॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 69-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതൻ ദുഃസ്വപ്നം വർണിക്കുന്നു

ദൂതന്മാർ പ്രവേശിച്ച രാത്രിയിൽ ഭരതന്റെ അപ്രിയസ്വപ്നം, മിത്രങ്ങളുടെ വിഫലമായ സാന്ത്വനശ്രമം, പിതാവിന്റെ പതനം, ഉത്പാതങ്ങൾ, കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം, കാരണമില്ലാത്ത ഭയം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ അയച്ച ദൂതന്മാർ ദീർഘമായ വഴി താണ്ടി രാത്രിയിൽത്തന്നെ ഗിരിവ്രജത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ആ രാത്രിയുടെതന്നെ മറുവശം കാണിക്കുന്നു — ആ ദൂതന്മാർ ആ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച അതേ രാത്രിയിൽത്തന്നെ ഭരതനും ഈ അപ്രിയസ്വപ്നം കണ്ടു. കാലപ്പൊരുത്തത്തിന്റെ ഈ സംവിധാനം കാവ്യത്തിൽ അത്യന്തം കുശലമാണ് — വാർത്ത വഴിയിൽ വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ദുർനിമിത്തമാകട്ടെ അതിനുമുമ്പേ മനസ്സിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞു. ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾത്തന്നെ ആ അപ്രിയസ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചോർത്ത് രാജാധിരാജന്റെ പുത്രൻ അത്യന്തം പരിതപിച്ചു. അവൻ തപിക്കുന്നതറിഞ്ഞ്, പ്രിയം പറയുന്ന കൂട്ടുകാർ അവന്റെ ക്ലേശം അകറ്റാനാഗ്രഹിച്ച് സഭയിൽ കഥകൾ പറഞ്ഞു. ചിലർ ശാന്തിക്കായി വാദ്യങ്ങൾ വായിച്ചു, മറ്റുചിലർ നൃത്തം അവതരിപ്പിച്ചു, വേറെ ചിലർ ഹാസ്യപ്രധാനമായ പലതരം നാടകങ്ങൾ നടത്തി. എന്നാൽ മഹാത്മാവായ ആ രാഘവൻ ഭരതൻ, സദസ്സിൽ തമാശകൾ പറയുന്ന പ്രിയവാദികളായ ആ സഖാക്കളോടൊപ്പമിരുന്നിട്ടും സന്തോഷിച്ചില്ല. വാദ്യം, നൃത്തം, നാടകം, ഹാസ്യം — നാലു വിനോദോപാധികളും വ്യർഥമായി എന്നു കാണിച്ച് കവി സ്വപ്നത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രവിശന്തി സ്മ’ — പ്രവേശിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു — എന്ന വർത്തമാനപ്രയോഗത്താൽ ഭൂതകാലം സൂചിതമാകുന്നു; ഇത് വാല്മീകിയുടെ ഇഷ്ടപ്രയോഗമാണ്.

സുഹൃത്തുക്കൾ ചുറ്റുമിരിക്കെ, ഒരു പ്രിയസഖാവ് സഖാക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: ‘എന്താ സഖേ, നീ സന്തോഷിക്കാത്തത്?’ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച സുഹൃത്തിനോടു ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘കേൾക്കൂ, എന്തു കാരണത്താലാണ് എനിക്ക് ഈ ദൈന്യം വന്നുപെട്ടതെന്ന് ഞാൻ പറയാം.’ പിന്നെ അവൻ സ്വപ്നം വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ദൃശ്യമാണിത്. ‘സ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ പിതാവിനെ കണ്ടു — മലിനനായി, മുടിയഴിച്ചിട്ട്, പർവതശിഖരത്തിൽനിന്ന് കലങ്ങിയ ചാണകക്കുളത്തിലേക്കു വീഴുന്നതായി.’ എന്നും ശുചിയും അലംകൃതനുമായിരുന്ന ദശരഥരാജാവ് മലിനനും മുടി ചിതറിയവനുമായി കാണപ്പെട്ടു — ഇതിൽത്തന്നെ അമംഗളം സൂചിതമാണ്. ‘ആ ചാണകക്കുളത്തിൽ അദ്ദേഹം നീന്തുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു, കൈക്കുമ്പിളിൽ എണ്ണ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ഇടയ്ക്കിടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ.’ പിന്നെ ‘എള്ളുചോറു തിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും തലകീഴായി; ദേഹമാസകലം എണ്ണ പുരട്ടി എണ്ണയിൽത്തന്നെ മുങ്ങി.’ എണ്ണ, എള്ളുചോറ്, തലകീഴാകൽ — മൂന്നും ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രേതകർമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അമംഗളചിഹ്നങ്ങളാണ്; അതിനാൽ ശ്രോതാവ് ഉടൻതന്നെ രാജാവിന്റെ മരണം ഊഹിക്കുന്നു, ഭരതനാകട്ടെ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല. സഖാവിന്റെ ചോദ്യം അതിസംക്ഷിപ്തം, ഭരതന്റെ ഉത്തരമോ ദീർഘം — ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെതന്നെ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ക്ഷോഭം സൂചിതമാകുന്നു.

സ്വപ്നത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ലോകവ്യാപിയായ ഉത്പാതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്. ‘സ്വപ്നത്തിൽ സമുദ്രം വറ്റിയതായും ചന്ദ്രൻ ഭൂമിയിൽ വീണതായും ലോകം ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ട് ഞെരുങ്ങിയതായും ഞാൻ കണ്ടു.’ ഇവ മൂന്നും മഹാപ്രളയത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ് — സമുദ്രം വറ്റൽ, ജ്യോതിസ്സിന്റെ പതനം, അന്ധകാരത്തിന്റെ ആവരണം. പിന്നെ ‘രാജാവിന്റെ വാഹനമായ ആനയുടെ കൊമ്പ് കഷണങ്ങളായി, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അഗ്നികൾ പെട്ടെന്ന് അണഞ്ഞു.’ രാജവാഹനമായ ആനയുടെ കൊമ്പൊടിയുന്നത് രാജശക്തിയുടെ തകർച്ചയെയും, അഗ്നി അണയുന്നത് യജ്ഞത്തിന്റെയും കുലത്തിന്റെയും വിച്ഛേദത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പിളർന്ന ഭൂമിയും, ഉണങ്ങിയ പലതരം മരങ്ങളും, തകർന്നു പുകയുന്ന പർവതങ്ങളും ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഇവിടെ ‘കാണുന്നു’ എന്ന വർത്തമാനകാലപ്രയോഗത്താൽ കവി കാണിക്കുന്നു — സ്വപ്നം ഇപ്പോഴും അവന്റെ കണ്ണുകൾക്കു മുന്നിലുണ്ട്. ഒടുവിൽ വീണ്ടും രാജാവിനെ കാണുന്നു — ‘കറുത്ത ഇരുമ്പുപീഠത്തിൽ കറുത്ത വസ്ത്രമണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ കറുപ്പും ചെമ്പിച്ചതുമായ നിറമുള്ള സ്ത്രീകൾ പ്രഹരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.’ കറുത്ത ഇരുമ്പുപീഠം, കറുത്ത വസ്ത്രം, കറുപ്പും ചെമ്പിച്ചതുമായ നിറമുള്ള സ്ത്രീകൾ — എങ്ങും കറുപ്പുനിറത്തിന്റെ ആവർത്തനം യമന്റെ ദിക്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ക്രമേണ ലോകത്തിൽനിന്നു രാഷ്ട്രത്തിലേക്കും രാഷ്ട്രത്തിൽനിന്നു രാജാവിലേക്കും ചുരുങ്ങുന്നു.

സ്വപ്നത്തിന്റെ അവസാനദൃശ്യമാണ് ഏറ്റവും വ്യക്തമായ അമംഗളം — ‘ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന ലേപനവുമണിഞ്ഞ ആ ധർമാത്മാവ് കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ തിടുക്കത്തിൽ തെക്കോട്ടു മുഖംതിരിച്ചു പോയി.’ ചുവന്ന മാല, ചുവന്ന ലേപനം, കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം, തെക്കേദിക്ക് — എല്ലാം പ്രേതയാത്രയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; തെക്കാണല്ലോ യമന്റെ ദിക്ക്. ‘ചുവന്ന വസ്ത്രമണിഞ്ഞ, വികൃതമുഖിയായ, രാക്ഷസിയെപ്പോലുള്ള ഒരു സ്ത്രീ രാജാവിനെ പരിഹസിച്ചുചിരിക്കുന്നതുപോലെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു.’ തുടർന്ന് ഭരതൻ സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നു: ‘ഭയാനകമായ ഈ രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഇങ്ങനെയെല്ലാം കണ്ടു; ഞാനോ രാമനോ രാജാവോ ലക്ഷ്മണനോ മരിക്കും.’ പിന്നെ അവൻ നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിലെ നിയമം ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘സ്വപ്നത്തിൽ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ വാഹനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ചിതയിലെ പുകത്തുമ്പ് താമസിയാതെ കാണപ്പെടും.’ ഇങ്ങനെ ഭരതൻ സ്വപ്നം വർണിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഫലവും അറിയുന്നു; എങ്കിലും ആരാണ് മരിക്കുക എന്നു നിശ്ചയിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല. ഇതാണ് നാടകീയവൈരുധ്യത്തിന്റെ പൂർണത — പിതാവ് മരിച്ചുവെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം, ഭരതൻ സംശയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ധർമാത്മാവായവനും ഈ ഗതി എന്നതാണ് കരുണ.

ഒടുവിൽ ഭരതൻ തന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ മനോനില വർണിക്കുന്നു. ‘ഇതുകാരണം ഞാൻ ദീനനാണ്, അതിനാലാണ് നിങ്ങളുടെ വാക്കുകളെ ഞാൻ ആദരിക്കാത്തത്. എന്റെ തൊണ്ട വരളുന്നതുപോലെ, എന്റെ മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമായതുപോലെ.’ പിന്നെ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ — ഈ സർഗത്തിലെ ആറു പാദമുള്ള ഏക ശ്ലോകം — മൂന്ന് അർധങ്ങളാൽ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ വിശദമാക്കുന്നു: ‘ഭയപ്പെടേണ്ട കാരണം ഞാൻ കാണുന്നില്ല, എങ്കിലും ഭയം അനുഭവിക്കുന്നു. എന്റെ സ്വരം ഇടറിപ്പോയി, എന്റെ മുഖകാന്തി മാഞ്ഞുപോയി. എനിക്കു തന്നോടുതന്നെ വെറുപ്പു തോന്നുന്നതുപോലെ, കാരണം ഞാൻ കാണുന്നുമില്ല.’ കാരണമില്ലാത്ത ഭയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ഭയത്തിന്റെ വിഷയം അറിയാമെങ്കിൽ പ്രതിവിധി സാധ്യമാണ്; അറിയാത്തിടത്ത് മനസ്സ് ആശ്രയമില്ലാതെ അലയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘മുമ്പ് ഒരിക്കലും ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, പല രൂപങ്ങളുള്ള ഈ ദുഃസ്വപ്നഗതി കണ്ട്, ചിന്തിക്കാനാവാത്ത ദർശനമുള്ള രാജാവിനെക്കുറിച്ചോർത്ത്, ആ മഹാഭയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽനിന്നു പോകുന്നില്ല.’ ഈ വാക്കോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദൂതന്മാർ പ്രവേശിച്ച് ഉപഹാരങ്ങളോടൊപ്പം വസിഷ്ഠന്റെ സന്ദേശം ഭരതനെ അറിയിക്കുന്നു; ഭരതൻ അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ‘ഛായ മാഞ്ഞു’ എന്ന പദത്താൽ മുഖകാന്തിയുടെ നഷ്ടം പറയപ്പെട്ടു; ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് അരിഷ്ടലക്ഷണമായി — മരണസൂചകമായി — എണ്ണപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക