സർഗ്ഗം
സുമിത്ര കൗസല്യയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു
വിലപിക്കുന്ന കൗസല്യയോട് സുമിത്രയുടെ ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൾ — രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠ, പ്രകൃതിയുടെ അനുകൂലത, മഹിമ, മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറപ്പ്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ ദശരഥനോട് ഏറെനേരം വിലപിച്ചു. സ്ത്രീകളിൽ ഉത്തമയായ അവർ അങ്ങനെ വിലപിക്കുന്നതു കണ്ട് ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സുമിത്ര ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘ആര്യേ, അങ്ങയുടെ ആ മകൻ സദ്ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പുരുഷോത്തമനാണ്; ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചോ ദീനമായി കരഞ്ഞോ അങ്ങേക്ക് എന്തു നേട്ടം? രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചുപോയ മഹാബലനായ അങ്ങയുടെ മകൻ, മഹാത്മാവായ അച്ഛനെ സത്യവാദിയാക്കി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടാണ് പോയത്. ശിഷ്ടന്മാർ എന്നും നന്നായി ആചരിച്ചുപോന്നതും, മരണാനന്തരം ഫലം നൽകുന്നതുമായ ധർമത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന രാമൻ ശ്രേഷ്ഠനാണ്; അവനെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കലും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ സുമിത്രയുടെ വാക്കിന്റെ മൂലം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവർ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ വിഷയം മാറ്റുകയാണ്; സ്വയം ധർമത്തിനു മുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകം അനുചിതമാണ് എന്ന്. സുമിത്രയുടെ നിലയും വിശിഷ്ടമാണ് — അവരും പുത്രവിയോഗം അനുഭവിക്കുന്നവളാണ്, എന്നിട്ടും ആദ്യം മറ്റൊരാളുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൾ ധർമയുക്തമായ വാക്ക്’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ ആശ്വാസം വ്യാജസ്തുതിയല്ല, ധർമാനുഗതമായ സത്യംതന്നെയാണ് എന്ന്.
‘പാപമില്ലാത്ത ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും ഇവനോട് ഉത്തമമായി പെരുമാറുന്നു, എല്ലാ ജീവികളോടും ദയയുള്ളവനുമാണ്; ആ മഹാത്മാവിന് ഇതൊരു ലാഭംതന്നെയാണ്. സുഖം ശീലിച്ച വൈദേഹി, വനവാസത്തിലെ ദുഃഖം എന്താണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അങ്ങയുടെ ധർമാത്മാവായ മകനെ അനുഗമിക്കുന്നത്. ലോകത്തിൽ കീർത്തിയാകുന്ന പതാക പാറിക്കുന്ന പ്രഭുവും, സത്യവ്രതനിഷ്ഠനായ മൂർത്തീഭവിച്ച ധർമവുമായ അങ്ങയുടെ മകന് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്?’ ഇവിടെ കാട്ടിലേക്കു പോയ മൂന്നുപേരും വെവ്വേറെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ ഭ്രാതൃഭക്തിയാലും, സീത അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്വേച്ഛയാൽ അനുഗമിച്ചതിനാലും, രാമൻ കീർത്തിയാലും. സ്വന്തം മകനെക്കുറിച്ച് ‘അവനു ലാഭം’ എന്നു പറയുന്ന സുമിത്ര മാതൃസ്നേഹത്തെ ധർമംകൊണ്ട് ജയിക്കുന്നു — മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോയത് അവർക്കും നഷ്ടമാണ്, എന്നാൽ അവർ അതിനെ ലാഭമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ‘കീർത്തിയാകുന്ന പതാക പാറിക്കുന്നു’ എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ കീർത്തി കൊടിപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പാറുന്നു എന്നു ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ യശസ്സുള്ളവന് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്?
‘രാമന്റെ ഉത്തമമായ ശൗചവും മാഹാത്മ്യവും വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞിട്ട് സൂര്യൻ തന്റെ രശ്മികളാൽ അവന്റെ ശരീരത്തെ തപിപ്പിക്കാൻ മുതിരുകയില്ല. എല്ലാ കാലങ്ങളിലും കാടുകളിൽനിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന, ഉചിതമായ തണുപ്പും ചൂടുമുള്ള, മംഗളകരവും സുഖകരവുമായ കാറ്റ് രാഘവനെ സേവിക്കും. രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുന്ന പാപമില്ലാത്ത അവനെ, അച്ഛനെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ചൂടകറ്റുന്ന ചന്ദ്രൻ തണുത്ത രശ്മികളാൽ സ്പർശിച്ച് ആഹ്ലാദിപ്പിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ തിമിധ്വജന്റെ പുത്രനായ ദാനവേന്ദ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ബ്രഹ്മാവ് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയ ആ മഹാതേജസ്വിക്ക് കാട്ടിൽ എന്തു ഭയം?’ ഇവിടെ കവി പ്രകൃതിയെത്തന്നെ രാമന്റെ പരിജനമാക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികളും അവനോട് അനുകൂലമായതിനാൽ കാടും അവനു വീടുതന്നെയാകുന്നു. ഇവിടെ നാലു സാക്ഷികൾ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ, വായു, ചന്ദ്രൻ, ബ്രഹ്മദത്തമായ അസ്ത്രം; ആദ്യത്തെ മൂന്നിനാൽ കാട്ടിലെ ക്ലേശം നിവാരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, നാലാമത്തേതിനാൽ കാട്ടിലെ ഭയവും. താടകാവധത്തിനുശേഷം വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗത്തിലെ സുബാഹുവധം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ഓർമയിൽ മകന്റെ പഴയ വിജയം വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു.
‘ശൂരനായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ സ്വന്തം ബാഹുബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭയമില്ലാതെ, കാട്ടിൽ വീട്ടിലെന്നപോലെ വസിക്കും. ആരുടെ അമ്പിന്റെ വഴിയിലെത്തുമ്പോൾത്തന്നെ ശത്രുക്കൾ നാശമടയുന്നുവോ, അവന്റെ ശാസനത്തിൽ ഭൂമി എങ്ങനെ നിലകൊള്ളാതിരിക്കും? രാമന്റെ ശ്രീയും ശൗര്യവും കല്യാണസത്ത്വവുംകൊണ്ടുതന്നെ, വനവാസം കഴിഞ്ഞ് അവൻ വേഗം തന്റെ രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കും.’ ഇതാണ് ആശ്വാസത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം — ആദ്യം സുമിത്ര രാമന്റെ നിർഭയത ധർമത്തിലൂടെ കാണിച്ചു, ഇപ്പോൾ ബലത്തിലൂടെ. ‘വീട്ടിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കാടിന്റെ ഭയം നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു; ‘അമ്പിന്റെ വഴിയിലെത്തുമ്പോൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, അമ്പിന്റെ പാതയിലെത്തുമ്പോൾത്തന്നെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവന്റെ രാജ്യം മറ്റുള്ളവർക്ക് അപഹരിക്കാനാവില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശാസനത്തിൽ ഭൂമി നിലകൊള്ളേണ്ടതാണ്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ പുനഃപ്രാപ്തി സംഭാവ്യം മാത്രമല്ല, ധർമപ്രകാരം അനിവാര്യവുമാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന് സുമിത്രയുടെ വാക്കുകൾ സ്തുതിരൂപമാകുന്നു — ‘അവൻ സൂര്യന്റെയും സൂര്യനാണ്, അഗ്നിയുടെയും അഗ്നിയാണ്, പ്രഭുവിന്റെയും പ്രഭുവാണ്; ശ്രീയുടെയും അഗ്രിമമായ ശ്രീ, കീർത്തിയുടെയും കീർത്തി, ക്ഷമയുടെയും ക്ഷമ; ദേവന്മാരുടെയും ദൈവം, ഭൂതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭൂതം. ദേവീ, കാട്ടിലായാലും നഗരത്തിലായാലും അവന് എന്തു ദോഷം?’ തുടർന്ന് നിശ്ചയവാക്ക് — ‘ആ പുരുഷർഷഭൻ ഭൂമി, വൈദേഹി, ശ്രീ — ഈ മൂന്നുപേരോടുംകൂടി വേഗം അഭിഷിക്തനാകും.’ ഇവിടെ ‘സൂര്യന്റെയും സൂര്യൻ’ തുടങ്ങിയ വാക്കുകളിലൂടെ കവി രാമന്റെ പരമപുരുഷത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ ശ്ലോകങ്ങളാൽ പ്രചലിതപാഠം (വൾഗേറ്റ്) സമീക്ഷിതപതിപ്പിനെക്കാൾ കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്, ഭക്തിരസവും കൂടുതൽ സ്ഫുടമാണ്. ‘മൂന്നുപേരോടുംകൂടി’ എന്ന എണ്ണത്തിൽ ഭൂമിയും സീതയും ശ്രീയും ഒന്നിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യവും ഗൃഹവും സമ്പത്തും ഒരേസമയം മടങ്ങിവരും എന്നാണ് ഭാവം. ‘ക്ഷമയുടെയും ക്ഷമ’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — എല്ലാം സഹിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻതന്നെയാണ് ക്ഷമയ്ക്കും ആശ്രയം; ഇതിലൂടെ വനവാസം സ്വീകരിച്ചതും അവന്റെ ദൗർബല്യമല്ല, പരമമായ ബലമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന അവനെ കണ്ട് ശോകവേഗത്താൽ ആഹതരായി അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളെല്ലാം ദുഃഖജമായ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു; ദർഭമരവുരി ധരിച്ച് പോകുന്ന, പരാജയമറിയാത്ത ആ വീരനെ സീതയുടെ രൂപത്തിൽ ലക്ഷ്മി അനുഗമിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന് എന്താണ് ദുർലഭം? ധനുർധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, സ്വയം അമ്പും വാളും അസ്ത്രങ്ങളും വഹിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ നടക്കുന്ന അവന് എന്താണ് ദുർലഭം?’ ഇവിടെ ‘എന്താണ് ദുർലഭം’ എന്ന് രണ്ടു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് സുമിത്ര കൗസല്യയുടെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയം ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘സീതയെപ്പോലെ ലക്ഷ്മി’ എന്ന ഉപമയിൽ ഒരു വിശേഷമുണ്ട് — ലക്ഷ്മി സീതയുടെ ഉപമാനമല്ല, സീത ലക്ഷ്മിയുടേതാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ സാക്ഷാൽ ശ്രീരൂപത്വം ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ദർഭമരവുരി ധരിച്ചവൻ, പരാജയമറിയാത്തവൻ’ എന്ന വിരോധാഭാസവും രമണീയമാണ് — വല്കലധാരിയായിട്ടും അവൻ അജേയൻതന്നെ; ബാഹ്യവേഷം ബലത്തിന്റെ അളവുകോലല്ല.
‘വനവാസം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരുന്ന അവനെ അങ്ങു കാണും; ദേവീ, ശോകവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കുക — ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം പറയുന്നു. നിന്ദയില്ലാത്തവളേ, കല്യാണീ, ശിരസ്സുകൊണ്ട് ഈ പാദങ്ങളെ വന്ദിക്കുന്ന മകനെ, ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, അങ്ങു വീണ്ടും കാണും. വീണ്ടും പ്രവേശിച്ച്, അഭിഷിക്തനായ, മഹാശ്രീയുള്ള അവനെ കണ്ട് അങ്ങ് വേഗം കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദാശ്രു പൊഴിക്കും. ദേവീ, അങ്ങേക്കു ശോകമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ; രാമനിൽ ഒരു അമംഗളവും കാണുന്നില്ല. സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ മകനെ അങ്ങ് വേഗം കാണും.’ ‘ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വനവാസം ഒരു അസ്തമയം മാത്രമാണ്, നാശമല്ല; ഉദയം നിശ്ചിതമാണ് എന്നാണ്. ഇവിടെ സുമിത്ര ‘ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം പറയുന്നു’ എന്ന് ശപഥംപോലെ പറയുന്നു; അതിലൂടെ ആശ്വാസം വെറും സാന്ത്വനവചനമല്ല, ദൃഢമായ പ്രതിജ്ഞയായിത്തീരുന്നു. ‘അഭിഷിക്തനായ, മഹാശ്രീയുള്ളവൻ’ എന്ന ദർശനത്തിലൂടെ ഒടുവിൽ ആനന്ദാശ്രുക്കൾതന്നെ ശോകാശ്രുക്കളുടെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കും എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.
‘പാപമില്ലാത്തവളേ, ഈ ജനങ്ങളെ മുഴുവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടത് അങ്ങുതന്നെയായിരിക്കെ, ഇപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ഈ തളർച്ച എന്തിനു വരുത്തുന്നു? ദേവീ, രാഘവൻ മകനായുള്ള അങ്ങ് ദുഃഖിക്കേണ്ടവളല്ല; ലോകത്തിൽ രാമനെക്കാൾ സന്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റൊരാളില്ല. സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടി അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്ന മകനെ കണ്ട്, വർഷകാലമേഘനിരപോലെ, അങ്ങ് വേഗം ആനന്ദാശ്രു പൊഴിക്കും.’ ഇവിടെ സുമിത്ര രാജമാതാവിന്റെ കർതവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആരുടെ ധൈര്യത്താൽ അന്തഃപുരവും നഗരവും മുഴുവൻ നിലനിൽക്കുന്നുവോ, അവരുടെ തളർച്ച എല്ലാവരുടെയും തളർച്ചയാണ്. ‘മേഘനിരപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലും ഔചിത്യമുണ്ട് — വർഷകാലത്ത് മേഘം ജലം വർഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ ജലം വിളകളെ വളർത്തുന്നതാണ്; അതുപോലെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ ശോകാശ്രുക്കളെപ്പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല, എല്ലാറ്റിനെയും നനയ്ക്കുന്നു.
‘വരദനായ അങ്ങയുടെ മകൻ വേഗം അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തി, മൃദുവും തടിച്ചതുമായ കൈകൾകൊണ്ട് അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ അമർത്തും. അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് നമസ്കരിക്കുന്ന, സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടിയ ശൂരനായ മകനെ, മേഘനിര പർവതത്തെ എന്നപോലെ, അങ്ങ് ആനന്ദാശ്രുക്കളാൽ നനയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾകൊണ്ടുള്ള ഉപചാരത്തിൽ കുശലയും നിന്ദയില്ലാത്തവളും സുന്ദരിയുമായ സുമിത്രാദേവി പലവിധ വാക്കുകളാൽ രാമന്റെ അമ്മയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ഇത്രയും പറഞ്ഞ് വിരമിച്ചു. നരദേവപത്നിയായ രാമമാതാവിന്റെ ശരീരത്തിലെ ശോകം, ലക്ഷ്മണമാതാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശരത്കാലത്തിലെ അല്പജലമുള്ള മേഘംപോലെ, ഉടനടി നശിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും രാമന്റെ വഴിയിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘ശരത്കാലത്തിലെ അല്പജലമുള്ള മേഘം’ എന്ന ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — ശരത്തിൽ മേഘം കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അതിൽ ജലം കുറവാണ്, അതിനാൽ അതു വേഗം അലിഞ്ഞുപോകുന്നു; അതുപോലെ ഉചിതമായ വാക്കിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ട ശോകം ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് നശിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ പരസ്പരസാന്ത്വനം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി അയോധ്യയുടെ അന്തഃപുരത്തിൽ ധൈര്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥