കുന്ന എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ പിന്നെ അമ്മയെ തീവ്രമായി കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ദുഃഖത്തിനുമേൽ നീ എനിക്കു ദുഃഖം തന്നു, മുറിവിൽ ഉപ്പു പുരട്ടിയതുപോലെ; രാജാവിനെ പ്രേതാവസ്ഥയിലാക്കിയും രാമനെ താപസനാക്കിയുമാണ് നീ ഇതു സാധിച്ചത്.’ തുടർന്ന് കുലത്തിന്റെ നാശത്തിനായി വന്ന കാളരാത്രിയെപ്പോലെ അവൻ അവളെ വർണിക്കുന്നു — തീക്കനലിനെയെന്നപോലെ അവളെ സ്വീകരിച്ചിട്ടും പിതാവ് അത് അറിഞ്ഞില്ല എന്ന്. ഇവിടെ ‘നശിച്ചവൻ’ എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ തന്നെത്തന്നെ മരിച്ചവനെപ്പോലെ കരുതുന്നു. അവന്റെ ശോകം പിതൃവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, തന്റെ പേരിൽ ചെയ്യപ്പെട്ട അധർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലജ്ജയിൽനിന്നുംകൂടി ജനിച്ചതാണെന്ന് കവി സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് ഭരതൻ കൈകേയിയെ നേരിട്ട് ‘പാപം കാണുന്നവളേ, കുലത്തിനു കളങ്കമായവളേ’ എന്നു വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘നീയാണ് എന്റെ പിതാവിനെ മരണത്തിലെത്തിച്ചത്; മോഹത്താൽ ഈ കുലത്തിൽനിന്നു സുഖം നീക്കിക്കളഞ്ഞു.’ സത്യസന്ധനും മഹായശസ്വിയുമായ ദശരഥൻ നിന്നെ ഭാര്യയായി ലഭിച്ചിട്ട് തീവ്രദുഃഖത്താൽ പൊള്ളി മരിച്ചു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു — ഇവിടെ ‘നിന്നെ ലഭിച്ചിട്ട്’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ വിനാശം വിവാഹത്തോടെതന്നെ ആരംഭിച്ചു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘ധർമവത്സലനായ മഹാരാജാവ് എന്തിനു നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു? രാമൻ എന്തിനു നാടുകടത്തപ്പെട്ടു, എന്തിനു വനത്തിലേക്കു പോയി?’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റ്) അവ ഭരതന്റെ ആവേഗം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘മോഹത്താൽ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കൈകേയിയുടെ പ്രവൃത്തി ബുദ്ധിപൂർവമായിരുന്നെങ്കിലും മോഹമൂലമാണെന്നാണ് ഭരതന്റെ മതം. ‘എന്തിന്’ എന്ന് ആവർത്തിച്ച ചോദ്യത്താൽ അവന്റെ വിസ്മയവും ആവേഗവും സൂചിതമാകുന്നു.

പിന്നെ ഭരതൻ അമ്മമാരുടെ അവസ്ഥ ഓർക്കുന്നു: ‘പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതരായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും നിന്നെപ്പോലൊരു അമ്മയെ പ്രാപിച്ചിട്ട് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതുതന്നെ ദുഷ്കരമാണ്.’ തുടർന്ന് കൈകേയിയോടുള്ള രാമന്റെ പെരുമാറ്റം അവൻ ഉദ്ധരിക്കുന്നു — ആര്യനും ധർമാത്മാവും ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള പെരുമാറ്റമറിയുന്നവനുമായ രാമൻ സ്വന്തം അമ്മയോടെന്നപോലെതന്നെ അനുപമമായ പെരുമാറ്റമാണ് നിന്നോടു പുലർത്തിയത്. അതുപോലെ ദീർഘദർശിനിയായ ജ്യേഷ്ഠമാതാവ് കൗസല്യ ധർമത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ച് നിന്നോടു സഹോദരിയോടെന്നപോലെ പെരുമാറി. ഇതിലൂടെ ഭരതൻ കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരും കൈകേയിയോടു സൗഹാർദമാണ് കാട്ടിയത്, അവളുടെ പ്രത്യുപകാരമോ വിഷമായിരുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ നിന്ദയുടെ അടിസ്ഥാനം. ‘സഹോദരിയോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി കൗസല്യയുടെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠരാജ്ഞിയായിട്ടും ഇളയ സപത്നിയെ അവൾ സ്വന്തം സഹോദരിയെപ്പോലെ കരുതി. ‘നനു’ — അല്ലേ — എന്ന നിപാതത്താൽ ഭരതൻ കൈകേയിയെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു.

കൗസല്യയുടെ മഹാത്മാവായ മകനെ മരവുരിയും വല്കലവും ധരിപ്പിച്ച് വനവാസത്തിനയച്ചിട്ടും, പാപിനീ, നീ ദുഃഖിക്കുന്നില്ലേ എന്ന് ഭരതൻ വിസ്മയത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു. ‘പാപം കാണാത്തവനും ശൂരനും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനും യശസ്വിയുമായ അവനെ മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് നാടുകടത്തിയതിൽ നീ എന്തു കാരണമാണ് കാണുന്നത്?’ എന്നത് രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം — ഇവിടെ ‘എന്തു കാരണം’ എന്ന പദത്താൽ രാമനിൽ ഒരു ദോഷവുമില്ലെന്നും അതിനാൽ നാടുകടത്തലിന്റെ കാരണം ലോഭംമാത്രമാണെന്നും അവൻ കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ നിർണയിക്കുന്നു: ‘ലുബ്ധയായ നിനക്ക് രാമനോടുള്ള എന്റെ ഭാവം അറിയില്ലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി നീ ഈ മഹാനർഥം വരുത്തിവച്ചത്.’ കൈകേയിയുടെ ലോഭമാണ് എല്ലാറ്റിനും മൂലമെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് നാടുകടത്തി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ താപസവേഷത്തിന്റെ കാരുണ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പാപിനീ, നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം അവളുടെ നിർദയതയുടെ അനാവരണംതന്നെയാണ്.

തുടർന്ന് ഭരതൻ തന്റെ അസാമർഥ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാതെ ഏതു ശക്തിപ്രഭാവത്താലാണ് രാജ്യം രക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ ധൈര്യപ്പെടുക?’ മഹാരാജാവുപോലും ബലവാനും മഹൗജസ്സുമായ അവനെ എന്നും ആശ്രയിച്ചിരുന്നു, മേരുപർവതം തന്റെ മേരുവനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ — രാജാവിന്റെ ആധാരംപോലും രാമനായിരുന്നുവെന്ന് ഈ ഉപമ കാണിക്കുന്നു. ‘മഹാധുരന്ധരനായ ഒരാൾ വഹിച്ചിരുന്ന ഈ ഭാരം, മെരുക്കപ്പെടാത്ത കാളക്കുട്ടി നുകമെന്നപോലെ ഏറ്റെടുത്ത്, ഏതു ശക്തികൊണ്ടാണ് ഞാൻ താങ്ങുക?’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘ഉപായങ്ങളാലോ ബുദ്ധിബലത്താലോ എനിക്കു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽപോലും, മകനുവേണ്ടി കൊതിക്കുന്ന നിന്റെ ആഗ്രഹം ഞാൻ സഫലമാക്കുകയില്ല.’ ‘ദമ്യം’ എന്നാൽ പരിശീലനം കിട്ടാത്ത ഇളംകാള; അതിനു വലിയ നുകം വഹിക്കാനാവില്ല എന്നാണ് ഉപമയുടെ ആശയം. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ തന്റെ ലഘുത്വവും രാമന്റെ ഗുരുത്വവും ഒരുമിച്ചു പ്രകടമാക്കുന്നു.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘രാമൻ നിന്നെ എന്നും അമ്മയെപ്പോലെ കരുതിയിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാപനിശ്ചയയായ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് ഒരു മടിയും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല’ — രാമന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് അവൾ ഇപ്പോഴും അമ്മയായിരിക്കുന്നത് എന്നർഥം. ‘സദാചാരത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയായവളേ, പൂർവികർ നിന്ദിച്ചിട്ടുള്ള ഈ പാപദർശിനിയായ ബുദ്ധി നിനക്ക് എങ്ങനെ ഉണ്ടായി?’ എന്ന് അവൻ ചോദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഈ കുലത്തിൽ എല്ലാവരിലും ജ്യേഷ്ഠനാണ് രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്; മറ്റു സഹോദരന്മാർ ശ്രദ്ധയോടെ അവനെ അനുസരിച്ചു വർത്തിക്കുന്നു. ‘ക്രൂരേ, നീ രാജധർമം നോക്കുന്നില്ലെന്നും രാജചര്യയുടെ ശാശ്വതമായ ഗതി അറിയുന്നില്ലെന്നും ഞാൻ കരുതുന്നു. രാജപുത്രന്മാരിൽ എന്നും ജ്യേഷ്ഠൻതന്നെയാണ് അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്; എല്ലാ രാജാക്കന്മാർക്കും ഇതു സമാനമാണ്, ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കു വിശേഷിച്ചും.’ ഇതിലൂടെ അവൻ കാണിക്കുന്നു — കൈകേയി ചെയ്തത് കുടുംബത്തോടുള്ള അപകാരം മാത്രമല്ല, രാജധർമത്തിന്റെതന്നെ ലംഘനമാണ്. ‘ശാശ്വതമായ ഗതി’ എന്ന പദത്താൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ നിത്യത പറയപ്പെടുന്നു.

ധർമത്താൽതന്നെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരും കുലാചാരത്താൽ ശോഭിക്കുന്നവരുമായ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന ചാരിത്ര്യത്തിന്റെ അഭിമാനം നിന്നെ പ്രാപിച്ചതോടെ ഇന്നു നഷ്ടമായി എന്ന് ഭരതൻ ഖേദത്തോടെ പറയുന്നു — ഒരൊറ്റ സ്ത്രീയാൽ വംശത്തിന്റെ മുഴുവൻ കീർത്തി നശിച്ചു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മഹാഭാഗ്യവതീ, നിന്റെ ജനനവും രാജകുലത്തിൽത്തന്നെയാണ്; എന്നിട്ടും നിന്ദ്യമായ ഈ ബുദ്ധിമോഹം നിന്നിൽ എങ്ങനെ ഉണ്ടായി?’ എന്ന് അവൻ വിസ്മയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ദൃഢമായി പറയുന്നു: ‘പാപനിശ്ചയേ, എന്റെ ജീവനൊടുക്കുന്ന വിപത്ത് ആരംഭിച്ചവളായ നിന്റെ ആഗ്രഹം ഞാൻ നിറവേറ്റുകയില്ല.’ ഇതിലൂടെ ഭരതൻ രാജ്യം നിരസിക്കുന്നു — അമ്മയുടെ ശ്രമമെല്ലാം നിഷ്ഫലമാണെന്ന് അവൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘സുമഹാഭാഗേ’ എന്ന സംബോധന വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — മഹാഭാഗ്യവതിക്ക് ഇത്തരം ദുർബുദ്ധി ഉചിതമല്ല എന്നാണ് ഭാവം. ‘വ്യസനം’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ ആ പ്രവൃത്തിയെ ആപത്തായിത്തന്നെ എണ്ണുന്നു.

ഒടുവിൽ ഭരതൻ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാക്കുന്നു: ‘ഇതാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾത്തന്നെ നിനക്ക് അപ്രിയം വരുത്താനായി, പാപമില്ലാത്തവനും സ്വജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനുമായ സഹോദരനെ വനത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരും.’ ‘രാമനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന്, ദീപ്തതേജസ്വിയായ അവന്റെ ദാസനായി, സ്വസ്ഥമായ മനസ്സോടെ ഞാൻ കഴിയും’ — രാജ്യമല്ല, രാമന്റെ ദാസ്യമാണ് അവന്റെ അഭീഷ്ടം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാത്മാവായ ഭരതൻ അപ്രിയമായ വാക്കുകളാൽ അവളെ കുത്തിനോവിച്ചുകൊണ്ട്, ശോകാർത്തനായി, മന്ദരപർവതത്തിലെ ഗുഹയിലിരിക്കുന്ന സിംഹത്തെപ്പോലെ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. ഈ വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ നിന്ദ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ഞാൻ ദാസനാകും’ എന്ന വാക്കിനാൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രം പ്രകാശിക്കുന്നു — നൽകപ്പെട്ട രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തവൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ശിരസ്സിൽ വഹിക്കുന്നത്. സിംഹോപമയാൽ അവന്റെ രോഷമാണ് സൂചിതമാകുന്നത്, ദൗർബല്യമല്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക