॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 71-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതന്റെ യാത്രയും അയോധ്യാദർശനവും

രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നുള്ള പുറപ്പാട്, നദികളും ഗ്രാമങ്ങളും വനങ്ങളും കടക്കൽ, ഏഴു രാത്രികൊണ്ട് അയോധ്യയിലെത്തൽ, ആനന്ദമറ്റ നഗരിയുടെ ദർശനം, സാരഥിയോടു ഭരതന്റെ ഉദ്ഗാരങ്ങൾ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ മാതാമഹനായ അശ്വപതിയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി അവന്റെ ഏഴു ദിവസത്തെ യാത്ര ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — നദികളുടെയും ഗ്രാമങ്ങളുടെയും വനങ്ങളുടെയും പേരുകളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ വർണന സമഗ്രരാമായണത്തിലും അപൂർവമാണ്. വീര്യവാനായ അവൻ രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു കിഴക്കോട്ടു പുറപ്പെട്ട് ആദ്യം സുദാമാനദി കടന്ന് അതിനെ നോക്കിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടുപോയി. പിന്നെ തേജസ്വിയായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ആഹ്ലാദകരവും വിസ്താരമേറിയതും പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്നതും തിരമാലകളുള്ളതുമായ ശതദ്രുനദി കടന്നു. തുടർന്ന് ഐലധാനത്തുവച്ച് നദി കടന്ന്, അപരപർവതങ്ങളിലെത്തി, തന്നിൽ വീഴുന്ന വസ്തുക്കളെ കല്ലാക്കുന്നു എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ശിലാനദിയും കടന്ന്, തെക്കുകിഴക്കേദിക്കിലുള്ള ശല്യകർഷണം എന്ന ദേശത്തെത്തി. സത്യസന്ധനും ശുചിയുമായ അവൻ ശിലാവഹാനദിയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് മഹാപർവതങ്ങൾ കടന്ന് കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനത്തിലേക്കു പോയി. വഴിയുടെ വർണനയിൽ കവി ഭരതന്റെ തിടുക്കം മറക്കുന്നില്ല — ഓരോ ചുവടിലും അവൻ പോയ്ക്കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു, എവിടെയും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല; കാരണം ‘അടിയന്തരമായ കാര്യം’ എന്ന ദൂതവാക്ക് അവന്റെ ഹൃദയത്തിലുണ്ട്. ‘സത്യസന്ധനും ശുചിയും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും സൂചകമാണ് — വഴിയിൽപ്പോലും ശുചിത്വവും പ്രതിജ്ഞയും കൈവിടാത്തവൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാജ്യംപോലും സ്വീകരിക്കാത്തത്.

പിന്നെ സരസ്വതിയെയും ഗംഗയെയും ഒരുമിച്ചു പ്രാപിച്ച് അവൻ വീരമത്സ്യദേശത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള ഭാരുണ്ഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ വേഗമേറിയതും പർവതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ആഹ്ലാദകരവുമായ കുലിംഗാനദിയെ കണ്ട്, പിന്നെ യമുനയിലെത്തി അതു കടന്ന് അവൻ സൈന്യത്തിനു വിശ്രമം നൽകി. അവിടെ വഴിയിലെ അധ്വാനത്താൽ ചൂടുപിടിച്ച ദേഹങ്ങൾ വെള്ളംകൊണ്ടു തണുപ്പിച്ച്, തളർന്ന കുതിരകൾക്കു വിശ്രമം നൽകി, സ്വയം കുളിച്ചു വെള്ളം കുടിച്ച്, മുന്നോട്ടുള്ള വഴിക്കായി വെള്ളവുമെടുത്ത് അവൻ പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഭദ്രനായ രാജകുമാരൻ ഭദ്രമായ വാഹനത്തിൽ, മനുഷ്യർ അപൂർവമായി മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന മഹാരണ്യം, കാറ്റ് ആകാശത്തെയെന്നപോലെ വേഗത്തിൽ കടന്നു. ഇവിടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — കാറ്റിന്റെ ഗതി തടസ്സമില്ലാത്തതുപോലെ ഭരതന്റെ ഗതിയും; പക്ഷേ കാറ്റ് സന്തോഷത്തോടെ വീശുന്നു, ഇവനോ ആശങ്കയോടെ. സൈന്യത്തിനു വിശ്രമം നൽകുന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — നായകൻ സ്വയം തളരുന്നില്ല, പക്ഷേ അനുയായികളുടെ ക്ഷീണം കണക്കിലെടുക്കുന്നു; ഇത് ഭരതന്റെ രാജഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഭദ്രൻ ഭദ്രമായ വാഹനത്തിൽ’ എന്ന പദജോടിയിൽ കവി ശബ്ദക്രീഡ നടത്തുന്നു — കല്യാണസ്വഭാവനായ പുരുഷൻ കല്യാണരൂപമായ രഥത്തിൽ പോകുന്നു; പക്ഷേ അവൻ ചെന്നെത്തുന്നിടം സർവഥാ അകല്യാണമാണെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം.

അംശുധാനം എന്ന സ്ഥലത്ത് കടക്കാൻ പ്രയാസമേറിയ മഹാനദി ഭാഗീരഥിയിലെത്തി, രാഘവൻ വേഗം പ്രാഗ്വടം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരത്തിലെത്തി. അവിടെ പ്രാഗ്വടത്തുവച്ച് ഗംഗ കടന്ന് അവൻ കുടികോഷ്ടികാനദിയിലെത്തി; സൈന്യത്തോടൊപ്പം അതും കടന്ന് ധർമവർധനനഗരത്തിലേക്കു പോയി. പിന്നെ തോരണഗ്രാമത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുകൂടി പോയി ജംബൂപ്രസ്ഥത്തിലെത്തി; തുടർന്ന് ദശരഥപുത്രൻ വരൂഥം എന്ന മനോഹരഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ മനോഹരമായ വനത്തിൽ ഒരു രാത്രി താമസിച്ച് അവൻ വീണ്ടും കിഴക്കോട്ടു പുറപ്പെട്ടു; ധാരാളം പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങൾ (കടമ്പുമരങ്ങൾ) ഉള്ള ഉജ്ജിഹാനയിലെ ഉദ്യാനത്തിലെത്തി. ആ പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങൾക്കടുത്തെത്തി, വേഗമേറിയ കുതിരകളെ രഥത്തിൽ പൂട്ടി, സൈന്യത്തോടു പതുക്കെ വന്നാൽ മതിയെന്ന് അനുവാദം നൽകി, അവൻ സ്വയം തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. ഇതാണ് യാത്രയുടെ സന്ധിബിന്ദു — ഇനിമുതൽ ഭരതൻ സൈന്യത്തെയും വിട്ട് രഥത്തിൽ മാത്രം കുതിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽനിന്ന് അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതന്മാർ നേർവഴിക്കാണ് വന്നതെന്നും, ഭരതനാകട്ടെ ചതുരംഗസൈന്യത്തോടൊപ്പം പോകേണ്ടിയിരുന്നതിനാൽ അവന്റെ വഴിയിൽ വ്യത്യസ്തമായ ഗ്രാമങ്ങളും നദികളും നഗരങ്ങളും വന്നുവെന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനയുമുണ്ട് — മാതാമഹൻ നൽകിയ ധനത്തെയും ആനകളെയും കുതിരകളെയും അമാത്യന്മാരെയും സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കാതിരുന്ന രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ അതെല്ലാം വഴിയിൽത്തന്നെ വിട്ടിട്ടു പോകുന്നു. വൈഭവമല്ല അവന്റെ ലക്ഷ്യം, ചെന്നെത്തേണ്ടിടമാണ്. ‘കിഴക്കോട്ടു പോയി’ എന്ന പുനരുക്തിയാൽ കവി ദിക്കും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കിഴക്കാണ് അയോധ്യയുടെ ദിക്ക്.

സർവതീർഥത്തിൽ താമസിച്ച് അവൻ ഉത്താനികാനദി കടന്നു; പർവതദേശത്തെ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ മറ്റു പലതരം നദികളും കടന്നു. ഹസ്തിപൃഷ്ഠകഗ്രാമത്തിലെത്തി അവൻ കുടികാനദിയും കടന്നു; പിന്നെ നരവ്യാഘ്രൻ ലോഹിത്യത്തുവച്ച് കപീവതീനദി കടന്നു. ഏകസാലത്തുവച്ച് സ്ഥാണുമതിയും വിനതത്തുവച്ച് ഗോമതീനദിയും കടന്ന്, കലിംഗനഗരത്തിലെ സാലവനത്തിലെത്തി, വാഹനങ്ങൾ അത്യന്തം തളർന്നിട്ടും ഭരതൻ വേഗം മുന്നോട്ടുവന്നു. ആ വനവും തിടുക്കത്തിൽ കടന്ന്, ഏഴാം രാത്രിയുടെ അരുണോദയത്തിൽ, മനുരാജാവ് നിർമിച്ച അയോധ്യയെ അവൻ കണ്ടു. വഴിയിൽ ഏഴു രാത്രി താമസിച്ച ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ ആ നഗരിയെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി സംഖ്യ വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഏഴു രാത്രിയാണ് യാത്രയുടെ കാലം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴാം രാത്രിയാണ്’ എന്ന് അമ്മയോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭരതൻതന്നെ അതു വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്രയും കാലംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ എല്ലാം മാറിമറിഞ്ഞിരുന്നു, അത് അവൻ അറിയുന്നില്ല. ‘മനുരാജാവ് നിർമിച്ച’ എന്ന വിശേഷണം കരുണരസം വർധിപ്പിക്കുന്നു — വംശത്തിന്റെ ആദിപുരുഷൻ സ്ഥാപിച്ച നഗരിതന്നെ ഇന്ന് വംശത്തിന്റെ ശോകത്താൽ മലിനമായിരിക്കുന്നു. അരുണോദയവും സൂചകമാണ് — വെളിച്ചം വരുന്ന നേരത്തുതന്നെയാണ് അവൻ ഇരുട്ടു കാണാൻ പോകുന്നത്. ഇവിടെ യാത്രാവർണന അവസാനിക്കുന്നു; ഇനി സർഗത്തിന്റെ ബാക്കിയെല്ലാം നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യതയുടെ വർണനയാണ്.

മുന്നിൽ അയോധ്യയെ കണ്ട് ഭരതൻ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യശസ്വിനിയും പുണ്യോദ്യാനങ്ങളുള്ളതുമായ ഈ നഗരി എനിക്ക് അത്ര തെളിഞ്ഞതായി തോന്നുന്നില്ല, പഴയതുപോലെ പ്രസന്നമായി തോന്നുന്നില്ല. ഹേ സാരഥേ, ദൂരെനിന്നു നോക്കുമ്പോൾ അയോധ്യ ഒരു വെളുത്ത മൺകൂനപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരും ഗുണസമ്പന്നരും വേദപാരഗരുമായ ബ്രാഹ്മണരാലും സമ്പന്നരായ അനേകം ജനങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്ന, രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനാൽ പാലിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ അയോധ്യയിൽ മുമ്പ് എല്ലായിടത്തുനിന്നും സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുടെ വലിയ ആരവം കേൾക്കാമായിരുന്നു; അത് ഇന്നു ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല. സന്ധ്യയ്ക്ക് ഉദ്യാനങ്ങളിൽ കളിച്ചുകഴിഞ്ഞ് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ഓടിനടക്കുന്ന മനുഷ്യരാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന ഉദ്യാനങ്ങൾ ഇന്ന് എനിക്കു വേറൊരുവിധത്തിൽ തോന്നുന്നു — കാമുകന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചവയായി, കരയുന്നതുപോലെ. ഹേ സാരഥേ, ഈ നഗരി ഒരു കാടായിത്തീർന്നതുപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഇവിടെ വാഹനങ്ങളിലോ ആനകളിലോ കുതിരകളിലോ പുറത്തേക്കു പോകുന്നവരോ അകത്തേക്കു വരുന്നവരോ ആയ പ്രമുഖന്മാരെ പഴയതുപോലെ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ഒരേ സംഖ്യയിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ നിബദ്ധമാണ്. ഈ ഭാഗത്തെല്ലാം കവി ഒരൊറ്റ ഉപായമാണ് പിന്തുടരുന്നത് — ഉള്ളതിനെ വർണിക്കുന്നില്ല, ഉണ്ടായിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ഇല്ലാത്തതുമായതിനെ എണ്ണുന്നു. ‘മുമ്പ്… ഇന്ന് ഇല്ല’ എന്ന ദ്വന്ദ്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ നഗരത്തിന്റെ പഴയ ശോഭയും അതിന്റെ അഭാവവും ഒരുമിച്ച് ഉദിക്കുന്നു. ഭരതൻ ഒന്നും കേട്ടിട്ടില്ല, പക്ഷേ നഗരംതന്നെ അവനോടു പറയുന്നു. സാരഥിയാകട്ടെ മൗനം അവലംബിക്കുന്നു — അവന് സത്യമറിയാം, പക്ഷേ പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല.

‘മുമ്പ് മത്തരും സന്തുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന, ജനങ്ങളുടെ പ്രണയസംഗമങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം ഉചിതമായിരുന്ന ഉദ്യാനങ്ങളെ ഇന്ന് ഞാൻ സർവഥാ ആനന്ദമറ്റവയായി കാണുന്നു; വഴിയിൽ ഇലകൊഴിഞ്ഞ മരങ്ങളാൽ അവ നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ. ഇന്നും മത്തരായ മൃഗപക്ഷികൾ അനുരാഗത്തോടെ മധുരമായ കളസ്വരത്തിൽ ധാരാളമായി ശബ്ദിക്കുന്ന ഒച്ച കേൾക്കുന്നില്ല. ചന്ദനവും അകിലും കലർന്ന്, ധൂപത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമായി, നിർമലവും ശ്രീമത്തുമായ കാറ്റ് മുമ്പു വീശിയിരുന്നതുപോലെ ഇന്നു വീശാത്തതെന്ത്? കോൽകൊണ്ടു മീട്ടുന്ന ഭേരിയുടെയും മൃദംഗത്തിന്റെയും വീണയുടെയും മുമ്പ് എന്നും കേട്ടിരുന്ന ശബ്ദം ഇന്നു നിലച്ചതെന്ത്? അനിഷ്ടവും പാപകരവും പലതരം അമനോജ്ഞവുമായ നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ മനസ്സു തളരുന്നു. ഹേ സൂതാ, എന്റെ ബന്ധുക്കൾക്കു കുശലം സർവഥാ ദുർലഭമാണെന്നു തോന്നുന്നു; കാരണമൊന്നുമില്ലാതിരുന്നിട്ടും എന്റെ ഹൃദയം മോഹിച്ചതുപോലെ തളരുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങളാൽ കവി ശൂന്യതയുടെ ചിത്രം രചിക്കുന്നു — ഇല്ലാത്തതിനെ എണ്ണുന്നതിലൂടെതന്നെ നഗരത്തിന്റെ ശോകം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കണം — ആദ്യം കണ്ണുകൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങൾ കാണുന്നു, പിന്നെ ചെവികൊണ്ട് മൃഗപക്ഷികളുടെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ശബ്ദമില്ലായ്മ ഗ്രഹിക്കുന്നു, പിന്നെ മൂക്കുകൊണ്ട് ചന്ദനാഗരുധൂപഗന്ധത്തിന്റെ അഭാവം. ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ഒരേ സത്യം വന്നെത്തുന്നു. ‘നിലവിളിക്കുന്നതുപോലുള്ള മരങ്ങളാൽ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — മരങ്ങൾ ഇല പൊഴിക്കുന്നു, അതിനെ കവി നിലവിളിയായി കാണുന്നു; ശോകത്തിൽ മനുഷ്യർ മുടിയഴിച്ചിടുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ ഭരതൻ സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നു — ‘ബന്ധുക്കൾക്കു കുശലം ദുർലഭം’ എന്ന്. ‘കാരണമില്ലാതിരുന്നിട്ടും’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്റെ ആശങ്കയ്ക്കു കാരണമില്ലെന്നും സമ്മതിക്കുന്നു, എങ്കിലും ഹൃദയം ശമിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ മനഃശാസ്ത്രം — ബുദ്ധി കാരണം കാണുന്നില്ല, ഹൃദയമാകട്ടെ മുമ്പേ അറിയുന്നു.

വിഷണ്ണനും ക്ഷീണിച്ച ഹൃദയമുള്ളവനും ഭയന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനുമായ ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിച്ച നഗരിയിൽ വേഗം പ്രവേശിച്ചു. തളർന്ന വാഹനങ്ങളുമായി അവൻ വൈജയന്തം എന്ന കവാടത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു; കാവൽക്കാർ എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനോടൊപ്പം നടന്നു. പലതിലും ചിതറിയ മനസ്സോടെ അവൻ ആ കാവൽക്കാരെ പ്രത്യഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ട് അവിടെവച്ച് അശ്വപതിയുടെ ക്ഷീണിതനായ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ അനഘാ, കാരണമൊന്നുമില്ലാതെ എന്തിനാണ് എന്നെ ഇങ്ങനെ തിടുക്കത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്? എന്റെ ഹൃദയം അശുഭം ആശങ്കിക്കുന്നു, എന്റെ ധൈര്യം വീണുപോകുന്നതുപോലെ. രാജാക്കന്മാരുടെ വിനാശസമയത്തുള്ളതായി മുമ്പു കേട്ടിട്ടുള്ള ലക്ഷണങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ ഇവിടെ കാണുന്നു, ഹേ സാരഥേ. വീടുകൾ അടിച്ചുവാരാത്തവയും പരുക്കനുമായി ഞാൻ കാണുന്നു; അവയുടെ വാതിലുകൾ അടച്ചിട്ടില്ല, എല്ലാവിധത്തിലും ശ്രീയറ്റവയുമാണ്. ബലികർമമില്ലാത്തവയും ധൂപസുഗന്ധമില്ലാത്തവയും, കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാത്തവയും, ജനങ്ങൾ പ്രഭയറ്റവയുമാണ് അവ. ഗൃഹസ്ഥരുടെ ഭവനങ്ങൾ ലക്ഷ്മീവിഹീനങ്ങളായി ഞാൻ കാണുന്നു; അവ മാലകളുടെ ശോഭയില്ലാത്തവയും മുറ്റം അടിച്ചുവാരാത്തവയുമാണ്.’ ഇവിടെ ഭരതന്റെ ആശങ്ക ക്രമേണ ദൃഢമാകുന്നു — ആദ്യം അവൻ ഉദ്യാനങ്ങൾ കാണുന്നു, പിന്നെ വീടുകൾ, പിന്നെ ദേവാലയങ്ങൾ; പുറത്തുനിന്ന് അകത്തേക്കു ദൃഷ്ടി നീങ്ങുന്നു. ‘വൈജയന്തകവാടത്തിലൂടെ’ എന്ന പേരിനാൽ കവി അയോധ്യയുടെ രാജകവാടം പരാമർശിക്കുന്നു; കാവൽക്കാർ അവനെ കണ്ട് എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയ’ എന്നു പറയുന്നു — ആചാരം മാത്രമായ ഈ ജയശബ്ദം ഇവിടെ അത്യന്തം വിഷാദപൂർണമായി തോന്നുന്നു; കാരണം ആരോടാണോ ‘ജയ’ പറയുന്നത്, അവന്റെ പിതാവ് മരിച്ചു, സഹോദരൻ വനത്തിലേക്കു പോയി. ‘അനേകാഗ്രഹൃദയൻ’ — പലതിലും ചിതറിയ മനസ്സുള്ളവൻ — എന്ന പദത്താൽ കവി അവന്റെ ചിത്തവിക്ഷേപം കാണിക്കുന്നു — അവൻ കാവൽക്കാരെ ആദരിക്കുന്നു, പക്ഷേ മനസ്സ് മറ്റെവിടെയോ. സൂതനും ‘ക്ഷീണിതൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അശ്വപതിയുടെ സാരഥി ഏഴു രാത്രി രഥം ഓടിച്ച് തളർന്നിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഭരതൻ അവനോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു, കാരണം മറ്റാരും അവനു വിശ്വാസപാത്രമായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. വീടുകളുടെ വർണനയിൽ അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അടിച്ചുവാരായ്ക, വാതിൽ അടയ്ക്കായ്ക, ബലികർമലോപം, ധൂപമില്ലായ്മ, കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ പട്ടിണി. ഇവയെല്ലാം ശോകഗൃഹത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; നഗരം മുഴുവൻ സൂതകഗൃഹംപോലെയായിരിക്കുന്നു.

‘ദേവാലയങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്, ഇവിടെ പഴയതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല; ദേവതാർച്ചനകൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, യജ്ഞശാലകളും അങ്ങനെതന്നെ. പൂമാലക്കടകളിൽ ഇന്നു ചരക്കുകൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല; വ്യാപാരികളെയും ഇവിടെ പഴയതുപോലെ കാണുന്നില്ല. ചിന്തയാൽ ഉദ്വിഗ്നഹൃദയരും വ്യാപാരം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ ഞെരുങ്ങിയവരുമാണ് ജനങ്ങൾ; ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യങ്ങളിലും പക്ഷിമൃഗങ്ങൾ ദീനരായിരിക്കുന്നു. മലിനരും കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരും ദീനരും ചിന്താമഗ്നരും കൃശരുമായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ നഗരത്തിൽ ഉത്കണ്ഠിതരായി ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദീനമനസ്കനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിലെ ആ അനിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് രാജഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. ശൂന്യമായ നാൽക്കവലകളും വീടുകളും വീഥികളുമുള്ള, പൊടിയാൽ ചുവന്ന വാതിലുകളും കതകുകളും യന്ത്രങ്ങളുമുള്ള, മുമ്പ് ഇന്ദ്രപുരിക്കു സമമായിരുന്ന ആ നഗരിയെ കണ്ട് അവൻ ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം നിറഞ്ഞു. മുമ്പൊരിക്കലും ഈ നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത, മനസ്സിന് അപ്രിയമായ കാര്യങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട്, തലകുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ, സന്തോഷമറ്റവനായി അവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ പിതാവിനെ അവിടെ കാണാതെ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകും, അവിടെ സത്യം കേൾക്കുകയും ചെയ്യും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൃത്തംതന്നെ മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പു വിട്ട് കവി ദീർഘവൃത്തമായ ഉപജാതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു, ഈ സർഗപരമ്പരയിലെ പല സർഗങ്ങളിലും കാണുന്നതുപോലെ; അതിലൂടെ സമാപനത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രപുരിപോലെ പ്രകാശിച്ചിരുന്നത്’ എന്ന വിശേഷണവും ‘പൊടിയാൽ ചുവന്ന വാതിലുകളും കതകുകളും യന്ത്രങ്ങളുമുള്ളത്’ എന്ന വിശേഷണവും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ വച്ചുകൊണ്ട് കവി മുമ്പത്തെയും ഇപ്പോഴത്തെയും അവസ്ഥകൾ തമ്മിലുള്ള അന്തരം ഒറ്റനിമിഷത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. ‘തലകുനിച്ച്’ എന്ന പദവും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — തലയുയർത്തിപ്പിടിച്ചു പുറപ്പെട്ടിരുന്ന രാജകുമാരൻ ഇപ്പോൾ തലകുനിച്ച് പിതാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. സർഗത്തിലുടനീളം ഭരതൻ ഒരു സത്യവും കേട്ടില്ല, എങ്കിലും എല്ലാം ആശങ്കിച്ചു; ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം — ശോകം അറിയിക്കപ്പെടുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ശോകത്തിന്റെ നിഴൽ വായനക്കാരനെ സ്പർശിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക