സർഗ്ഗം
കൗസല്യയുടെ വിലാപം
ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന ദശരഥനോട് കൗസല്യയുടെ ശോകവചനങ്ങൾ — കൈകേയീനിന്ദ, കാട്ടിലേക്കു പോയവരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, മടങ്ങിവരവിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ്, ശോകാഗ്നിയുടെ വർണന
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അർധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ദൃഷ്ടി രാമനെ പിന്തുടർന്നുപോയി, ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ആ കൗസല്യതന്നെ, ശോകത്താൽ തളർന്ന പാർഥിവനെ ശയ്യയിൽ കണ്ട്, സ്വയം പുത്രശോകത്താൽ ആർത്തയായി, മഹീപതിയോടു പറഞ്ഞു. അവരുടെ ആദ്യവാക്ക് കൈകേയിയുടെ നിന്ദയാണ് — ‘നരശാർദൂലനായ രാഘവനിൽ വിഷം തുപ്പിയശേഷം കൈകേയി പടംപൊഴിച്ച സർപ്പിണിയെപ്പോലെ സ്വച്ഛന്ദമായി വിഹരിക്കും. രാമനെ നാടുകടത്തി ആഗ്രഹം സാധിച്ച്, മനസ്സുറച്ച ആ ഭാഗ്യവതി വീട്ടിലെ ദുഷ്ടസർപ്പത്തെപ്പോലെ എന്നെ ഇനിയും ഭയപ്പെടുത്തും.’ ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ ഇരട്ടദുഃഖം കാണിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് പുത്രവിയോഗം, മറുവശത്ത് ആ പുത്രനെ പുറത്താക്കിയവളോടൊപ്പം ഒരേ അന്തഃപുരത്തിൽ കഴിയേണ്ടിവരുന്നത്. കൂടാതെ ‘വിഷം തുപ്പി’ എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങൾ ആകസ്മികമായ കോപമല്ല, ഏറെക്കാലം സഞ്ചയിച്ച വിഷമാണ് എന്ന്. ‘ആഗ്രഹം സാധിച്ച്, മനസ്സുറച്ച’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളും മൂർച്ചയേറിയതാണ് — അവൾ തൃപ്തയാണെന്നു മാത്രമല്ല, നിശ്ചലചിത്തയുമാണ്; അതിനാൽത്തന്നെ കൗസല്യയുടെ ഭയം ഉചിതമാണ്.
‘രാമൻ ഈ നഗരത്തിൽത്തന്നെ ഭിക്ഷയെടുത്ത് വീട്ടിൽ വസിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ മകനെ അവളുടെ ദാസനാക്കിയിരുന്നെങ്കിൽപ്പോലും ആ വരം എനിക്കു ശ്രേഷ്ഠമായിരുന്നു; കാണാനെങ്കിലും കഴിയുമായിരുന്നല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവർ ഒരു ഉപമ പറയുന്നു — ആഹിതാഗ്നി പർവദിനത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ഭാഗം രാക്ഷസർക്കു നൽകുന്നതുപോലെ, കൈകേയി രാമനെ അവന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇഷ്ടംപോലെ വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് വനയാത്രയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത — ‘നാഗരാജനെപ്പോലെ നടക്കുന്ന, മഹാബാഹുവും ധനുർധരനുമായ വീരൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി നിശ്ചയമായും ഇപ്പോൾ കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കുകയാവും. ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ മൂന്നുപേരും, കൈകേയിയുടെ അനുമതിയോടെ അങ്ങുതന്നെയാണ് അവരെ വനവാസത്തിനായി ഉപേക്ഷിച്ചത്. അവർക്ക് ഇനി മറ്റെന്ത് അവസ്ഥയാണ് ഉണ്ടാവുക? രത്നങ്ങളില്ലാത്ത, തരുണരായ, ഫലകാലത്തിൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ട ആ ദീനർ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ കഴിയും?’ ഇവിടെ ‘പർവദിനത്തിൽ ആഹിതാഗ്നി’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — യാഗഭാഗം ദേവന്മാരുടെ അവകാശമാണ്; അതു മറ്റൊരാൾക്കു നൽകാൻ ആർക്കും അധികാരമില്ല. അതുപോലെ യൗവരാജ്യം രാമന്റെ അവകാശമായിരുന്നു. ‘ഫലകാലത്തിൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി പ്രായത്തിന്റെ ഋതുവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ട കാലത്തുതന്നെ അവർ നാടുകടത്തപ്പെട്ടു. കൗസല്യയുടെ തർക്കം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ദാസ്യംപോലും സഹിക്കാം, വിയോഗമാകട്ടെ അസഹ്യമാണ്.
ഇതിനുശേഷം കൗസല്യയുടെ വിലാപം പ്രത്യാശയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘എപ്പോൾ’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു — ‘എന്റെ ശോകം അവസാനിക്കുന്ന, ഭാര്യയോടും സഹോദരനോടുംകൂടി രാഘവനെ ഇവിടെ കാണാൻ കഴിയുന്ന ആ മംഗളകാലം ഇനി വരുമോ? ‘വീരന്മാർ ഇരുവരും എത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്നു കേട്ടമാത്രയിൽ യശസ്വിനിയായ അയോധ്യ എപ്പോഴാണ് സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങളോടും ഉയർത്തിയ കൊടിമാലകളോടുംകൂടിയതാവുക? കാട്ടിൽനിന്ന് മടങ്ങിവന്ന ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാരെ കണ്ട് നഗരം എപ്പോഴാണ് പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ ഹർഷിക്കുക? കാള പശുവിനെ മുന്നിൽ നടത്തുന്നതുപോലെ, മഹാബാഹുവായ വീരൻ രഥത്തിൽ സീതയെ മുന്നിലിരുത്തി എപ്പോഴാണ് അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുക? രാജവീഥിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന ശത്രുനാശകരായ എന്റെ രണ്ടു മക്കളുടെമേൽ ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ എപ്പോഴാണ് മലർപ്പൊരി വിതറുക?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ശോകം കോപത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യാശയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘എപ്പോൾ’ എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അമ്മയുടെ മനസ്സ് വർത്തമാനത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയിലേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു. ‘പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ’ എന്ന ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സാഗരം ജലംകൊണ്ടെന്നപോലെ നഗരം ജനങ്ങളാൽ നിറയും എന്നാണ്. അവർ മകന്റെ ക്ഷേമം മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്, നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവവും ചിന്തിക്കുന്നു എന്നത് അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ആകാംക്ഷ തുടർന്ന് ചിത്രരൂപമാകുന്നു. ‘ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ്, ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആയുധങ്ങളും വാളുകളുമായി, കൊടുമുടികളുള്ള രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അവർ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് ഞാൻ എപ്പോൾ കാണും? ബ്രാഹ്മണകന്യകമാർ പൂക്കളും പഴങ്ങളും അർപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഹർഷത്തോടെ എപ്പോഴാണ് നഗരത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുക? ബുദ്ധിയിൽ പക്വതയെത്തിയ, പ്രായത്തിൽ ദേവതുല്യപ്രഭയുള്ള ആ ധർമാത്മാവ്, നല്ല മഴപോലെ ജനങ്ങളെ ലാളിച്ചുകൊണ്ട് എപ്പോഴാണ് അടുത്തെത്തുക?’ ഇവിടെ ‘നല്ല മഴപോലെ ലാളിക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — രാജകുമാരൻ പ്രജയെ ഉപകാരംകൊണ്ടാണ് പോഷിപ്പിക്കുന്നത്, ദണ്ഡംകൊണ്ടല്ല; മഴപോലെ എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ വർഷിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അമ്മയുടെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ പുത്രരൂപം മാത്രമല്ല, രാജരൂപവും തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. ‘കൊടുമുടികളുള്ള രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ആയുധധാരികളായ ആ രണ്ടുപേരുടെയും ഉന്നതിയും സ്ഥൈര്യവും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന് അവർ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു — ‘വീരാ, നിസ്സംശയം മുമ്പ് ഞാൻ ക്രൂരയായിരുന്നിരിക്കണം, പാൽ കുടിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കിടാങ്ങളുടെ അമ്മമാരുടെ മുലകൾ ഞാൻ ഛേദിച്ചിരിക്കണം; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.’ തുടർന്ന് പ്രസിദ്ധമായ ദൃഷ്ടാന്തം — ‘സിംഹം ബലമായി വാത്സല്യമുള്ള, ഇളംകിടാവുള്ള പശുവിനെ കിടാവില്ലാത്തവളാക്കുന്നതുപോലെ, കൈകേയി എന്നെ മകനിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തി.’ തുടർന്ന് അമ്മയുടെ അന്തിമകാരണം — ‘ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വിശാരദനായ ആ മകനില്ലാതെ, ഏകപുത്രയായ എനിക്കു ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ ‘ഏകപുത്ര’ എന്ന പദം നിർണായകമാണ് — കൈകേയിക്ക് ഭരതനുണ്ട്, സുമിത്രയ്ക്കു രണ്ടുപേരും; കൗസല്യയ്ക്കാകട്ടെ ഒരാൾ മാത്രം. ‘വാത്സല്യമുള്ളവൾ കിടാവില്ലാത്തവളാകുന്നു’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ചേർച്ചയും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — വാത്സല്യമുള്ളവൾക്കുതന്നെയാണ് കിടാവില്ലായ്മ ഏറ്റവും ദുസ്സഹം. ‘ക്രൂരയായിരുന്നു’ എന്ന ആത്മനിന്ദയും ശോകത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ദുഃഖിതൻ കാരണം തന്നിൽത്തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നു, അതുമൂലം ദുഃഖം ഇരട്ടിക്കുന്നു.
ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘പ്രിയപുത്രനെയും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെയും കാണാതെ എന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഒട്ടും ശക്തി കാണുന്നില്ല.’ സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറുന്നു, അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘവൃത്തം വരുന്നു, അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ആവേഗം കേൾക്കാനാകുന്നു — ‘വേനലിൽ ഉത്തമപ്രഭയുള്ള ഭഗവാൻ ദിവാകരൻ രശ്മികളാൽ ഈ ഭൂമിയെ തപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, പുത്രശോകത്തിൽനിന്നുണ്ടായ, അത്യന്തം ദോഷകരമായ ഈ അഗ്നി ഇന്ന് എന്നെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു.’ ഈ സർഗത്തിലൂടെ കവി ദശരഥന്റെ ശോകത്തെ കൗസല്യയുടെ ശോകംകൊണ്ട് പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമിത്ര ഇതേ കൗസല്യയെ ആശ്വസിപ്പിക്കും, അതോടെ ശോകത്തിനുള്ള പ്രതിവിധി ആരംഭിക്കും. ‘മഹാഹിതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ശോകം വെറും വേദനയല്ല, പ്രാണഹാനികരമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥