സർഗ്ഗം
കൈകേയി ഭരതനെ ദശരഥമരണം അറിയിക്കുന്നു
അമ്മയുടെ ഭവനത്തിൽ ഭരതന്റെ പ്രവേശം, കൈകേയിയുടെ കുശലാന്വേഷണങ്ങൾ, പിതാവിന്റെ മരണവാർത്ത, ഭരതന്റെ വിലാപം, രാമന്റെ വനവാസം അറിയിക്കൽ, കൈകേയിയുടെ ആത്മപ്രശംസയും രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ആജ്ഞയും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ഏറെക്കുറെ ശൂന്യമായ അയോധ്യയെ കണ്ട് തലകുനിച്ച് പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാതെ അമ്മയെ കാണാൻ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ദൂരെപ്പോയിരുന്ന മകൻ വന്നെത്തിയതു കണ്ട് കൈകേയി സന്തോഷിച്ച് സ്വർണാസനം വിട്ട് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. ധർമാത്മാവായ ഭരതനാകട്ടെ ശ്രീയറ്റ സ്വഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചയുടൻ അമ്മയുടെ ശുഭമായ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ചു. അവൾ യശസ്വിയായ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മടിയിലിരുത്തി ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘മുത്തച്ഛന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്നു നിനക്ക് എത്ര രാത്രിയായി? രഥത്തിൽ വേഗം വന്നപ്പോൾ നിനക്കു വഴിക്ഷീണം ഉണ്ടായില്ലേ? നിന്റെ മുത്തച്ഛനും മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നല്ലോ? മകനേ, പ്രവാസത്തിലെ സുഖവിശേഷങ്ങളെല്ലാം എന്നോടു പറയൂ.’ ഇവിടെ കവി വൈരുധ്യം മൂർച്ചയോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — നഗരം മുഴുവൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ഹർഷമുള്ള ഒരേയൊരു ഗൃഹം, അതു കൈകേയിയുടെ ഗൃഹമാണ്. മകനെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ ചോദിക്കുന്ന അമ്മതന്നെ നിമിഷങ്ങൾക്കകം അവനോടു പിതാവിന്റെ മരണം പറയും. ‘ശ്രീയറ്റ സ്വഗൃഹം’ എന്ന വിശേഷണവും സൂചകമാണ് — ഗൃഹത്തിന്റെ ബാഹ്യശ്രീ പോയി, കാരണം ഉള്ളിൽ അധർമം കടന്നുകൂടി. എങ്കിലും ഭരതൻ പതിവുപോലെ അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ തൊടുന്നു; അവന്റെ വിനയം ഇപ്പോഴും അഖണ്ഡമാണ്. കവി കൈകേയിയുടെ ഹർഷം പലവിധത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — അവൾ ആസനം വിടുന്നു, ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്നു, ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നു, മടിയിലിരുത്തുന്നു; ഇവയെല്ലാം വാത്സല്യത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്, പക്ഷേ അവയുടെ മൂലം വാത്സല്യമല്ല, രാജ്യലോഭത്തിന്റെ സാഫല്യമാണ്. അവൾ ആരെ രാജാവാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ ആ മകൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവളുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു.
കൈകേയി ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ താമരക്കണ്ണനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ അമ്മയോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘മുത്തച്ഛന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴാം രാത്രിയാണ്. അമ്മേ, അമ്മയുടെ അച്ഛനും എന്റെ മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാജാവ് എനിക്കു നൽകിയ ധനത്തിന്റെയും രത്നങ്ങളുടെയും ഭാരത്താൽ വഴിയിൽ വാഹനങ്ങൾ തളർന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ മുമ്പേ വന്നു. രാജസന്ദേശവുമായെത്തിയ ദൂതന്മാർ തിടുക്കപ്പെടുത്തിയതിനാലാണ് ഞാൻ വന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നത് അമ്മ പറഞ്ഞുതരണം. അമ്മയുടെ ഈ സ്വർണാലംകൃതമായ പര്യങ്കം ശൂന്യമാണ്; ഈ ഇക്ഷ്വാകുജനവും എനിക്കു സന്തുഷ്ടരായി തോന്നുന്നില്ല. രാജാവ് മിക്കപ്പോഴും ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലാണ് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്; അദ്ദേഹത്തെ ഇന്നു ഞാൻ കാണുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തെ കാണാനാഗ്രഹിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ ഞാൻ തൊട്ടുവന്ദിക്കും — ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അദ്ദേഹം എവിടെയെന്നു പറയൂ. അതോ, അദ്ദേഹം ജ്യേഷ്ഠമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലാണോ?’ ഈ ചോദ്യക്രമം അത്യന്തം കരുണമാണ് — ഭരതൻ ശൂന്യമായ പര്യങ്കം കാണുന്നു, സന്തോഷമറ്റ ജനങ്ങളെ കാണുന്നു, എങ്കിലും സത്യം സങ്കല്പിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ ഇരിപ്പിടം മാത്രം ചോദിക്കുന്നു. വായനക്കാരനാകട്ടെ എല്ലാം അറിയാം; അതിനാൽ ഓരോ പദവും ശൂലംപോലെ തുളയ്ക്കുന്നു. ‘രാജാവ് മിക്കപ്പോഴും ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലാണ്’ എന്ന വാക്യത്താൽ കവി കൈകേയിയോടുള്ള ദശരഥന്റെ പക്ഷപാതവും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആ പക്ഷപാതമായിരുന്നു എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലം. ഭരതന്റെ വാക്കുകളിലെ വിനയവും ശ്രദ്ധിക്കണം — അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ‘അമ്മ പറഞ്ഞുതരണം’ എന്ന് അപേക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ധനരത്നങ്ങളെക്കുറിച്ചും അവൻ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല; അവയുടെ ഭാരത്താൽ വാഹനങ്ങൾ തളർന്നു എന്നുമാത്രം പറയുന്നു, അവയെ വഴിയിൽ വിട്ടിട്ട് അവൻ സ്വയം മുമ്പേ വന്നു. ഇതിലൂടെ കവി വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സമ്പത്തിൽ ലോഭമില്ലാത്തവനാണ് സമ്പത്ത് നൽകപ്പെടുന്നത്.
ഒന്നുമറിയാത്ത അവനോട്, എല്ലാമറിയുന്ന കൈകേയി, രാജ്യലോഭത്താൽ മോഹിതയായി, ഘോരമായ അപ്രിയം പ്രിയംപോലെ പറഞ്ഞു: ‘സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഏതു ഗതിയുണ്ടോ ആ ഗതിയിലേക്കു നിന്റെ പിതാവ് പോയി; മഹാത്മാവും തേജസ്വിയും നിരന്തരം യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും സജ്ജനങ്ങൾക്കു ശരണവുമായ ആ രാജാവ് സ്വർഗം പൂകി.’ ഈ വാക്കുകേട്ട്, ധർമനിഷ്ഠമായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ശുചിയുമായ ഭരതൻ പിതൃശോകത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ വേദനിച്ച് പെട്ടെന്നു നിലത്തുവീണു. ‘ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചു’ എന്നു ദീനവും ദയനീയവുമായ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് മഹാബാഹുവും വീര്യവാനുമായ അവൻ കൈകൾ വിരിച്ച് വീണുപോയി. പിന്നെ ശോകത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ്, പിതാവിന്റെ മരണത്താൽ ദുഃഖിതനായി, ഭ്രമിച്ചു കലങ്ങിയ ബോധത്തോടെ ആ മഹാതേജസ്വി വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി കൈകേയിയുടെ വാക്കിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — വാക്കുകൾ മധുരം, അർഥമോ വജ്രതുല്യം; ‘പ്രിയംപോലെ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽത്തന്നെ അവളുടെ സ്വഭാവം ഉൾക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘അറിയാത്തവനോട് അറിയുന്നവൾ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരവും അവിടെത്തന്നെ — അവൾക്കറിയാവുന്നതുതന്നെ അവനറിയുന്നില്ല; അത്രയാണ് അവർ തമ്മിലുള്ള അന്തരം. ‘രാജ്യലോഭത്താൽ മോഹിത’ എന്നു കവി സ്വയം വിധി പറയുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ സംശയത്തിന് ഇടമില്ല. വീഴ്ചയുടെ വർണന രണ്ടുതവണ ചെയ്തിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ‘പെട്ടെന്നു നിലത്തുവീണു’ എന്ന്, പിന്നെ ‘കൈകൾ വിരിച്ച് വീണുപോയി’ എന്ന്; അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ആവേഗം ഇരട്ടിയായി തോന്നുന്നു. ‘നിരന്തരം യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ, സജ്ജനങ്ങൾക്കു ശരണം’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ കൈകേയിയും ദശരഥന്റെ മാഹാത്മ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — പക്ഷേ ആ സ്തുതിവചനംതന്നെ അവളുടെ ക്രൂരതയെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു.
വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു: ‘പിതാവിന്റെ ഈ ശയ്യ മുമ്പ് അത്യന്തം മനോഹരമായി ശോഭിച്ചിരുന്നു, വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന നിർമലമായ ആകാശംപോലെ. ബുദ്ധിമാനായ അദ്ദേഹമില്ലാതെ ഇതേ ശയ്യ ഇന്നു ശോഭിക്കുന്നില്ല — ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, വെള്ളം വറ്റിയ സമുദ്രംപോലെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, തൊണ്ടയിൽനിന്നു കണ്ണീരൊഴുക്കി, ഉള്ളിൽ വേദനിച്ച്, ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ തന്റെ ശ്രീമത്തായ മുഖം വസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടുന്നു. ആർത്തനായി, ദേവതുല്യനായി, കാട്ടിൽ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തടിപോലെ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന, മത്തഗജംപോലുള്ള, ചന്ദ്രസൂര്യതുല്യനായ, ശോകാർത്തനായ മകനെ കണ്ട് അമ്മ അവനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ, മഹായശസ്വിയായ രാജാവേ, എന്തിനാണ് ഇവിടെ കിടക്കുന്നത്? നിന്നെപ്പോലുള്ള, സദസ്സുകളിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന സത്പുരുഷന്മാർ ദുഃഖിക്കുകയില്ല. ദാനത്തിനും യജ്ഞത്തിനും അധികാരമുള്ളതും ശീലത്തെയും ശ്രുതിയെയും തപസ്സിനെയും പിന്തുടരുന്നതുമായ നിന്റെ ബുദ്ധി, ഹേ ബുദ്ധിമാനേ, സൂര്യമന്ദിരത്തിലെ പ്രഭപോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അമ്മ ശോകസമയത്തും സ്തുതിക്കുന്നു, ‘രാജാവേ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെ അവളുടെ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അവൾ പറയാനാഗ്രഹിക്കുന്നത് ശോകം അകറ്റലല്ല, രാജ്യസ്വീകാരമാണ്. മകന്റെ ദുഃഖം അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാജ്യാഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരു തടസ്സം മാത്രം. ഇവിടത്തെ ഉപമാനങ്ങളും എണ്ണിനോക്കേണ്ടതാണ് — ശയ്യ ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന ആകാശംപോലെയായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ; വീണുകിടക്കുന്ന ഭരതൻ മഴുകൊണ്ടു വെട്ടിയ സാലത്തടിപോലെ; അതേ മകൻ മത്തഗജംപോലെ, ചന്ദ്രസൂര്യതുല്യൻ. ഒരേ ഭാഗത്തുതന്നെ കവി അഞ്ച് ഉപമാനങ്ങളാൽ ശോകത്തിന്റെ വിസ്തൃതി കാണിക്കുന്നു. ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ഇപ്പോൾ വസ്ത്രംകൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കുന്നു.
ഏറെനേരം കരഞ്ഞ്, നിലത്തു കിടന്നുരുണ്ട്, പലവിധ ശോകങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞ അവൻ അമ്മയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു യജ്ഞം നടത്തും എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെയാണ് ഞാൻ യാത്ര പുറപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ ഇത് മറ്റൊരുവിധമായിത്തീർന്നു, എന്റെ മനസ്സു പിളർന്നു; കാരണം എന്നും എന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തത്പരനായിരുന്ന പിതാവിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അമ്മേ, ഞാൻ വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ് ഏതു രോഗത്താലാണ് രാജാവ് പോയത്? പിതാവിന്റെ സംസ്കാരം സ്വയം ചെയ്ത രാമാദികളെല്ലാം ധന്യരാണ്. കീർത്തിമാനായ മഹാരാജാവ് ഞാൻ വന്നത് തീർച്ചയായും അറിയുന്നില്ല; അല്ലെങ്കിൽ പിതാവ് വേഗം കുനിഞ്ഞ് എന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകരുമായിരുന്നു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്തിരുന്ന പിതാവിന്റെ, സുഖസ്പർശമുള്ള ആ കൈ എവിടെ — പൊടിപുരണ്ട എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും തുടച്ചുവൃത്തിയാക്കിയിരുന്ന ആ കൈ?’ ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഭരതന്റെ ശോകം ഓർമകളിലൂടെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ പിതാവിന്റെ ശയ്യ ഓർക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയുടെ സ്പർശം ഓർക്കുന്നു, അദ്ദേഹം ശിരസ്സിൽ മുകർന്നത് ഓർക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം മകന്റെ കുഞ്ഞുനാളിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്. ‘രാമാദികൾ ധന്യർ’ എന്ന വാക്കും മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ അയോധ്യയിൽത്തന്നെയുണ്ടെന്നും അവൻ പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടി ചെയ്തുവെന്നുമാണ് അവൻ കരുതുന്നത്; സത്യമാകട്ടെ തീർത്തും വ്യത്യസ്തം, അതു താമസിയാതെ അവൻ കേൾക്കും. ‘ഞാൻ വന്നെത്തുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്ന പദത്തിൽ മകന്റെ വേദന നിഹിതമാണ് — സമയത്തു വന്നിരുന്നെങ്കിൽ പിതാവിനെ അവസാനമായി കാണാമായിരുന്നു. ‘ഏതു രോഗത്താൽ’ എന്ന ചോദ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മരണകാരണം സ്വാഭാവികമാണെന്നാണ് അവൻ കരുതുന്നത് എന്നാണ്; അമ്മയുടെ പ്രവൃത്തി അവന്റെ സങ്കല്പത്തിൽപ്പോലുമില്ല.
‘എനിക്കു സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമായവൻ, ആരുടെ ദാസനായി ഞാൻ കരുതപ്പെടുന്നുവോ, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന ആ രാമന്റെ അടുക്കലേക്ക് എന്നെ വേഗം അറിയിക്കുക. ധർമമറിയുന്ന ആര്യപുരുഷന് ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതാവുതന്നെയാണ്; ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിക്കും, ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ശരണം. ആര്യേ, ധർമജ്ഞനും ധർമശീലനും മഹാഭാഗനും ദൃഢവ്രതനും സത്യവിക്രമനുമായ എന്റെ പിതാവ് എന്താണ് പറഞ്ഞത്? എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ നല്ല സന്ദേശം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട കൈകേയി ഉള്ളതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ എന്നു വിലപിച്ചുകൊണ്ടും, ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടും ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാത്മാവ് പരലോകം പ്രാപിച്ചു. കുരുക്കുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മഹാഗജംപോലെ കാലധർമത്താൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട നിന്റെ പിതാവ് ഈ അവസാനവാക്കാണ് ഉച്ചരിച്ചത് — സീതയോടൊപ്പം തിരിച്ചുവന്ന രാമനെയും മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും കാണുന്ന മനുഷ്യർ തീർച്ചയായും കൃതാർഥരാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയെന്ന് ഭരതൻ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല; അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശരണം മാത്രം യാചിക്കുന്നു. കൈകേയിയാകട്ടെ പിതാവിന്റെ അവസാനവാക്കു പറയുമ്പോൾത്തന്നെ ആ സത്യം ഗൂഢമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘തിരിച്ചുവന്ന രാമനെ കാണും’ എന്ന വാക്കുതന്നെ അവന്റെ പ്രവാസത്തെ ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് കവിയുടെ രചനാകൗശലം — സത്യം ക്രമേണയാണ് വെളിപ്പെടുന്നത്, ഒറ്റയടിക്കല്ല. ‘എനിക്കു സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമായവൻ, ആരുടെ ദാസനായി ഞാൻ കരുതപ്പെടുന്നുവോ’ എന്ന വാക്യം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മൂലമന്ത്രംപോലെയാണ്; മുന്നോട്ടും അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇങ്ങനെതന്നെ പറയും. ‘ജ്യേഷ്ഠൻ പിതാവുതന്നെ’ എന്നത് ധർമശാസ്ത്രത്തിലെ വചനംതന്നെ ഉദ്ധരിച്ചതാണ്. കൈകേയി പിതാവിന്റെ അവസാനവാക്കു പറയുമ്പോൾ അവൾ സത്യംതന്നെയാണ് പറയുന്നത് — പക്ഷേ ആ സത്യം അവൾക്ക് അഭിമാനകരമല്ല, അവളുടെ അപരാധത്തിന്റെ സാക്ഷ്യംതന്നെയാണ്.
അതു കേട്ട്, രണ്ടാമത്തെ അപ്രിയം അറിയിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അവൻ ഏറെ വിഷാദിച്ചു; വിഷണ്ണമുഖത്തോടെ അവൻ വീണ്ടും അമ്മയോടു ചോദിച്ചു: ‘സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമൊപ്പം ചേർന്ന, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ധർമാത്മാവ് ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ്?’ അങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ ഉചിതമെന്നു തോന്നിയവിധം പറയാൻ തുടങ്ങി; അവന്റെ അമ്മ അപ്രിയമായ വാക്ക് പ്രിയവാർത്തയെന്നപോലെ ഒറ്റയടിക്കു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, ആ രാജകുമാരൻ മരവുരി ധരിച്ച് വൈദേഹിയോടൊപ്പം ദണ്ഡകമെന്ന മഹാവനത്തിലേക്കു പോയി; ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ അനുചരനായി.’ അതു കേട്ട് ഭരതൻ നടുങ്ങി; സഹോദരന്റെ ചാരിത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് അവന് ആശങ്കയുണ്ടായി; സ്വന്തം വംശത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഓർത്ത് അവൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാമൻ ഏതെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? ധനികനോ ദരിദ്രനോ ആയ ഏതെങ്കിലും നിരപരാധിയെ അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? രാജകുമാരൻ പരസ്ത്രീകളെ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്റെ സഹോദരൻ രാമൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടത്?’ ഈ ചോദ്യക്രമം ഭരതന്റെ ചരിത്രം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ രാമനെ സംശയിക്കുന്നില്ല, നാടുകടത്തലിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കുകയാണ്; കാരണം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ കാരണമില്ലാതെ നാടുകടത്തൽ സാധ്യമല്ല എന്നാണ് അവന്റെ വിശ്വാസം. ‘വംശത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യത്താൽ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചോദ്യം സംശയത്തിൽനിന്നല്ല, വംശധർമത്തിന്റെ ഗൗരവത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ‘അപ്രിയം പ്രിയവാർത്തപോലെ’ എന്ന വൈരുധ്യം കൈകേയിയുടെ സ്വഭാവം വീണ്ടും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മകന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന വാർത്തയെ അവൾ പ്രിയവാർത്തയെന്നപോലെ ഉത്സാഹത്തോടെ പറയുന്നു. ‘ചപലയായ അമ്മ’ എന്നു കവി തുടർന്നു പറയുന്നുമുണ്ട്. ഭരതന്റെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നു മഹാപാതകങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളവയാണ് — ബ്രാഹ്മണധനാപഹരണം, നിരപരാധിഹിംസ, പരസ്ത്രീസ്പർശം; രാജകുലത്തിൽ നാടുകടത്തലിന് അർഹമായ അപരാധങ്ങൾ ഇവയാണെന്നാണ് അവന്റെ മതം.
അപ്പോൾ അവന്റെ ചപലയായ അമ്മ അതേ സ്ത്രീസ്വഭാവത്തോടെ തന്റെ പ്രവൃത്തി ഉള്ളതുപോലെ പറയാൻ തുടങ്ങി. മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സന്തുഷ്ടയും വെറുതെ താൻ പണ്ഡിതയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവളുമായ കൈകേയി പറഞ്ഞു: ‘രാമൻ ആരുടെയും ബ്രാഹ്മണധനം ഒട്ടുംതന്നെ അപഹരിച്ചിട്ടില്ല; ധനികനോ ദരിദ്രനോ ആയ ഒരു നിരപരാധിയെയും അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ല; രാമൻ പരസ്ത്രീകളെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും നോക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിനോടു നിനക്കു രാജ്യവും രാമനു വനവാസവും യാചിച്ചു. തന്റെ പതിവുചര്യ — വാക്കുപാലനം — മുറുകെപ്പിടിച്ച് നിന്റെ പിതാവ് അത് അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; രാമനാകട്ടെ സൗമിത്രിയോടും സീതയോടുമൊപ്പം അയയ്ക്കപ്പെട്ടു. ആ പ്രിയപുത്രനെ കാണാതെ, പുത്രശോകത്താൽ തളർന്ന്, മഹായശസ്വിയായ ഭൂപാലൻ മരണം പ്രാപിച്ചു. ഹേ ധർമജ്ഞാ, ഇനി നീ രാജപദവി ഏറ്റെടുക്കുക; നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ദുഃഖിക്കരുത്, സന്താപപ്പെടരുത്; ധൈര്യം അവലംബിക്കൂ, കുഞ്ഞേ. ഈ നഗരിയും ആപത്തില്ലാത്ത ഈ രാജ്യവും നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്. അതുകൊണ്ട് മകനേ, വിധിയറിയുന്ന വസിഷ്ഠപ്രമുഖരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം, മഹാമനസ്കനായ രാജാവിന്റെ സംസ്കാരം വിധിപോലെ വേഗം നടത്തി, നിന്നെത്തന്നെ ഭൂമിയുടെ അധിപനായി അഭിഷേകം ചെയ്യിക്കുക.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ബദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞ ഗാംഭീര്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ആത്മപ്രശംസയോടെ അവൾ പറയുന്നത് — ‘നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്തത്’ — അതുതന്നെയാണ് ഭരതന് ഏറ്റവും അസഹ്യം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ വാക്കുകേട്ട് അവൻ തീവ്രമായ രോഷം പ്രകടിപ്പിക്കും, അമ്മയെ ധിക്കരിക്കുകയും ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം കഥയിൽ ഒരു വലിയ സന്ധി നിർമിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ ഭരതന്റെ ചരിത്രമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം. കൈകേയിയുടെ ഉത്തരം മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം അവൾ രാമന്റെ നിർദോഷത്വം സമ്മതിക്കുന്നു, പിന്നെ തന്റെ പ്രവൃത്തി അറിയിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ഫലം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഈ ക്രമംതന്നെ അവളുടെ മോഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു; രാമൻ നിർദോഷനാണെന്ന് അറിയുന്നവൾതന്നെയാണ് അവനെ നാടുകടത്തിയത്. ‘വെറുതെ പണ്ഡിതയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവൾ’ എന്ന കവിയുടെ വിശേഷണം ഇവിടെ നിർണായകമാണ് — അവൾ സ്വയം നീതിജ്ഞയാണെന്നു കരുതുന്നു, വാസ്തവത്തിൽ സ്വന്തം മകന്റെതന്നെ സർവനാശം വരുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭരതനാകട്ടെ ഇതുവരെ ഒന്നും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ രോഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥