സർഗ്ഗം
തമസാതീരത്തെ രാത്രിവാസവും പുറപ്പാടും
സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമൻ തമസാതീരത്തു വസിക്കുന്നു, അച്ഛനമ്മമാരെയും പൗരന്മാരെയുംകുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ഉറങ്ങുന്ന പൗരന്മാരെ വിട്ട് രഥത്തിൽ രഹസ്യമായ പുറപ്പാട്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പൗരന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും അനുഗമിക്കപ്പെട്ട രാമൻ അയോധ്യയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് സന്ധ്യയോടെ തമസയുടെ തീരത്തെത്തി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നദിയുടെ രമണീയമായ തീരം ആശ്രയിച്ച് അവിടെ താമസമാക്കി. സീതയെ നോക്കി അദ്ദേഹം സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ട നമ്മുടെ ആദ്യരാത്രിയാണ് ഇന്ന്; നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ, നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടരുത്.’ ആദ്യരാത്രി ഏതു പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെയും പരീക്ഷയാണല്ലോ; അതിനാൽ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ സഹോദരനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാടിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു — ‘ഈ ശൂന്യമായ കാടുകൾ നോക്കൂ; അവ ചുറ്റും കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവരവരുടെ കൂടുകളിലെത്തി അവിടെ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ശബ്ദത്താൽ ഈ വനപ്രദേശം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് നഗരത്തിലേക്കു പോകുന്നു — ‘ഇന്ന് എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനിയായ അയോധ്യാനഗരി സ്ത്രീകളോടും പുരുഷന്മാരോടുംകൂടി, പോയ നമ്മെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കും, അതിൽ സംശയമില്ല.’ ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു വശത്ത് സഹോദരന്റെ മനസ്സിന്റെ സ്ഥൈര്യം, മറുവശത്ത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിന്റെ ശോകം. ആ ശോകം പരിഹരിക്കാൻ ചെയ്ത ഉപായത്തിന്റെ കഥയാണ് ഈ സർഗം. ‘തമസ’ എന്നു പേരുള്ള നദി അയോധ്യയുടെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒഴുകുന്നു; അതിന്റെ തീരമാണ് ആദ്യത്തെ വിശ്രമസ്ഥാനം. അല്പദൂരം മാത്രം പോയി രാമൻ അവിടെ താമസിച്ചു, കാരണം പൗരന്മാരെല്ലാം കാൽനടയായാണ് പിന്തുടർന്നിരുന്നത്.
അയോധ്യാവാസികളായ മനുഷ്യർ പല ഗുണങ്ങളാൽ ദശരഥമഹാരാജാവിലും, അതുപോലെ ലക്ഷ്മണനിലും എന്നിലും ശത്രുഘ്നനിലും ഭരതനിലും അനുരക്തരാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നതിൽനിന്ന് അവർ പിന്മാറാത്തത് എന്ന് രാമൻ പറയുന്നു. അനുരാഗംതന്നെയാണ് അവരുടെ ക്ലേശത്തിന്റെ മൂലം എന്ന് രാമൻ അറിയുന്നു. എന്നാൽ അച്ഛനെയും യശസ്വിനിയായ അമ്മയെയും ഓർത്ത് അദ്ദേഹം ശങ്കിക്കുന്നു — ‘എപ്പോഴും കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവർ ഇരുവരും ഒരുപക്ഷേ അന്ധരായിപ്പോയേക്കാം.’ ഈ ശങ്ക പുത്രന്റെ സ്നേഹത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, നിരാശയിൽനിന്നല്ല. വീണ്ടും അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തുന്നു — ‘ഭരതൻ ധർമാത്മാവാണല്ലോ; ധർമവും അർഥവും കാമവും ചേർന്ന വാക്കുകളാൽ അവൻ അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആശ്വസിപ്പിക്കും. ഭരതന്റെ ക്രൂരതയില്ലായ്മ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത് ഞാൻ അച്ഛനെയും അമ്മയെയുംകുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ ഭരതനിൽ വയ്ക്കുന്ന വിശ്വാസം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ സത്യമെന്നു തെളിയുന്നു; അമ്മയായ കൈകേയിയുടെ വരംകൊണ്ട് പുത്രനായ ഭരതൻ ദുഷിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമദൃഷ്ടി പ്രകാശിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നൗ’ എന്ന ദ്വിവചനത്താൽ അച്ഛനമ്മമാരെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്; ‘അഭീക്ഷ്ണശഃ’ (എപ്പോഴും) എന്ന പദത്താൽ മുറിയാത്ത കരച്ചിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഏഴാമത്തേതിൽ ‘ധർമാർഥകാമസഹിതം’ എന്നത് ത്രിവർഗങ്ങളോടു ചേർന്ന, ശോകം ശമിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകളെയാണ് കുറിക്കുന്നത്.
തുടർന്ന് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘നരവ്യാഘ്രാ, എന്നെ അനുഗമിച്ചതിലൂടെ നീ വലിയൊരു കാര്യം ചെയ്തു; അല്ലെങ്കിൽ വൈദേഹിയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി എനിക്കു മറ്റൊരു സഹായിയെ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വരവ് വെറും സ്നേഹപ്രകടനമല്ല, രക്ഷയുടെ ആവശ്യമായ അംഗമാണ് എന്ന് രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. കാട്ടിൽ പലവിധ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും ഇന്ന് വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് രാത്രി കഴിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു — ആദ്യത്തെ വനരാത്രി തപസ്സോടെയാണ് ആരംഭിക്കേണ്ടത്, സുഖത്തോടെയല്ല എന്നാണ് ആശയം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം സുമന്ത്രനോടും പറയുന്നു — ‘സൗമ്യാ, കുതിരകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനാകുക.’ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ കുതിരകളെ കെട്ടിയിട്ട് അവയുടെ മുന്നിൽ ധാരാളം പുല്ലിട്ടുകൊടുത്ത് രാമന്റെ തൊട്ടടുത്തെത്തി. രാജസേവകനും കാട്ടിൽ അങ്ങനെതന്നെ സ്വധർമം പാലിക്കുന്നു; രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും ഇപ്പോഴും രാജകുമാരന്റെ സന്നിധിയിലുണ്ട് എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വെള്ളംകൊണ്ടു മാത്രം കഴിയും’ എന്നതിലൂടെ പയോവ്രതംപോലുള്ള ഒരു നിയമം അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇതു മറ്റുള്ളവർക്കു വിധിക്കുന്നില്ല, സ്വയം ആചരിക്കുന്നു — നിയമം ആദ്യം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കണം എന്നാണ് നീതി. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പലവിധ വനവിഭവങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും’ എന്ന വാക്യത്താൽ കാട്ടിൽ പഴങ്ങൾക്കും കിഴങ്ങുകൾക്കും ക്ഷാമമില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വെള്ളംകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തനാകുന്നു.
മംഗളകരമായ സന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം രാത്രി വന്നെത്തിയതു കണ്ട് സൂതൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമന് ശയ്യയൊരുക്കി. വനവാസത്തിലും സന്ധ്യോപാസന ഉപേക്ഷിച്ചില്ല എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. തമസാതീരത്ത് മരങ്ങളുടെ ഇലകൾകൊണ്ടു വിരിച്ച ആ ശയ്യ കണ്ട് രാമൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി കിടന്നു. രാജപ്രാസാദത്തിലെ ശയ്യയിൽനിന്ന് ഇലകൾകൊണ്ടുള്ള ശയ്യയിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റം അദ്ദേഹം ക്ലേശമില്ലാതെതന്നെ സ്വീകരിച്ചു. ക്ഷീണിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഗാഢനിദ്രയിലായ ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ സൂതനോട് രാമന്റെ പലവിധ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉണർന്നിരുന്ന അവർ ഇരുവർക്കും ആ രാത്രി കടന്നുപോയി, സൂര്യനുദിക്കുകയും ചെയ്തു — ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയൽ ഭക്തിയുടെതന്നെ ലക്ഷണമാണ്. തമസയുടെ തീരം പശുക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അതിൽനിന്ന് ഏറെ അകലെയല്ലാതെ രാമൻ പ്രജകളോടൊപ്പം ആ രാത്രി കഴിച്ചു. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘സംസക്താൻ’ എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സംസുപ്താൻ’ — രണ്ടിന്റെയും അർഥം ഏറെക്കുറെ ഒന്നുതന്നെ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘ചേർന്നുകിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നു’ എന്ന് രണ്ടിനെയും ആശ്രയിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ജാഗ്രതോഃ’ എന്ന ദ്വിവചനം; സൂതനും ലക്ഷ്മണനും ഇരുവരും ഉണർന്നിരുന്നു. പതിനേഴാമത്തേതിൽ ‘പ്രകൃതികളോടുകൂടി’ എന്ന പദത്താൽ പ്രജാജനങ്ങളെത്തന്നെയാണ് ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്, രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിലെന്നപോലെ. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ വനരാത്രി ശാന്തമായിത്തന്നെ കടന്നുപോയി; ശോകമാകട്ടെ നഗരത്തിൽ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
പ്രഭാതത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് ആ പ്രജകളെ നോക്കി, പുണ്യലക്ഷണങ്ങളുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, നോക്കൂ; ഈ പൗരന്മാർ വീടുകളെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രതീക്ഷയുമില്ലാതെ, നമ്മിൽ മാത്രം പ്രതീക്ഷയർപ്പിച്ച്, മരച്ചുവടുകളിൽ ചേർന്നുകിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നു. നമ്മെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ അവർ എടുത്തിരിക്കുന്ന നിയമത്തിൽനിന്ന് അറിയാം — അവർ പ്രാണൻപോലും ഉപേക്ഷിക്കും, നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ അവർ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ വേഗം രഥത്തിൽ കയറി നമുക്ക് ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്ത വഴിയിലൂടെ പോകാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — സ്നേഹത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങളെ ബലംകൊണ്ടോ വാക്കുകൊണ്ടോ മടക്കാൻ കഴിയില്ല; അവർ പ്രാണത്യാഗത്തെപ്പോലും നിശ്ചയത്തെക്കാൾ നിസ്സാരമായി കരുതുന്നു. അനായാസമായി അവരെ മോചിപ്പിക്കാൻ രഹസ്യമായ പുറപ്പാടുതന്നെയാണ് ഏക ഉപായം. അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രവൃത്തി വഞ്ചനയല്ല, കരുണയുടെതന്നെ രൂപാന്തരമാണ്. പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വ്യപേക്ഷ’ എന്നാൽ ആശ അല്ലെങ്കിൽ അപേക്ഷ; പൗരന്മാരുടെ ആശ മുഴുവൻ രാമനിലാണ് അർപ്പിതം, വീടുകളിൽ ഒന്നുമില്ല. ഇരുപതാമത്തേതിൽ ‘നിയമം’ എന്നത് പ്രായോപവേശനംപോലുള്ള ദൃഢസങ്കല്പമാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അകുതോഭയമായ വഴി’ എന്നാൽ ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്ത മാർഗം; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ നിർഭയതയും മാർഗത്തിന്റെ ക്ഷേമവും രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഇക്ഷ്വാകുനഗരവാസികൾ എന്നിൽ അനുരക്തരായി വീണ്ടും മരച്ചുവടുകളിൽ അഭയംതേടി ഉറങ്ങുകയില്ല’ എന്ന് രാമൻ പറയുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം രാജധർമത്തിന്റെ സാരംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാജകുമാരന്മാർ പൗരന്മാരെ അവർ സ്വയം വരുത്തിവച്ച ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കണം, സ്വന്തം ദുഃഖത്തിൽ അവരെ പങ്കാളികളാക്കരുത്.’ രാജകുമാരന്റെ ദുഃഖം പ്രജകളിലേക്കു പകരരുത് എന്ന ഈ ദൃഷ്ടി അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നു. സാക്ഷാൽ ധർമംപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന രാമനോട് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു — ‘പ്രാജ്ഞാ, എനിക്കും അതുതന്നെ ഇഷ്ടം; വേഗം കയറിയാലും.’ അനുമതി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, തർക്കമില്ല — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവം. തുടർന്ന് രാമൻ സൂതനോടു പറയുന്നു — ‘വേഗം രഥം പൂട്ടുക; ഇവിടെനിന്ന് ഞാൻ കാട്ടിലേക്കു പോകും.’ സുമന്ത്രൻ ധൃതിയിൽ ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ രഥത്തിൽ പൂട്ടി കൈകൂപ്പി അറിയിച്ചു — ‘മഹാബാഹോ, രഥികശ്രേഷ്ഠാ, രഥം തയ്യാർ; സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി വേഗം കയറിയാലും; അങ്ങേക്കു മംഗളം.’ ഇങ്ങനെ രാത്രിയുടെ അവസാനത്തിൽത്തന്നെ രഹസ്യമായ പുറപ്പാട് ഒരുക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ‘സാക്ഷാൽ ധർമംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ’ എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഉപമാവിശേഷമാണിത്. ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ സുമന്ത്രൻ ‘രഥികശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം ഇപ്പോഴും അയാൾ രാജകുമാരനെയാണ് കാണുന്നത്, താപസനെയല്ല. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ കരുണ പ്രത്യക്ഷമാണ് — പൗരന്മാരുടെ വീണ്ടുമുള്ള ക്ലേശമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ചിന്താവിഷയം, സ്വന്തം അധ്വാനമല്ല.
പരിവാരത്തോടുകൂടിയ രാമൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി, വേഗമേറിയതും ചുഴികൾ നിറഞ്ഞതുമായ തമസാനദി കടന്നു. കടന്നശേഷം മഹാബാഹുവും ശ്രീമാനുമായ അദ്ദേഹം, ഭയം കാണുന്നവർക്കുപോലും ഭയമില്ലാത്ത, മംഗളകരവും മുള്ളില്ലാത്തതുമായ മഹാമാർഗത്തിലെത്തി. തുടർന്ന് പൗരന്മാരെ വഴിതെറ്റിക്കാനായി അദ്ദേഹം സൂതനോടു പറഞ്ഞു — ‘സാരഥേ, രഥത്തിൽ കയറി നീ വടക്കോട്ടു മുഖമായി പോവുക; ഒരു മുഹൂർത്തം വേഗത്തിൽ പോയി രഥം വീണ്ടും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരിക; പൗരന്മാർ എന്റെ വഴി അറിയാതിരിക്കുംവിധം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യുക.’ രഥചക്രങ്ങളുടെ ചാലുകളാണ് പിന്തുടരാനുള്ള ഉപാധി; ആ ചാലുകളെ കുഴക്കാനാണ് ഈ ശ്രമം. സാരഥി അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു, മടങ്ങിവന്ന് രാമനു രഥം സമർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് സീതയോടുകൂടിയ രഘുവംശവർധനരായ ഇരുവരും ഒരുക്കിനിർത്തിയ ആ രഥത്തിൽ കയറി; സാരഥി തപോവനത്തിലേക്കുള്ള വഴിയിലൂടെ കുതിരകളെ തെളിച്ചു. മഹാരഥനായ ദാശരഥി യാത്രയുടെ മംഗളനിമിത്തം കാണാനായി ആദ്യം രഥം വടക്കോട്ടു മുഖമാക്കിച്ചിട്ട്, പിന്നെ സാരഥിയോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയി. വടക്കുദിക്ക് ശുഭവും മംഗളകരവുമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ; അതിനാൽ യാത്രാരംഭത്തിൽ രഥം അവിടേക്കുതന്നെ തിരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം പൗരന്മാരെ വിട്ടുപോകുന്നതിലൂടെ വനയാത്രയുടെ രണ്ടാംഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഉണർന്ന പൗരന്മാരുടെ വിലാപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാരഥൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ യോദ്ധൃസാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതു വനവാസത്തിലും നശിക്കുന്നില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥