സർഗ്ഗം
ദൂതന്മാർ ഭരതനെ അറിയിക്കുന്നു; ഭരതന്റെ പുറപ്പാട്
രാജഗൃഹത്തിൽ ദൂതന്മാരുടെ ആഗമനം, ഭരതന്റെ കുശലാന്വേഷണങ്ങൾ, മാതാമഹന്റെ അനുമതിയും ഉപഹാരങ്ങളും, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കുള്ള പുറപ്പാട്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ദുഃസ്വപ്നം കണ്ട് അതു കൂട്ടുകാരോടു പറഞ്ഞു. അവൻ സ്വപ്നം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അയോധ്യയിൽനിന്ന് അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതന്മാർ തളർന്ന വാഹനങ്ങളുമായി മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ നഗരത്തിന്റെ കിടങ്ങ് ശത്രുക്കൾക്കു കടക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു. ആ ദൂതന്മാർ കേകയരാജാവായ അശ്വപതിയെയും രാജകുമാരനെയും കണ്ട് പൂജിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ രാജാവിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ച് ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും എല്ലാ മന്ത്രിമാരും നിനക്കു കുശലം നേരുന്നു; വേഗം പുറപ്പെടുക, അടിയന്തരമായ ഒരു കാര്യം നീ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.’ പിന്നെ അവർ വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും സമർപ്പിക്കുന്നു: ‘ഹേ വിശാലാക്ഷാ, ഇവ സ്വയം സ്വീകരിച്ച് മാതുലനും കൊടുപ്പിക്കുക. ഇതിൽ ഇരുപതു കോടി വിലയുള്ള ദ്രവ്യം നിന്റെ മാതാമഹനായ രാജാവിനുവേണ്ടിയും പത്തു കോടി വിലയുള്ളത് നിന്റെ മാതുലനുവേണ്ടിയും കൊണ്ടുവന്നതാണ്.’ സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽ അത്യന്തം അനുരക്തനായ ഭരതൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, ഇഷ്ടമുള്ള വസ്തുക്കൾ നൽകി ദൂതന്മാരെ ആദരിച്ചിട്ട് അവരോടു ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മകാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദൂതന്മാർ രാജാവിന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ചോ രാമന്റെ നാടുകടത്തലിനെക്കുറിച്ചോ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; ‘അടിയന്തരമായ കാര്യം’ എന്നുമാത്രം പറയുന്നു. അതിനാൽ ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ സംശയമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ശോകമല്ല; അവന്റെ ദുഃഖം പൂർണമായി അടുത്ത സർഗത്തിലേ പ്രകടമാകൂ. ദൂതന്മാരുടെ ആഗമനസമയവും സൂചകമാണ് — ഭരതൻ സ്വപ്നവൃത്താന്തം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾത്തന്നെയാണ് അവർ പ്രവേശിച്ചത്; ഇങ്ങനെ സ്വപ്നവും ദൂതന്മാരും ഒരേ അശുഭത്തെ രണ്ടുവിധത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഭരതൻ ദൂതന്മാരോട് ഓരോന്നായി ചോദിക്കുന്നു. ആദ്യം പിതാവിനെക്കുറിച്ച്: ‘എന്റെ പിതാവ് ദശരഥൻ കുശലിയാണല്ലോ? മഹാത്മാക്കളായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആരോഗ്യത്തോടെയിരിക്കുന്നല്ലോ?’ പിന്നെ ജ്യേഷ്ഠമാതാവിനെക്കുറിച്ച്: ‘ധർമനിരതയും ധർമജ്ഞയും ധർമം പറയുന്നവളും ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ അമ്മയുമായ ആര്യ കൗസല്യ രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ?’ പിന്നെ മധ്യമയെക്കുറിച്ച്: ‘വീരനായ ലക്ഷ്മണന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും അമ്മയായ ധർമജ്ഞ സുമിത്ര രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ?’ ഒടുവിൽ സ്വന്തം അമ്മയെക്കുറിച്ച്: ‘എപ്പോഴും സ്വന്തം കാര്യം മാത്രം നോക്കുന്നവളും ഉഗ്രയും കോപിഷ്ഠയും താൻ ബുദ്ധിമതിയാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നവളുമായ എന്റെ അമ്മ കൈകേയി രോഗമില്ലാതിരിക്കുന്നല്ലോ? അവൾ എന്താണ് പറഞ്ഞത്?’ ഈ നാലു ചോദ്യങ്ങളിൽ കവി ഭരതന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കൗസല്യയെ അവൻ ധർമം ചേർന്ന മൂന്നു വാക്കുകളാൽ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു, സ്വന്തം അമ്മയെയാകട്ടെ ദോഷം കുറിക്കുന്ന പദങ്ങളാൽ — ആത്മകാമ, ചണ്ഡി, ക്രോധന, പ്രാജ്ഞമാനിനി എന്ന്. സ്വന്തം അമ്മയുടെ ദോഷങ്ങൾ ഇത്ര വ്യക്തമായി അറിയുന്ന മകൻ എങ്ങനെ അവളുടെ പ്രവൃത്തിയോടു യോജിക്കും — തുടർന്നുവരുന്ന കഥാഭാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. ‘അവൾ എന്താണ് പറഞ്ഞത്’ എന്ന ചോദ്യവും സൂചകമാണ് — അമ്മയുടെ വാക്കുകളെക്കുറിച്ച് അവന് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സംശയമുണ്ട്.
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ദൂതന്മാർ വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, നീ ആരുടെ കുശലം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അവരെല്ലാം കുശലികളാണ്. താമര കൈയിലേന്തിയ ശ്രീ നിന്നെ വരിക്കുന്നു; നിന്റെ രഥം പൂട്ടപ്പെടട്ടെ.’ ഈ വാക്കിനു രണ്ടർഥമുണ്ട് — പുറമേ മംഗളവചനം, ഉള്ളിൽ രാജ്യലക്ഷ്മിയുടെ സൂചന. ദൂതന്മാർ സത്യം പറയുന്നില്ല, കള്ളവും പറയുന്നില്ല; മറച്ചുവയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ മഹാരാജാവായ മാതാമഹനോടു യാത്ര ചോദിക്കട്ടെ; ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു.’ പിന്നെ ദൂതന്മാരാൽ പ്രേരിതനായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ മാതാമഹനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ രാജാവേ, ദൂതന്മാരുടെ പ്രേരണയാൽ ഞാൻ പിതാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു; അങ്ങ് എന്നെ ഓർക്കുമ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും വരാം.’ ഈ വാക്കിൽ ഭരതന്റെ വിനയം കാണാം — അവൻ സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നില്ല, അനുമതി യാചിക്കുന്നു, മടങ്ങിവരാമെന്നു വാക്കും നൽകുന്നു. ഇതേ ഭരതൻതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തത്; അവന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മൂലം വിനയമാണെന്ന് കവി ഇവിടെനിന്നുതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ രഥം പൂട്ടപ്പെടട്ടെ’ എന്ന ദൂതവാക്കിലും ദ്വൈവിധ്യമുണ്ട് — പുറമേ യാത്രാസൂചന, ഉള്ളിൽ രാജ്യാഭിഷേകസൂചനപോലെ. എന്നാൽ ഭരതൻ അതു ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകാൻ മാത്രമാണ് അവന്റെ ആഗ്രഹം.
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മാതാമഹനായ അശ്വപതിരാജാവ് അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ശുഭവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, പോകൂ, ഞാൻ നിനക്ക് അനുമതി നൽകുന്നു. നിന്നെ മകനായി ലഭിച്ചതിനാൽ കൈകേയി സത്പുത്രവതിയായി. ഹേ പരന്തപാ, നിന്റെ അമ്മയോടും അച്ഛനോടും എന്റെ കുശലം പറയുക. പുരോഹിതനോടും മറ്റു ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും കുശലം അറിയിക്കണം. മഹാധനുർധരന്മാരായ ആ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടും കുശലം ചോദിക്കണം.’ ഇവിടെ വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ വാത്സല്യവും എല്ലാവരോടുമുള്ള ആദരവും പ്രകടമാണ്. ‘നിന്നാൽ കൈകേയി സത്പുത്രവതിയായി’ എന്ന വാക്ക് കരുണനിറഞ്ഞതാണ്; കാരണം ആ കൈകേയിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലമെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം. കൂടാതെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വനത്തിലേക്കു പോയെന്നും ദശരഥൻ മരിച്ചെന്നും അറിയാതെ വൃദ്ധൻ അവരുടെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാക്കുകളാൽതന്നെ കവി വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ വർധിപ്പിക്കുന്നു.
കേകയരാജാവ് ഭരതനെ സത്കരിച്ച് ധാരാളം ഉപഹാരങ്ങൾ നൽകുന്നു — ഉത്തമമായ ആനകൾ, ചിത്രപ്പണിയുള്ള കമ്പിളികൾ, മാൻതോലുകൾ, ധാരാളം ധനം. പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിൽ വളർത്തിയ, പുലിയുടെ വീര്യവും ബലവുമുള്ള, ദംഷ്ട്രകൾ ആയുധമാക്കിയ, വലിയ ശരീരമുള്ള നായ്ക്കളെ കാഴ്ചയായി നൽകുന്നു. രണ്ടായിരം സ്വർണനിഷ്കങ്ങളും പതിനാറുനൂറു കുതിരകളും ആദരപൂർവം കൈകേയീപുത്രനു നൽകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ഇഷ്ടരും വിശ്വസ്തരും ഗുണവാന്മാരുമായ അമാത്യന്മാരെ അശ്വപതി ഭരതന്റെ അനുയായികളായി വേഗം നൽകുന്നു. മാതുലനായ യുധാജിത്തും ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവയും ‘ഇന്ദ്രശിരസ്സുകൾ’ എന്നു പേരുകേട്ടവയും കാഴ്ചയ്ക്കു മനോഹരവുമായ ആനകളെയും, വേഗമേറിയതും നന്നായി ഇണക്കിയതുമായ കഴുതകളെയും അവനു ധനമായി നൽകുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി കേകയദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും ദൗഹിത്രസ്നേഹവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വൈഭവമെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വിപരീതഫലമാണ് ഉളവാക്കുന്നത് — ആർക്കുവേണ്ടി ഈ ധനം നൽകപ്പെടുന്നുവോ അവൻ അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് പിതാവിനെ മരിച്ചവനായും സഹോദരനെ വനത്തിൽ പോയവനായും കാണും. നായ്ക്കളുടെ ദാനവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവിടെ നായ്ക്കൾ ശൗര്യത്തിൽ പുലിക്കു സമാനരും ദംഷ്ട്രായുധരും മഹാകായരുമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത് പ്രാചീനകേകയദേശത്തിന്റെ നായ്വളർത്തൽപാരമ്പര്യത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. അമാത്യദാനത്തിൽ ‘വിശ്വസ്തരും ഗുണവാന്മാരും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രധാനമാണ് — വൃദ്ധനായ രാജാവ് ദൗഹിത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സൈന്യം മാത്രമല്ല, വിശ്വസിക്കാവുന്ന മന്ത്രിമാരെയും നൽകുന്നു; വഴിയിൽ എന്തോ അനിഷ്ടം അദ്ദേഹവും ആശങ്കിക്കുന്നതുപോലെ.
കേകയേന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ ധനം ഭരതനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചില്ല. കാരണം വ്യക്തമാണ് — പുറപ്പെടാനുള്ള തിടുക്കത്താൽ അവൻ വ്യാകുലനായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ രണ്ടു കാരണങ്ങളാൽ വലിയ ചിന്തയുണ്ടായി — ദൂതന്മാരുടെ തിടുക്കവും സ്വപ്നദർശനവും. ഈ രണ്ടു കാരണങ്ങളും ചേർന്ന് അവന്റെ മനസ്സിൽ അനിഷ്ടശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു — എന്തോ അശുഭം സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നുവെന്ന് അന്തഃകരണം ശങ്കിക്കുമ്പോൾ ബാഹ്യവൈഭവം നിരർഥകമായി തോന്നും. പിന്നെ അവൻ തന്റെ ഭവനം കടന്ന്, മനുഷ്യരാലും ആനകളാലും കുതിരകളാലും നിറഞ്ഞ, അതിവിശാലവും അനുപമവുമായ രാജവീഥിയിലെത്തി. അതും കടന്ന് അനുപമമായ അന്തഃപുരം കണ്ടു; ശ്രീമാനായ ഭരതൻ തടസ്സമേതുമില്ലാതെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘തടസ്സമില്ലാതെ’ എന്ന പദത്താൽ അവിടെ ദൗഹിത്രനുള്ള ഗൗരവം സൂചിതമാകുന്നു — അവന്റെ പ്രവേശനത്തിന് ഒരു വിലക്കുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠം (വൾഗേറ്റ്) മാത്രമാണ് ഭരതന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ നിമിത്തദർശനം മുൻകൂട്ടി സൂചിതമാകുന്നു.
മാതാമഹനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, മാതുലനായ യുധാജിത്തിനോടും വിടവാങ്ങി, ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പിന്നാലെ വട്ടച്ചക്രങ്ങളുള്ള നൂറിലേറെ രഥങ്ങൾ പൂട്ടി, ഭൃത്യന്മാർ ഒട്ടകങ്ങളിലും കാളകളിലും കുതിരകളിലും കഴുതകളിലുമായി പോകുന്ന ഭരതനെ അനുഗമിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ നിബദ്ധമാണ് — മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സൈന്യത്താൽ സംരക്ഷിതനായി, മാതാമഹന് ആത്മതുല്യരായ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം, ശത്രുഘ്നനെയും കൂട്ടി, ശത്രുക്കളില്ലാത്തവനായി, ഇന്ദ്രലോകത്തുനിന്ന് ഒരു സിദ്ധൻ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമയ്ക്കു രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് വൈഭവസൂചകം, മറുവശത്ത് വിരഹസൂചകം; കാരണം ഇന്ദ്രലോകത്തുനിന്നുള്ള പുറപ്പാട് സുഖസ്ഥാനത്തുനിന്നുള്ള പുറപ്പാടുതന്നെ. ‘ശത്രുക്കളില്ലാത്തവൻ’ എന്ന വിശേഷണവും കരുണമാണ് — ബാഹ്യശത്രുക്കളില്ലാത്തവനെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽത്തന്നെ വലിയൊരു അനർഥം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ യാത്രയുടെ ആരംഭത്തോടെ ഈ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വഴിയുടെ വർണനയും അയോധ്യാദർശനവും ഉണ്ടാകും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥