॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 45-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

പൗരന്മാരുടെ അനുഗമനവും തമസാതീരത്തെത്തലും

കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന രാമനെ അയോധ്യാവാസികൾ പിന്തുടരുന്നു; ഭരതനോടു പ്രീതി കാണിക്കാൻ രാമൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; വൃദ്ധരായ ബ്രാഹ്മണർ മടങ്ങാൻ യാചിക്കുന്നു; എല്ലാവരും തമസാനദീതീരത്തെത്തുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കഥ അന്തഃപുരത്തിലായിരുന്നു; ഇവിടെ അതു വീണ്ടും വഴിയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. സത്യപരാക്രമനായ മഹാത്മാവ് രാമനിൽ അനുരക്തരായ മനുഷ്യർ വനവാസത്തിനായി പോകുന്ന അവനെ പിന്തുടർന്നു. സുഹൃദ്ധർമമനുസരിച്ച് — ‘വേഗം മടങ്ങിവരേണ്ടവനെ ദൂരത്തോളം അനുഗമിക്കരുത്’ എന്ന നിയമപ്രകാരം — ദശരഥരാജാവിനെ ഏറെ ബലമായി മടക്കിയിട്ടും, ആ പൗരന്മാർ രാമന്റെ രഥത്തെ പിന്തുടർന്നുകൊണ്ടുതന്നെയിരുന്നു, മടങ്ങിയില്ല. അയോധ്യാവാസികളായ പുരുഷന്മാർക്ക് ഗുണസമ്പന്നനായ ആ മഹായശസ്വി പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രിയനായിരുന്നുവല്ലോ. ആ പ്രജകൾ യാചിച്ചിട്ടും കാകുത്സ്ഥൻ അച്ഛനെ സത്യവാനാക്കിക്കൊണ്ട് കാട്ടിലേക്കുതന്നെ നീങ്ങി. ഇവിടെ ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ജനക്കൂട്ടം മാത്രമല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ അംഗങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവരുടെ യാചനയും രാമനെ ഇളക്കുന്നില്ല. ‘പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രിയൻ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ലോകപ്രിയത സൗമ്യതയോടൊപ്പം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഭയപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കുളിർമകൊണ്ട് ആകർഷിക്കുന്നു. ‘അനുരക്തർ’ എന്ന പദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ ഭക്തി ആജ്ഞയാലല്ല, സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ഉണ്ടായതാണ് എന്നാണ്.

രാമൻ ആ പ്രജകളെ സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ സ്നേഹത്തോടെ നോക്കി, കണ്ണുകൊണ്ട് കുടിക്കുന്നതുപോലെ, സ്നേഹപൂർവം പറഞ്ഞു — ‘അയോധ്യാവാസികൾക്ക് എന്നിലുള്ള പ്രീതിയും ബഹുമാനവും, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി, വിശേഷിച്ചും ഭരതനിൽ അർപ്പിക്കുക. കല്യാണചരിത്രനും കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ അവൻ നിങ്ങൾക്കു പ്രിയവും ഹിതവുമായതെല്ലാം യഥാവിധി ചെയ്യും. ജ്ഞാനത്തിൽ വൃദ്ധനും പ്രായത്തിൽ ബാലനും മൃദുവും വീര്യഗുണങ്ങളുള്ളവനുമായ അവൻ നിങ്ങൾക്ക് അനുരൂപനും ഭയമകറ്റുന്നവനുമായ നാഥനായിരിക്കും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പ്രകടമാണ് — തന്നെ രാജ്യത്തിൽനിന്ന് പുറത്താക്കിയവളുടെതന്നെ മകനെ അദ്ദേഹം പ്രജകൾക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാനത്തിൽ വൃദ്ധൻ, പ്രായത്തിൽ ബാലൻ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ ഭരതന്റെ പക്വത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കണ്ണുകൊണ്ട് കുടിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ വിടവാങ്ങലിന്റെ തീവ്രത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു — വീണ്ടും കാണുമോ ഇല്ലയോ എന്നു സംശയമുള്ളവരെ അദ്ദേഹം കണ്ണുകളാൽത്തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാജകുമാരന്റെ വാത്സല്യം പിതൃതുല്യമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

‘അവൻ രാജഗുണങ്ങളുള്ളവനാണ്, യുവരാജാവായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവനുമാണ്; കൂടാതെ ഞാനും ശിഷ്ടരായ നിങ്ങളും നാഥന്റെ ശാസനം പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഞാൻ വനവാസത്തിനു പോയശേഷം മഹാരാജാവ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുംവിധം, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കണം.’ എന്നാൽ വിപരീതഫലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് — ദാശരഥി എത്രയെത്ര ധർമത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നുവോ, അത്രയത്ര പ്രജകൾ രാമനെത്തന്നെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു. ഇതാണ് കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി — രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനെയാണ് ജനങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ധർമനിഷ്ഠയാണ് ലോകത്തിൽ പ്രിയതയുടെ മൂലം. രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ അതിന്റെ വിപരീതാർഥമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ വലിച്ചു’ എന്ന് അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലും ഇതേ ഭാവം തുടരുന്നു — രാമൻ ആരെയും വിളിക്കുന്നില്ല, എന്നിട്ടും എല്ലാവരും ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് കയറുകൾ.

കണ്ണീരാൽ മൂടപ്പെട്ട, ദീനരായ നഗരവാസികളെ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ചെന്നപോലെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. ജ്ഞാനംകൊണ്ടും പ്രായംകൊണ്ടും ഓജസ്സുകൊണ്ടും — ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിലും വൃദ്ധരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ, പ്രായത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന തലകളോടെ, ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ഹേ ഹേ, ഉത്തമജാതിയിൽപ്പെട്ട വേഗമേറിയ കുതിരകളേ, രാമനെ വഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ മടങ്ങുക; പോകരുത്; നാഥന് ഹിതം ചെയ്യുന്നവരാകുക. ജീവികൾക്കെല്ലാം ചെവികളുണ്ടല്ലോ, വിശേഷിച്ചും കുതിരകൾക്ക്; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ യാചന അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞിരിക്കെ നിങ്ങൾ മടങ്ങുക.’ ഇവിടെ കരുണത്തിന്റെ വിലക്ഷണമായ ഒരു രൂപം — വൃദ്ധബ്രാഹ്മണർ രാമനോടല്ല യാചിക്കുന്നത്, കുതിരകളോടാണ്; കാരണം രാമൻ ധർമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, കുതിരകളാകട്ടെ വെറും ഗതിയാൽ മാത്രം. ‘ജ്ഞാനംകൊണ്ടും പ്രായംകൊണ്ടും ഓജസ്സുകൊണ്ടും’ എന്ന് മൂന്നുവിധമുള്ള വാർധക്യം കവി എണ്ണുന്നു — ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും ആയുസ്സുകൊണ്ടും തപസ്സുകൊണ്ടും. ഇത്തരം വൃദ്ധർ ദൂരെനിന്നുതന്നെ നിലവിളിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ അളവ് അറിയാം. കുതിരകളെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നതും കരുണത്തിന്റെ ഉത്കർഷമാണ് — വാക്കു മനസ്സിലാകാത്തവരോടുതന്നെ യാചകർ യാചിക്കുന്നു.

‘ധർമത്താൽ വിശുദ്ധാത്മാവും വീരനും ശുഭവും ദൃഢവുമായ വ്രതമുള്ളവനുമായ നിങ്ങളുടെ നാഥനെ ‘ഉപവഹിക്കുക’യാണ് വേണ്ടത് — പുറത്തുനിന്ന് നഗരത്തിനടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവരണം; നഗരത്തിൽനിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് ‘അപവഹിക്കുക’യല്ല.’ ഇങ്ങനെ ആർത്തരായി പുലമ്പുന്ന ആ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ കണ്ട് രാമൻ പെട്ടെന്ന് രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. ഇവിടെ ‘ഉപവാഹ്യൻ’, ‘അപവാഹ്യൻ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലാണ് ശ്ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും നിലകൊള്ളുന്നത്; ഒരൊറ്റ ഉപസർഗത്തിൽ നഗരവും കാടും തമ്മിലുള്ള അകലം കിടക്കുന്നു. രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നത് രാമന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ആരെ മറികടക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലയോ, അവരുടെ സമനില അദ്ദേഹം സ്വയം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ആർത്തരായി പുലമ്പുന്ന’ എന്ന ആവർത്തനവും അർഥവത്താണ് — അവർ തർക്കിക്കുന്നില്ല, വിലപിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നത്. പെട്ടെന്നുള്ള ഇറക്കം കാണിക്കുന്നത്, ധർമത്തിനു വിരോധമില്ലാത്തിടത്ത് രാമൻ എല്ലാം നൽകുന്നു എന്നാണ്.

തുടർന്ന് വനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ രാമൻ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി കാൽനടയായിത്തന്നെ പോയി, അടുത്തടുത്ത് ചുവടുവച്ചുകൊണ്ട് — ആ വൃദ്ധർ പിന്നിലായിപ്പോകാതിരിക്കാൻ ചെറിയ ചെറിയ ചുവടുകൾ വച്ചുകൊണ്ട്. ചാരിത്ര്യത്തോടു വാത്സല്യമുള്ള, ദയാർദ്രമായ കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹത്തിന് കാൽനടയായി വരുന്ന ബ്രാഹ്മണരെ രഥത്തിലിരുന്ന് ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അദ്ദേഹം പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, പരിഭ്രാന്തമനസ്കരും അത്യന്തം സന്തപ്തരുമായ ബ്രാഹ്മണർ രാമനോടു വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘അടുത്തടുത്ത് ചുവടുവച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ ശാരീരികമായ ആചരണംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കരുണ ഇവിടെ വാക്കിലല്ല, ചുവടുവയ്പിലാണ്. ‘ദയാർദ്രമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ’ എന്ന വിശേഷണവും മർമസ്പർശിയാണ് — ദൃഷ്ടിതന്നെ ദയാർദ്രമായവൻ വൃദ്ധരെ എങ്ങനെ പിന്നിൽ ഉപേക്ഷിക്കും? രഥം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഖോപാധിയാണ്, എന്നാൽ അതുമൂലം മറ്റുള്ളവർക്കു ക്ലേശമുണ്ടാകുമെന്നതിനാൽ അതുതന്നെ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

‘ബ്രാഹ്മണരോടു ഭക്തിയുള്ള അങ്ങയെ ഈ ബ്രാഹ്മണസമൂഹം മുഴുവൻ അനുഗമിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണരുടെ ചുമലിലേറിയ ഈ അഗ്നികളും അങ്ങയെ അനുഗമിക്കട്ടെ. വാജപേയയാഗങ്ങളിൽനിന്ന് ലഭിച്ച ഞങ്ങളുടെ ഈ കുടകൾ നോക്കൂ — വർഷകാലം കഴിഞ്ഞാൽ മേഘങ്ങളെന്നപോലെ അവ പിന്നാലെ വരുന്നു. രാജച്ഛത്രം ലഭിക്കാതെ വെയിലേറ്റു തപിക്കുന്ന അങ്ങേക്ക് ഞങ്ങളുടെ ഈ വാജപേയച്ഛത്രങ്ങളാൽ ഞങ്ങൾ തണലൊരുക്കാം.’ ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ യുക്തി മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യാഭിഷേകത്തിൽ രാമനു ലഭിക്കാതെപോയ വെൺകൊറ്റക്കുടയുടെ കുറവ് യാഗങ്ങളിലൂടെ നേടിയ കുടകൾകൊണ്ട് നികത്താൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവരുടെ ചുമലിൽ വഹിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നികൾക്ക് കാടിനെയും യാഗഭൂമിയാക്കാൻ കഴിവുണ്ട്. ‘വർഷകാലം കഴിഞ്ഞാൽ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ശരത്കാലമേഘങ്ങളുടെ വെണ്മയെയും കുടകളുടെ വെണ്മയെയും തുല്യമാക്കുന്നു; കൂടാതെ ശരത്മേഘങ്ങൾ മഴ പെയ്യാതെ കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ ഈ യാചനയും നിഷ്ഫലമാകും എന്ന ധ്വനിയുമുണ്ട്.

‘മകനേ, എപ്പോഴും വേദമന്ത്രങ്ങളെ പിന്തുടർന്നിരുന്ന ഞങ്ങളുടെ ബുദ്ധി അങ്ങേക്കുവേണ്ടി വനവാസത്തെ പിന്തുടരുന്നതാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഞങ്ങളുടെ പരമധനമായ വേദങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; ഭാര്യമാരും ചാരിത്ര്യത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് വീടുകളിൽത്തന്നെ വസിക്കും — അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്ക് ഒന്നും നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല. ഇനി വീണ്ടും തീരുമാനിക്കേണ്ടതില്ല; അങ്ങയോടൊപ്പം പോകാനുള്ള ബുദ്ധി നന്നായി ഉറച്ചതാണ്. എന്നാൽ അങ്ങുതന്നെ ധർമത്തെ അവഗണിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ധർമപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റാരാണ് ഉണ്ടാവുക?’ അവസാനത്തെ ചോദ്യം മൂർച്ചയേറിയതാണ് — ബ്രാഹ്മണരുടെ യാചന അവഗണിക്കുന്നതും ധർമത്യാഗംതന്നെയാണ് എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ ധർമംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായ പ്രമാണമാക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ ത്യാഗം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഗൃഹവും ഭാര്യമാരും സ്വാധ്യായവുമാണ് അവരുടെ സർവസ്വം; അതെല്ലാം രാമനുവേണ്ടി ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവർ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘വേദങ്ങൾ ഹൃദയങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, വേദാധ്യയനം ഒരു സ്ഥലത്തോടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതല്ല, അതിനാൽ വനവാസത്തിലും അതു നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അടക്കമുള്ള ആചാരമുള്ളവനേ, അരയന്നംപോലെ വെളുത്ത മുടിയുള്ള, നിലത്തുവീണു നമസ്കരിച്ചതിനാൽ പൊടിപുരണ്ട ശിരസ്സുകളാൽ യാചിക്കപ്പെടുന്ന അങ്ങ് മടങ്ങുക. ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരിൽ പലരുടെയും യാഗങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുകയാണ്; മകനേ, അവയുടെ സമാപ്തി അങ്ങയുടെ മടങ്ങിവരവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ചരങ്ങളും അചരങ്ങളുമായ ജീവികൾ ഭക്തിയുള്ളവരാണ്; അവർ യാചിക്കുമ്പോൾ ഭക്തരോട് അങ്ങ് ഭക്തി കാണിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘നിലത്തുവീണതിനാൽ പൊടിപുരണ്ട’ എന്ന വിശേഷണം ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — സാഷ്ടാംഗപ്രണാമത്താൽ അവരുടെ ശിരസ്സുകൾ പൊടിമൂടിയിരിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണർ ഒരു ക്ഷത്രിയനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, അത് അവർക്കു രാമനിലുള്ള ഭഗവദ്ബുദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ യാഗങ്ങളുടെ സമാപ്തി രാമന്റെ മടങ്ങിവരവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ ഒരു ധർമസങ്കടം ഉന്നയിക്കുന്നു — രാമന്റെ പോക്ക് അവരുടെ യാഗവിഘ്നത്തിനു കാരണമായേക്കാം, അതു രാമന്റെതന്നെ ധർമഹാനിയാകും.

‘വേരുകളാൽ പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ട് വേഗം തടയപ്പെട്ട ഉയർന്ന മരങ്ങൾ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ കഴിയാതെ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ചേഷ്ടയും ആഹാരവും സഞ്ചാരവും നിലച്ച്, ഒരേ മരത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന പക്ഷികളും എല്ലാ ജീവികളോടും അനുകമ്പയുള്ള അങ്ങയോട് യാചിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ മടങ്ങാനായി നിലവിളിക്കുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടിയെന്നപോലെ, അവിടെ തമസാനദി കാണപ്പെട്ടു, കുറുകെയുള്ള ഒഴുക്കുകൊണ്ട് രാഘവനെ തടയുന്നതുപോലെ. തുടർന്ന് സുമന്ത്രനും ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളെ രഥത്തിൽനിന്ന് അഴിച്ച്, വേഗം ഉരുട്ടിക്കിടത്തി, വെള്ളം കുടിപ്പിച്ച്, ദേഹം വെള്ളത്തിൽ നനച്ച്, തമസയുടെ സമീപത്ത് മേയാൻ വിട്ടു. ഇങ്ങനെ ആദ്യദിവസത്തെ യാത്ര അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തമസാതീരത്ത് രാത്രി കഴിക്കും, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പൗരന്മാരെ വിട്ട് യാത്ര തുടരും. മരങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും യാചന കവിയുടെ ഭാവനയുടെ ഉത്കർഷമാണ് — അചേതനങ്ങളിലും ഭക്തി ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു, അതിലൂടെ രാമന്റെ സാർവത്രികമായ പ്രിയത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തടയുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ നദിയും അവരുടെ പക്ഷത്തു നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക