സർഗ്ഗം
ദശരഥന്റെ വിലാപവും കൈകേയീപരിത്യാഗവും
രഥത്തിന്റെ പൊടി മറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവിന്റെ പതനം, കൈകേയിയെ ഉപേക്ഷിക്കൽ, നഗരപ്രവേശം, കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലെ വിലാപം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അയോധ്യ ശോകത്താൽ നടുങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ കവി വീണ്ടും ദശരഥനിലേക്കുതന്നെ തിരിയുന്നു. പുറപ്പെട്ടുപോയ രാമന്റെ രഥത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പൊടിയുടെ രൂപം കാണാവുന്നിടത്തോളം ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥൻ തന്റെ കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ചില്ല — ദൃഷ്ടി മാറ്റിയില്ല. അത്യന്തം ധാർമികനായ പ്രിയപുത്രനെ കാണാവുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം ഭൂമിയിൽ, മകനെ കാണാനായി, വളരുന്നതുപോലെ തോന്നി — ഉയർന്നുനിന്ന് ദൂരേക്കു കാണാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാമന്റെ പൊടിപോലും കാണാതായപ്പോൾ ആ ഭൂപൻ ആർത്തനും വിഷണ്ണനുമായി നിലത്തുവീണു. പൊടി കാണുന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ചരട്; അതു മുറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീഴുന്നു. ‘കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ചില്ല’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദൃഷ്ടിയുടെ ആസക്തി പറയപ്പെടുന്നു; ‘വളരുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിലൂടെ വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ഉത്കണ്ഠ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി ദർശനത്തിൽനിന്ന് അദർശനത്തിലേക്കും, അദർശനത്തിൽനിന്ന് പതനത്തിലേക്കുമുള്ള ഗതി വർണിക്കുന്നു.
വീണുകിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതുകൈയുടെ അടുത്തേക്ക് കൗസല്യ ചെന്നു, മറുവശത്തേക്ക് സുന്ദരിയായ കൈകേയിയും. നയവും ധർമവും വിനയവും നിറഞ്ഞ രാജാവ് കൈകേയിയെ നോക്കി, വേദനിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ അവളോടു പറഞ്ഞു — ‘കൈകേയീ, പാപനിശ്ചയമുള്ളവളേ, എന്റെ അംഗങ്ങളെ തൊടരുത്. നിന്നെ കാണാൻപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; നീ എന്റെ ഭാര്യയല്ല, ബന്ധുവുമല്ല.’ വരം നൽകുന്ന സമയത്ത് മൗനം മാത്രം ആശ്രയിച്ച രാജാവ് ഇപ്പോൾ സ്പർശംപോലും വിലക്കുന്നു — ശോകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിനെ സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നു. ‘നയവും ധർമവും വിനയവും നിറഞ്ഞ’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ വാക്ക് വെറും കോപമല്ല, ആലോചിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ് എന്നാണ്. കൗസല്യ വലതുവശത്ത്, കൈകേയി മറുവശത്ത് — സ്ഥാനഭേദത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി ഇരുവരുടെയും ബന്ധത്തിന്റെ ഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
രാജാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘നിന്നെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവർക്ക് ഞാൻ ആരുമല്ല, അവർ എനിക്കും ആരുമല്ല. അർഥത്തിൽ മാത്രം താത്പര്യമുള്ള, ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ നിന്റെ കൈ പിടിച്ചതും, അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തതും — അതെല്ലാം ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭരതൻ ഈ അക്ഷയമായ രാജ്യം ലഭിച്ച് സന്തുഷ്ടനാകുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ എനിക്കുവേണ്ടി പിതൃകർമമായി നൽകുന്നതൊന്നും എന്നിലെത്താതിരിക്കട്ടെ.’ പാണിഗ്രഹണവും അഗ്നിപരിണയനവും ഉപേക്ഷിച്ചതോടെ വിവാഹബന്ധംതന്നെ മുറിഞ്ഞു; പിണ്ഡോദകം വിലക്കിയതോടെ പുത്രബന്ധവും നിരസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതാണ് വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. ‘അക്ഷയമായ രാജ്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ അക്ഷയത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ രാജാവിന്റെ വാക്കിൽ അതുതന്നെ നിന്ദാവിഷയമാകുന്നു.
പിന്നീട് പൊടിപുരണ്ട നരാധിപനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച കൗസല്യാദേവി അപ്പോൾ മടങ്ങി. ആഗ്രഹപൂർവം ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ കൊന്നവനെപ്പോലെ, കൈകൊണ്ട് അഗ്നിയെ തൊട്ടവനെപ്പോലെ, ആ ധർമാത്മാവ് രാഘവപുത്രനെ ഓർത്ത് അനുതപിച്ചു — താൻ ചെയ്തതിന്റെ പരിഹരിക്കാനാവായ്മയാണ് ഈ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി രഥമാർഗത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ രൂപം, ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യന്റെ രൂപംപോലെ, ശോഭിച്ചില്ല. ‘നിവൃത്ത്യൈവ നിവൃത്ത്യൈവ’ (തിരിഞ്ഞുനോക്കി, തിരിഞ്ഞുനോക്കി) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള പിൻനോട്ടം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; രഥമാർഗത്തിലെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിനു ശേഷിക്കുന്ന ആശ്രയം. കൗസല്യ ആക്ഷേപിക്കുന്നില്ല, വിലപിക്കുന്നില്ല; വീണുകിടക്കുന്ന ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവരുടെ ശീലം. ബ്രഹ്മഹത്യയുടെയും അഗ്നിസ്പർശത്തിന്റെയും രണ്ട് ഉപമകൾ പാപത്തിന്റെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത ഫലത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും ഉണ്ടായിരുന്നു, ഇവിടെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
ദുഃഖാർത്തനായ അദ്ദേഹം പ്രിയപുത്രനെ ഓർത്ത് വിലപിച്ചു; മകൻ നഗരാതിർത്തിയിലെത്തി എന്നറിഞ്ഞ് പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ മകനെ വഹിക്കുന്ന മുഖ്യവാഹനങ്ങളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ വഴിയിൽ കാണുന്നുണ്ട്, ആ മഹാത്മാവിനെയാകട്ടെ കാണുന്നില്ല. ചന്ദനം പൂശി തലയണകളിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങുകയും, വിലപ്പെട്ട സ്ത്രീകളാൽ വീശപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്ന എന്റെ ഉത്തമപുത്രൻ, ഇന്ന് നിശ്ചയമായും എവിടെയെങ്കിലും ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ, മരക്കഷണമോ കല്ലോ തലയണയാക്കി ഉറങ്ങും.’ സുഖശയ്യയും വനശയ്യയും തമ്മിലുള്ള ഈ വിരോധം ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അച്ഛന്റെ സങ്കല്പത്തിൽത്തന്നെ മകന്റെ കഷ്ടപ്പാട് പ്രത്യക്ഷമെന്നപോലെ തെളിയുന്നു. ‘കാൽപ്പാടുകൾ വഴിയിൽ കാണുന്നു, ആ മഹാത്മാവിനെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വരിയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ മർമസ്പർശി — അടയാളങ്ങൾ ശേഷിക്കുന്നു, അടയാളമിട്ടവനാകട്ടെ പോയിക്കഴിഞ്ഞു. ചന്ദനം പൂശിയവൻ, തലയണയിൽ ഉറങ്ങുന്നവൻ, വിശറികൊണ്ടു വീശപ്പെടുന്നവൻ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പഴയ സുഖം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ട്, പിന്നെ മരച്ചുവടും മരക്കഷണവും കല്ലും പറഞ്ഞ് കവി വിരോധം തീവ്രമാക്കുന്നു. ഇതാണ് അച്ഛന്റെ ശോകത്തിന്റെ സ്വരൂപം — അദ്ദേഹം വർത്തമാനം കാണുന്നില്ല, സങ്കല്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.
‘ദീനനായി, പൊടിപുരണ്ട്, നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കും — നീരുറവയിൽനിന്ന് പിടിയാനകളുടെ നായകനായ കൊമ്പനാന എഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ. ലോകനാഥനും ദീർഘബാഹുവുമായ രാമൻ അനാഥനെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു പോകുന്നത് വനചാരികളായ മനുഷ്യർ നിശ്ചയമായും കാണും. ജനകന്റെ പ്രിയപുത്രിയും എപ്പോഴും സുഖം ശീലിച്ചവളുമായ സീത ഇന്ന് മുള്ളുകളിൽ ചവിട്ടി ക്ഷീണിച്ച് കാട്ടിലേക്കു പോകും. കാടിനെ അറിയാത്ത അവൾ ഹിംസ്രജന്തുക്കളുടെ ഗംഭീരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ഗർജനം കേട്ട് നിശ്ചയമായും ഭയപ്പെടും.’ ‘ലോകനാഥൻ അനാഥനെപ്പോലെ’ എന്ന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ അവസ്ഥ തീവ്രമായി കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും നാഥനായവൻതന്നെ അനാഥനെപ്പോലെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. നീരുറവയിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്ന ഗജരാജന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ഗാംഭീര്യവും ശരീരബലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ ‘ദീനനായി, പൊടിപുരണ്ട്’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും. സീതയുടെ വർണനയിൽ ‘എപ്പോഴും സുഖം ശീലിച്ചവൾ’ എന്ന പദംതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — എപ്പോഴും സുഖത്തിന് അർഹയായവൾ മുള്ളുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാട്ടിലെ ശബ്ദങ്ങൾപോലും അവൾക്കു ഭയകാരണമാകും എന്ന് അച്ഛൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മകന്റെ ദുഃഖം വർണിക്കുമ്പോഴും രാജാവ് സീതയുടെ ദുഃഖം മറക്കുന്നില്ല; മരുമകളുടെ കാര്യത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാത്സല്യം തുല്യംതന്നെ.
‘കൈകേയീ, നീ ആഗ്രഹം സഫലമായവളാകുക, വിധവയായി രാജ്യത്തിൽ വസിച്ചുകൊള്ളുക; ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല.’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ജനക്കൂട്ടത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശ്മശാനസ്നാനം കഴിഞ്ഞവനെപ്പോലെ രാജാവ് അശുഭമായിത്തീർന്ന ആ ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹം കണ്ടു — ചത്വരങ്ങളും ഭവനങ്ങളുടെ അകങ്ങളും ശൂന്യമായ, കടകളും വേദികകളും അടച്ച, ക്ഷീണിതരും ദുർബലരും ദുഃഖാർത്തരുമായ ജനങ്ങളുള്ള, രാജവീഥികളിൽ ആൾത്തിരക്കില്ലാത്ത ആ നഗരം. ആ നഗരമാകെ നോക്കിക്കണ്ട്, രാമനെത്തന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സൂര്യൻ മേഘത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ രാജാവ് ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘അപസ്നാതൻ’ എന്നാൽ ശ്മശാനത്തിൽനിന്നു വന്ന് കുളിച്ചവൻ എന്ന ഉപമ; അതിലൂടെ രാജാവിന്റെ ശോകം മൃതകസംസ്കാരത്തിനുശേഷമുള്ളതുപോലെയായി എന്ന് ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ആഗ്രഹം സഫലമായവളാകുക’ എന്ന വാക്ക് ഒരു ശാപംപോലെ തോന്നുന്നു; ‘വിധവയായി രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവ് തന്റെ മരണം ഉറപ്പായതുപോലെ സംസാരിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ വർണനയിൽ ചത്വരങ്ങൾ ശൂന്യം, കടകൾ അടഞ്ഞത്, രാജവീഥികൾ ആൾത്തിരക്കില്ലാത്തവ — മൂന്ന് അടയാളങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. സൂര്യൻ മേഘത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് തേജസ്സിന്റെ മറയലിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ പ്രവേശവും ഉത്സവത്തോടെയല്ല, ജനക്കൂട്ടത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിലാപത്തോടെയാണ് ഉണ്ടായത്.
രാമനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനുമില്ലാത്ത ആ ഭവനം, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ റാഞ്ചിക്കൊണ്ടുപോയ ഇളക്കമറ്റ മഹാതടാകംപോലെയായിരുന്നു. തുടർന്ന് ഇടറുന്ന സ്വരത്തോടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് വസുധാധിപൻ മൃദുവും അർഥം മങ്ങിയതും ദീനവും സ്വരമില്ലാത്തതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘രാമമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് എന്നെ വേഗം കൊണ്ടുപോവുക; മറ്റെവിടെയും എന്റെ ഹൃദയത്തിന് ആശ്വാസം ലഭിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനെ ദ്വാരപാലകർ അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോയി കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിൽ വിനീതരായി കിടത്തി — ശയ്യയിൽ ശയിപ്പിച്ചു. ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ റാഞ്ചിയ തടാകത്തിന്റെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — വെള്ളം അവിടെത്തന്നെയുണ്ട്, എന്നാൽ പ്രാണൻ പോയിരിക്കുന്നു. ‘ഗദ്ഗദശബ്ദൻ’ എന്ന ബഹുവ്രീഹിയിലൂടെ വാക്കിന്റെ ഇടർച്ച പറയപ്പെടുന്നു; ‘മന്ദാർഥം’, ‘അസ്വരം’ എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ വാക്കിന്റെ അസ്പഷ്ടതയും ദീനതയും. ദ്വാരപാലകരും വിനയത്തോടെതന്നെ പെരുമാറുന്നു — രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് അവർ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, സേവ മാത്രം ചെയ്യുന്നു. കൗസല്യയുടെ ഗൃഹംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, കാരണം അവിടെയാണ് രാമന്റെ സ്മരണ കൂടുതൽ സജീവം. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു.
അവിടെ കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ശയ്യയിൽ കയറിക്കിടന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങിത്തന്നെയിരുന്നു — സ്ഥലം മാറിയതുകൊണ്ട് ശോകം ശമിക്കുന്നില്ല. രണ്ടു പുത്രന്മാരും മരുമകളുമില്ലാത്ത ആ ഭവനം, ചന്ദ്രൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെ രാജാവു കണ്ടു. അതു കണ്ട് വീര്യവാനായ മഹാരാജാവ് കൈയുയർത്തി ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു — ‘ഹാ രാമാ, നീ ഞങ്ങൾ ഇരുവരെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവല്ലോ. ആ കാലംവരെ ജീവിച്ചിരിക്കുകയും, മടങ്ങിവന്ന രാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കാണുകയും ചെയ്യുന്ന ആ നരോത്തമന്മാർ എത്ര സുഖിതർ!’ ഇവിടെ രാജാവ് തന്റെ മരണംതന്നെ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷംവരെ ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ലുലിതം’ എന്ന പദം ചഞ്ചലതയും മ്ലാനതയും കുറിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ഭവനത്തിന്റെ ശോഭാഹാനി പറയപ്പെടുന്നു — നക്ഷത്രങ്ങളുണ്ട്, പക്ഷേ ചന്ദ്രനില്ല. കൈയുയർത്തുന്നത് ആക്രന്ദനത്തിന്റെ ആംഗികമായ അടയാളമാണ്. ‘ഞങ്ങൾ ഇരുവരെയും’ എന്ന ദ്വിവചനത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്നെയും കൗസല്യയെയും ഒന്നിച്ചെണ്ണുന്നു. ‘എത്ര സുഖിതർ’ എന്ന വാക്ക് അസൂയയല്ല, തന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അല്പതയുടെ സ്വീകാരമാണ്.
പിന്നീട് തനിക്കു കാളരാത്രിപോലെയുള്ള രാത്രി വന്നെത്തിയപ്പോൾ, അർധരാത്രിയിൽ ദശരഥൻ കൗസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘കൗസല്യേ, ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; നിന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്നെ നന്നായി തൊടുക. എന്റെ ദൃഷ്ടി രാമനെ പിന്തുടർന്നുപോയി, അത് ഇതുവരെ മടങ്ങിവന്നിട്ടില്ല.’ രാമനെത്തന്നെ ചിന്തിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന നരേന്ദ്രനെ കണ്ട്, കൂടുതൽ ആർത്തയായ കൗസല്യാദേവി അടുത്തിരുന്ന് കഠിനമായി വിലപിച്ചു. ഈ അന്ധത ശോകജന്യമാണ്, എന്നാൽ മുമ്പത്തെ ബ്രാഹ്മണശാപത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലുമാണ് — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ആ ശാപം അദ്ദേഹംതന്നെ പറയുന്നുണ്ട്. സർഗാന്തത്തിൽ കൗസല്യയുടെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു, അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം. ‘ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് കണ്ണുകളുടെ തേജോഹാനിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ദൃഷ്ടി രാമനോടൊപ്പം പോയി എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അതിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു. കൗസല്യ അടുത്തിരിക്കുന്നതും സേവയുടെതന്നെ രൂപമാണ്; അവർ ആക്ഷേപിക്കുന്നില്ല, അടുത്തിരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടു വൃദ്ധരുടെ മൗനസംവാദത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥