സർഗ്ഗം
അന്തഃപുരത്തിന്റെയും നഗരത്തിന്റെയും വിലാപം
അന്തഃപുരസ്ത്രീകളുടെ ആർത്തനാദം, അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, നഗരവാസികളുടെ ദൈന്യം, അയോധ്യയുടെ നടുക്കം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ രഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു, രാജാവ് ഭാര്യമാരോടൊപ്പം അവനെ നോക്കിക്കൊണ്ടു നിന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി ദൃഷ്ടി നഗരത്തിൽനിന്ന് അന്തഃപുരത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് നഗരത്തിൽനിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ വലിയ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു. രാജാവിന്റെ പത്നിമാർ വിലപിക്കുന്നു — ‘അനാഥരും ദുർബലരും ദീനരുമായ ഈ ജനങ്ങളുടെ ഗതിയും ശരണവുമായിരുന്ന ആ നാഥൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’ ‘ഗതി’ എന്നാൽ ആശ്രയം, ‘ശരണം’ എന്നാൽ ആപത്തിലെ രക്ഷ, ‘നാഥൻ’ എന്നാൽ മനോരഥങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നവൻ — മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ രാമന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള ഉപകാരിത്വം പറയപ്പെടുന്നു. ‘കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, പോകുമ്പോഴും രാമൻ അച്ഛനെയും അമ്മമാരെയും നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പോകുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അവർ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടാലും കോപിക്കാത്തവൻ, കോപം ജനിപ്പിക്കുന്നവ ഒഴിവാക്കുന്നവൻ, കോപിച്ച എല്ലാവരെയും പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നവൻ, മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തിൽ തുല്യദുഃഖിതനാകുന്നവൻ — അവൻ എവിടേക്കു പോകുന്നു? ആ മഹാതേജസ്വി അമ്മയായ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ ഞങ്ങളോടും പെരുമാറുന്നു; ആ മഹാത്മാവ് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? കൈകേയിയാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവിനാൽ കാട്ടിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കപ്പെട്ട, ഈ ജനങ്ങളുടെയും ജഗത്തിന്റെയും രക്ഷകനായ അവൻ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലും ‘എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്’ എന്ന പദം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പുനരുക്തിതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ സ്വരൂപം — ചോദ്യം ഉത്തരം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, വേദന മാത്രം വഹിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവിനാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവും പീഡിതനാണ്, ദോഷിയല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ രാജ്ഞിമാർ കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; അവരുടെ വാക്കുകൾ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സ്മരണ മാത്രമാണ്.
അവർ ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു — ‘ഹോ, രാജാവ് ബോധമറ്റവൻതന്നെ, ജീവലോകത്തിന്റെ നാശം വരുത്തുന്നതുപോലെ ധർമിഷ്ഠനും സത്യവ്രതനുമായ രാമനെ വനവാസത്തിന് അയയ്ക്കുന്നുവല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും കിടാങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെ ദുഃഖാർത്തരായി കരഞ്ഞു, ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കളുടെ കരച്ചിൽ എന്ന ഉപമ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, കാരണം പുത്രവിയോഗമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യമായ ശോകകാരണം. അന്തഃപുരത്തിലെ ആ ഘോരമായ ആർത്തനാദം കേട്ട് പുത്രശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന ദശരഥമഹീപതി അതീവ ദുഃഖിതനായി. രാജാവിന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാണ് — സ്വന്തം പുത്രവിയോഗവും മറ്റുള്ളവരുടെ വിലാപവും. ‘ബോധമറ്റവൻ’ എന്ന കഠോരമായ വാക്കും ഇവിടെ നിന്ദയ്ക്കല്ല, വിസ്മയത്തിനാണ് പറയപ്പെട്ടത് — രാജാവിന്റെ ബുദ്ധി എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ മോഹിതമായത് എന്ന്.
ആ ദിവസം അഗ്നിഹോത്രങ്ങൾ ഹോമിക്കപ്പെട്ടില്ല, ഗൃഹസ്ഥന്മാർ പാചകം ചെയ്തില്ല, പ്രജകൾ ജോലി ചെയ്തില്ല, സൂര്യൻ മറഞ്ഞുപോയി. ആനകൾ ഉരുളകൾ താഴെയിട്ടു, പശുക്കൾ കിടാങ്ങൾക്കു പാൽ കൊടുത്തില്ല, കടിഞ്ഞൂൽ പുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും അമ്മ സന്തോഷിച്ചില്ല. ഈ വാക്യങ്ങളിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ശോകം മനുഷ്യരിൽ മാത്രമല്ല, യാഗത്തിലും വീട്ടിലും മൃഗങ്ങളിലും പ്രകൃതിയിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന്. തുടർന്ന് ത്രിശങ്കുവും ചൊവ്വയും വ്യാഴവും ബുധനും — ഈ ദാരുണഗ്രഹങ്ങൾ ചന്ദ്രനെ സമീപിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചു. ജ്യോതിഷത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ പീഡ രാജാവിനും കുലത്തിനും അനിഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ഉത്പാതവർണനം വരാനിരിക്കുന്ന ദശരഥമരണത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ഗൃഹസ്ഥന്മാരുടെ പാചകമില്ലായ്മ, പ്രജകളുടെ കർമത്യാഗം, പശുക്കളുടെ വാത്സല്യലോപം — ഈ മൂന്നും ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ മൂലങ്ങളാണ്; അവ വികൃതമായപ്പോൾ സമൂഹജീവിതം മുഴുവൻ സ്തംഭിച്ചു എന്നറിയാം.
നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശമറ്റവയായി, ഗ്രഹങ്ങൾ തേജസ്സറ്റവയായി; വിശാഖ ആകാശത്തിൽ പുകമൂടിയതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ് വിശാഖ; അതു പുകമൂടിയത് കുലത്തിന്റെതന്നെ സങ്കടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാസമുദ്രംപോലെയായിരുന്നു കാർമേഘനിര; രാമൻ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ നഗരം ഇളകിയാടി — അയോധ്യയിൽ ഭൂകമ്പംപോലെ ഉണ്ടായി. എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങി ഇരുട്ടുമൂടിയതുപോലെയായി; ഗ്രഹമോ നക്ഷത്രമോ ഒന്നും പ്രകാശിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ കവി മൂന്നു തലങ്ങളിൽ — ആകാശത്തിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും — ഒരേ വൈകൃതം കാണിക്കുന്നു. ‘കാലികാ’ എന്നാൽ മേഘനിര; കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ചാഞ്ചല്യവും പറയപ്പെടുന്നു. ‘പ്രചചാല’ (ഇളകിയാടി) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭൂമിയുടെ കമ്പനം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുടെ ഭംഗവും ധ്വനിക്കുന്നു.
പെട്ടെന്ന് നഗരവാസികളെല്ലാം ദൈന്യത്തിലായി; ആഹാരത്തിലോ വിഹാരത്തിലോ ആരും മനസ്സുവച്ചില്ല. തുടരെത്തുടരെയുള്ള ശോകത്താൽ തപിച്ച്, എപ്പോഴും ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്, അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളെല്ലാം ജഗതീപതിയായ ദശരഥനെക്കുറിച്ച് ആക്രോശിച്ചു — രാജാവിനെത്തന്നെയാണ് അവർ ആക്ഷേപിക്കുന്നത്, കാരണം സത്യരക്ഷയുടെ വില നൽകുന്നത് നഗരമാണ് എന്ന് അവർ കരുതുന്നു. രാജവീഥിയിലെത്തിയ ജനങ്ങൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായിരുന്നു; സന്തോഷവാനായ ഒരാളെയും കാണാനില്ല, എല്ലാവരും ശോകത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു. ‘രാജവീഥിയിലെത്തിയ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പൊതുസ്ഥലം പറയപ്പെടുന്നു — വീടുകളിൽ ശോകം സ്വാഭാവികമാണ്, എന്നാൽ രാജവീഥിയിൽപ്പോലും ഹർഷത്തിന്റെ ഒരു ലേശവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആഹാരത്തിൽനിന്നും വിഹാരത്തിൽനിന്നുമുള്ള പിന്മാറ്റമാണ് ശോകത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം; അതുതന്നെയാണ് കവി ഏറ്റവും ആദ്യം വർണിക്കുന്നത്. ദീർഘനിശ്വാസം മനസ്സിന്റെ ഭാരത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ അടയാളമാണ്.
തണുത്ത കാറ്റ് വീശുന്നില്ല, ചന്ദ്രൻ സൗമ്യദർശനനല്ല, സൂര്യൻ ലോകത്തെ ചൂടുപിടിപ്പിക്കുന്നില്ല — ജഗത്തു മുഴുവൻ കലങ്ങിമറിഞ്ഞിരുന്നു. സ്ത്രീകൾക്ക് മക്കളും ഭർത്താക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ആവശ്യമില്ലാത്തവരായി; എല്ലാവരും എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ മാത്രം ചിന്തിച്ചു. ‘ആവശ്യമില്ലാത്തവർ’ എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — വീട്ടിലെ സ്വാഭാവികബന്ധങ്ങൾപോലും അപ്പോൾ അർഥശൂന്യമായി തോന്നി. രാമന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായിരുന്നവരെല്ലാം മൂഢചിത്തരായി, ശോകഭാരത്താൽ ആക്രാന്തരായി, ശയനംപോലും ചെയ്തില്ല — രാത്രിയിൽ ഉറക്കംപോലും അവരെ സമീപിച്ചില്ല. തണുത്ത കാറ്റ്, സൗമ്യചന്ദ്രൻ, ചൂടുനൽകുന്ന സൂര്യൻ — ഈ മൂന്നും ഋതുചക്രത്തിലെ നിത്യങ്ങളാണ്; അവയുടെയും വൈകൃതം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ധർമത്തിനുണ്ടാകുന്ന ക്ഷതി ജഗത്തിനെ മുഴുവൻ വ്യാകുലമാക്കുന്നു എന്ന്. സുഹൃത്തുക്കളുടെ ഉറക്കമില്ലായ്മ സ്നേഹത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു.
ഒടുവിൽ കവി ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — മഹാത്മാവായ രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യ, ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത പർവതസഹിതമായ ഭൂമി ഇളകുന്നതുപോലെ ഇളകിയാടി. ഭയശോകങ്ങളാൽ ജ്വലിച്ച ആ നഗരി ആനകളോടും യോദ്ധാക്കളോടും കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളോടുംകൂടി ഘോരമായി നാദം മുഴക്കി. ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ഭൂമി എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ രക്ഷകത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; നഗരത്തിന്റെ നാദം ആനകളോടും കുതിരകളോടും യോദ്ധാക്കളോടുംകൂടിയതാണ് എന്നു പറഞ്ഞ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ശോകം സൈന്യത്തിലും വ്യാപിച്ചിരുന്നു എന്ന്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ പതനവും കൈകേയീപരിത്യാഗവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥