॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 40-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ വനയാത്ര

അച്ഛനെയും അമ്മമാരെയും വന്ദിക്കൽ, സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു, രഥത്തിൽ പുറപ്പാട്, പൗരന്മാരും ദശരഥനും പിന്തുടർന്നു വിലപിക്കുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ സീതയ്ക്ക് പാതിവ്രത്യം ഉപദേശിച്ചു, ദശരഥൻ വനവാസത്തിനു യോജിച്ച വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ വരുത്തുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൈകൂപ്പി ദീനരായി ദശരഥരാജാവിന്റെ കാൽതൊട്ടു വന്ദിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. കാൽതൊടലും പ്രദക്ഷിണവും — ഇതാണ് യാത്ര പുറപ്പെടുമ്പോൾ ശിഷ്ടന്മാരുടെ വിധി. അദ്ദേഹത്തോട് അനുവാദം വാങ്ങി, ധർമജ്ഞനായ രാഘവൻ ശോകത്താൽ മതിമറന്നിട്ടും സീതയോടൊപ്പം അമ്മയായ കൗസല്യയെ വന്ദിച്ചു; ശോകത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓർമ നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ജ്യേഷ്ഠനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ലക്ഷ്മണനും ആദ്യം കൗസല്യയെ വന്ദിച്ച്, പിന്നെ സ്വന്തം അമ്മയായ സുമിത്രയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ജ്യേഷ്ഠമാതാവ് ആദ്യം പൂജിക്കപ്പെടണം, സ്വന്തം അമ്മ പിന്നീട് — ഇതാണ് കുലമര്യാദ; ശോകവേളയിലും ലക്ഷ്മണൻ അതു ലംഘിക്കുന്നില്ല. വന്ദിക്കുന്ന മകനെ കണ്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന അമ്മയായ സുമിത്ര മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് അമ്മയുടെ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ അടയാളമാണ്; അതിലൂടെത്തന്നെ അവർ മകനെ കാടിനു നൽകുന്നു. മൂന്നുപേരുടെയും ഈ ആചരണം കവി വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു, കാരണം തുടർന്നുള്ള സർഗം മുഴുവൻ വിയോഗത്തിന്റെ കഥയാണ്. ‘ദീനർ’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ മുഖങ്ങളുടെ മ്ലാനതയാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, ധൈര്യഭംഗമല്ല.

സുമിത്ര വിലപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘മകനേ, നീ വനവാസത്തിനായിത്തന്നെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽ നന്നായി അനുരക്തനുമാണ്. ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ പോകുമ്പോൾ അവന്റെ കാര്യത്തിൽ അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്. ഈ രാമൻ ആപത്തിലായാലും സമൃദ്ധിയിലായാലും രണ്ടിടത്തും ഇവനാണ് നിന്റെ ഗതി. പുരുഷൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം. ഈ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ സനാതനമായ ആചാരം ഇതുതന്നെ — ദാനം, യാഗങ്ങളിൽ ദീക്ഷ, യുദ്ധങ്ങളിൽ ശരീരത്യാഗം; അതിനാൽ വനവാസവും കുലധർമത്തിന്റെ ഒരു അംഗംതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്ന, രാഘവനെ പ്രിയപ്പെടുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘പോവുക, പോവുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഒടുവിൽ അവർ പറഞ്ഞു — ‘രാമനെ ദശരഥനായി കരുതുക, ജനകപുത്രിയായ സീതയെ ഞാനായി കരുതുക, കാടിനെ അയോധ്യയായി കരുതുക; മകനേ, സുഖമായി പോവുക.’ ഈ വാക്കിലൂടെ അമ്മ വനവാസത്തെ നാടുകടത്തലിൽനിന്ന് തപോവാസമാക്കി മാറ്റുന്നു; സ്നേഹം ഇവിടെ ധർമത്തിലാണ് നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്, തടസ്സത്തിലല്ല. ഇതാണ് സുമിത്രയുടെ മാഹാത്മ്യം. കൗസല്യ മുമ്പ് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉപദേശിച്ചു, സുമിത്രയാകട്ടെ കരയാതെതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രണ്ട് അമ്മമാരുടെയും ഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, വീരമാതാവ് ശോകം ഒളിപ്പിച്ച് മകനെ കർതവ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു എന്ന്.

അപ്പോൾ വിനീതനും വിനയമറിയുന്നവനുമായ സുമന്ത്രൻ, മാതലി ഇന്ദ്രനോട് എന്നപോലെ, കൈകൂപ്പി കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹായശസ്സേ, രാജകുമാരാ, രഥത്തിൽ കയറുക, അങ്ങേക്കു മംഗളം. അങ്ങ് എവിടേക്കു പറയുന്നുവോ അവിടേക്ക് ഞാൻ വേഗം അങ്ങയെ എത്തിക്കും. പതിനാലു വർഷം അങ്ങ് കാട്ടിൽ വസിക്കണം; ദേവിയായ കൈകേയി നിർദേശിച്ച ആ വർഷങ്ങൾ ഇന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കേണ്ടതുണ്ട്.’ സാരഥിയുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ കാണാം — ഭക്തിയും കാലഗണനയുടെ വ്യക്തതയും. അയാൾ വിലപിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, കർതവ്യം മാത്രം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മാതലിയോടുള്ള ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ സാരഥി സാധാരണക്കാരനല്ല, ദേവസാരഥിക്കു തുല്യനാണ് എന്നാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സുമന്ത്രൻ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ വിശ്വസ്തനായിത്തീരുന്നു. രഥം ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ഉപാധിയാണ്; അതിൽ കയറുന്നതോടെയാണ് പുറപ്പാട് ഉറപ്പാകുന്നത്.

തുടർന്ന് സുന്ദരിയായ സീത സ്വയം അലങ്കരിച്ച്, ഹൃഷ്ടമായ മനസ്സോടെ സൂര്യതുല്യമായ ആ രഥത്തിൽ കയറി. ‘ഹൃഷ്ടമായ മനസ്സോടെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യമാണ് അവളുടെ ഹർഷത്തിനു കാരണം, വനവാസമല്ല. ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന അവൾക്ക് അമ്മായിയച്ഛനായ ദശരഥൻ വനവാസത്തിന്റെ വർഷങ്ങൾ എണ്ണി വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകിയിരുന്നു. അതുപോലെ സഹോദരന്മാർക്കായി ആയുധങ്ങളും കവചങ്ങളും, തുകലുറയോടുകൂടിയ ബലമുള്ള കൈക്കോട്ടും രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഒരുക്കിവച്ചിരുന്നു. തുടർന്ന് അഗ്നിതുല്യവും സ്വർണാലംകൃതവുമായ ആ രഥത്തിൽ രാമലക്ഷ്മണസഹോദരന്മാർ വേഗം കയറി. സീതയെ മൂന്നാമത്തവളായി കൂട്ടി അവർ കയറിയതു കണ്ട് സുമന്ത്രൻ, വായുവേഗത്തിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ള, ഉത്തമമായ അശ്വങ്ങളെ തെളിച്ച് രഥം മുന്നോട്ടോടിച്ചു. ഇവിടെ കവി വനവാസത്തിന്റെ സാമഗ്രികൾ മാത്രമാണ് വർണിക്കുന്നത് — രഥത്തിൽ ഭോഗോപകരണങ്ങളില്ല, ആയുധവും കവചവും കൈക്കോട്ടും മാത്രം. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന പതിനാലു വർഷങ്ങളുടെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ രക്ഷ ആവശ്യമാണ്, അധ്വാനം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതുമാണ്. സീത ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചതും വിശേഷിച്ച് ഓർക്കേണ്ടതാണ് — വധുവിന്റെ വേഷത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവൾ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നത്, കാരണം പതിസേവയാണ് അവളുടെ വ്രതം. അമ്മായിയച്ഛൻ നൽകിയ വസ്ത്രങ്ങൾ പതിനാലു വർഷത്തേക്കു മതിയാകുന്നവയായിരുന്നു; ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ വാത്സല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം മരുമകളെയും മറക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ എല്ലാം ശേഖരിച്ച് രഥം പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രഥം അയോധ്യയുടെ അവസാനത്തെ ഉപകരണമാണ്; അതിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയശേഷം അവർ കാൽനടയായിത്തന്നെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കും. അശ്വങ്ങൾക്ക് വായുവേഗത്തോടുള്ള സാമ്യം യാത്രയുടെ വേഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതുമൂലം പൗരന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ വ്യർഥമാകുന്നു.

രാഘവൻ ദീർഘകാലത്തേക്കായി മഹാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരം മൂർച്ഛിച്ചു — സൈന്യവും മൂർച്ഛിച്ചു, ജനങ്ങളും. ആ നഗരം പരിഭ്രാന്തമായി കലങ്ങിമറിഞ്ഞു; മദിച്ചു കോപിച്ച ആനകളും, കുതിരകളുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കവും നിറഞ്ഞ് വലിയ ആരവമുള്ളതായി — ആനകൾ കോപിച്ചു, കുതിരകളുടെ ആഭരണങ്ങൾ കിലുങ്ങി, എല്ലായിടത്തും കോലാഹലം. തുടർന്ന് ബാലന്മാരും വൃദ്ധന്മാരുമടക്കം അത്യന്തം പീഡിതമായ ആ നഗരം, വെയിലേറ്റു തളർന്ന ജീവി വെള്ളത്തിനു നേരെ ഓടുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ നേരെ ഓടിയടുത്തു. രാമദർശനം അവർക്ക് ദാഹശമനംപോലെയായിരുന്നു എന്ന് ഈ ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വശങ്ങളിലും പിന്നിലും തൂങ്ങിപ്പിടിച്ച്, അവനു നേരെ മുഖമുയർത്തി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാവരും പറഞ്ഞു — ‘സൂതാ, കുതിരകളുടെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചുനിർത്തുക, പതുക്കെ പതുക്കെ പോവുക; ഞങ്ങൾ രാമന്റെ മുഖം കാണട്ടെ, കാരണം ഇനി അതു ഞങ്ങൾക്കു കാണാൻ കിട്ടാത്തതാകും. ദേവഗർഭതുല്യനായ മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോഴും പിളരാത്ത രാമന്റെ അമ്മയുടെ ഹൃദയം നിശ്ചയമായും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണ്.’ നഗരവാസികളുടെ ശോകം ഇവിടെ വ്യക്തിപരം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഒരേ ശോകമായാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. കൗസല്യയുടെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണ് എന്ന വാക്ക് ആക്ഷേപമല്ല, അവരുടെ അസഹ്യമായ ദുഃഖത്തിന്റെ പരോക്ഷമായ സ്തുതിയാണ്. ‘ഞങ്ങൾ കാണട്ടെ’ എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും ഒരേ അഭിലാഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പതുക്കെ പതുക്കെ പോവുക’ എന്ന പ്രാർഥന കരുണരസത്തെ ഉത്കർഷത്തിലെത്തിക്കുന്നു — പോക്ക് തടയാൻ അവർക്കു കഴിയില്ല, താമസം മാത്രമേ അവർ യാചിക്കുന്നുള്ളൂ. ഇത്രകൊണ്ട് കവി അയോധ്യയുടെ രാമാനുരാഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇതേ അനുരാഗം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ വരവിൽ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു.

പൗരന്മാർ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘വൈദേഹി കൃതകൃത്യയാണ്, കാരണം അവൾ നിഴൽപോലെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു; ധർമത്തിൽ രമിക്കുന്ന അവൾ, സൂര്യപ്രഭ മേരുവിനെ വിട്ടുപോകാത്തതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഹോ ലക്ഷ്മണാ, നീയും സിദ്ധാർഥനാണ്, കാരണം എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്ന, ദേവതുല്യനായ ജ്യേഷ്ഠനെ നീ പരിചരിക്കാൻ പോകുന്നു. നിന്റെ ഈ ബുദ്ധി മഹത്താണ്, ഈ അഭ്യുദയം മഹത്താണ്; നീ ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെ നിന്റെ സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള മാർഗം.’ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ഉയർന്നുവന്ന കണ്ണീർ അടക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല; പ്രിയനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനെ ജനങ്ങൾ പിന്തുടർന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ത്യാഗം ലോകംതന്നെ പ്രശംസിക്കുന്നു — കവി സ്വയം സ്തുതിക്കുന്നില്ല, നഗരത്തിന്റെ വായിലൂടെ സ്തുതിക്കുന്നു. നിഴലിന്റെയും മേരുവിലെ പ്രഭയുടെയും രണ്ട് ഉപമകളും അവിയോഗത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘സിദ്ധാർഥൻ’, ‘കൃതകൃത്യ’ എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ ത്യാഗംതന്നെയാണ് പുരുഷാർഥസിദ്ധി എന്ന ശാസ്ത്രാർഥം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ഈ സ്തുതി ശോകത്തിനിടയിലും വിവേകം കാണിക്കുന്നു. ‘ധർമത്തിൽ രമിക്കുന്ന അവൾ വിട്ടുപോകുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ അനുഗമനം വെറും സ്നേഹമല്ല, ധർമാനുഷ്ഠാനമാണ് എന്ന് ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ദീനരായ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ദീനചിത്തനായ രാജാവ് ‘പ്രിയപ്പെട്ട മകനെ ഞാൻ കാണും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭവനത്തിൽനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി. മുന്നിൽ കരയുന്ന സ്ത്രീകളുടെ വലിയ നിലവിളി അദ്ദേഹം കേട്ടു — വലിയൊരു കൊമ്പനാന ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പിടിയാനകളുടെ നിലവിളിപോലെയായിരുന്നു അത്. ഈ ഉപമ രാജകുലത്തിന്റെ ബന്ധനംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കൂട്ടത്തലവൻ പിടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ കൂട്ടം ആശ്രയമില്ലാത്തതാകുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീമാനായ കാകുത്സ്ഥൻ, അച്ഛൻ, പൗർണമിയിൽ ഗ്രഹണം ബാധിച്ച പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തളർന്നവനായി ശോഭിച്ചു. ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും അചിന്ത്യാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ ‘വേഗം ഓടിക്കുക’ എന്ന് സൂതനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഒരു വശത്ത് രാമൻ സൂതനോട് ‘പോവുക’ എന്നു പറഞ്ഞു, മറുവശത്ത് ജനങ്ങൾ ‘നിൽക്കുക’ എന്നും; വഴിയിൽ ഇരുവശത്തുനിന്നും പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട സൂതന് രണ്ടും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇതാണ് സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടത്തിന്റെ ആദ്യസൂചന, അത് തുടർന്ന് ‘രണ്ടു ചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവ് പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ ‘ഞാൻ കാണും’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്കു മാത്രമേ പറഞ്ഞുള്ളൂ; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ചിന്തയും മകനെ കാണുക എന്നതിൽ മാത്രം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നറിയാം. രാമന്റെ പെരുമാറ്റമാകട്ടെ വിപരീതമാണ് — അച്ഛനെ കണ്ടിട്ടും അദ്ദേഹം രഥത്തിനു വേഗം കൂട്ടുന്നു, കാരണം താമസം ഇരുവരുടെയും ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ഗ്രഹണബാധിതചന്ദ്രന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാജാവിന്റെ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴും ഉണ്ട്, എന്നാൽ അതു മറയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു.

മഹാബാഹുവായ രാമൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ പൗരജനങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് വീണ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തെ പൊടി അടങ്ങി — രഥത്തിന്റെ പൊടിപോലും കണ്ണീരാൽ ശമിച്ചു എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ അളവ് പറയപ്പെടുന്നു. രാഘവന്റെ പുറപ്പാടിൽ ആ നഗരം കരച്ചിലും കണ്ണീരുംകൊണ്ട് തളർന്ന്, ഹാഹാകാരം മുഴക്കി, ബോധമറ്റ്, അത്യന്തം പീഡിതമായി. മത്സ്യങ്ങളുടെ ഇളക്കത്താൽ ചലിക്കുന്ന താമരകളിൽനിന്ന് വെള്ളം ഇറ്റുവീഴുന്നതുപോലെ, സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആയാസംകൊണ്ടുണ്ടായ കണ്ണീർ ഒഴുകി; താമരകളിൽനിന്ന് ജലബിന്ദുക്കൾ വീഴുന്നതുപോലെ കണ്ണീർ വീണു. ഒരേ ചിത്തത്തോടെയിരിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ട് ശ്രീമാനായ നൃപതി ദുഃഖത്താൽ, വേരറ്റ മരംപോലെ, നിലംപതിച്ചു. അപ്പോൾ അതീവദുഃഖിതനായി തളർന്നുവീഴുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട് രാമന്റെ പിന്നിൽ ജനങ്ങളുടെ ഹലഹലാശബ്ദം ഉയർന്നു. നഗരത്തിന്റെയും രാജാവിന്റെയും ശോകം ഇവിടെ ഒന്നായിത്തീരുന്നു; രാജാവ് നഗരത്തിന്റെ വേരാണ്, അതു മുറിഞ്ഞാൽ നഗരവും വീഴുന്നു എന്നാണ് ധ്വനി. ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ നാല് ഉപമകൾ വഹിക്കുന്നു — കണ്ണീരാൽ ശമിച്ച പൊടി, ബോധമറ്റ നഗരം, താമരകളിൽനിന്ന് ഇറ്റുവീഴുന്ന ജലം, വേരറ്റ മരം. ഇവയിലൂടെ കവി ക്രമമായി വഴിയിൽനിന്ന് നഗരത്തിലേക്കും, നഗരത്തിൽനിന്ന് സ്ത്രീകളിലേക്കും, സ്ത്രീകളിൽനിന്ന് രാജാവിലേക്കും ദൃഷ്ടി നയിക്കുന്നു. ‘ഏകചിത്തഗതം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അയോധ്യ മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ ചിത്തത്തോടെ ചേർന്നിരുന്നു, ആ ചിത്തം രാമനിൽത്തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അത്തരമൊരു നഗരത്തെ കണ്ട് രാജാവ് തന്റെ അപരാധംതന്നെ ഓർക്കുന്നു, അതിനാൽ വീഴുന്നു. ഹലഹലാശബ്ദം രാജാവിന്റെ വീഴ്ചയുടെ പ്രതിധ്വനിപോലെ രാമന്റെ പിന്നിൽ ഉയർന്നു.

ചിലർ ‘ഹാ രാമാ’ എന്നും, മറ്റുചിലർ ‘ഹാ രാമമാതാവേ’ എന്നും നിലവിളിക്കുന്നു; അന്തഃപുരസമൃദ്ധിയോടെ നിലവിളിക്കുന്ന രാജാവിനെക്കുറിച്ച് അവർ വിലപിച്ചു. പിന്തിരിഞ്ഞു നോക്കിയ രാമൻ, വിഷണ്ണനും ഭ്രാന്തചിത്തനുമായ രാജാവിനെയും അമ്മയെയും — ഇരുവരെയും — വഴിയിൽ പിന്തുടർന്നു വരുന്നതായി കണ്ടു. കയറിൽ കെട്ടപ്പെട്ട കുതിരക്കുട്ടിക്ക് അമ്മയെ കാണാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ധർമപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം അവരെ നേരിട്ടു നോക്കിയില്ല. ഇവിടെ ‘ധർമപാശം’ എന്ന പദമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം — രാമൻ സ്നേഹത്താലല്ല ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, അച്ഛന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കുക എന്നതിനാലാണ്. വാഹനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ അർഹരും ദുഃഖത്തിന് അർഹരല്ലാത്തവരും സുഖം ശീലിച്ചവരുമായ ആ രണ്ടുപേരും കാൽനടയായി വരുന്നതു കണ്ട് അദ്ദേഹം ‘വേഗം പോവുക’ എന്ന് സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തപ്പെട്ട ആന അതു സഹിക്കാത്തതുപോലെ, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ അദ്ദേഹത്തിന് അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ദുഃഖപൂർണമായ ആ കാഴ്ച സഹിക്കാനായില്ല. കിടാവിനെ കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്ന പശു കിടാവിനെ ഓർത്ത് തൊഴുത്തിലേക്ക് ഓടിവരുന്നതുപോലെ രാമമാതാവായ കൗസല്യ രഥത്തിനു നേരെ ഓടി. പശുവിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അമ്മയുടെ വിവശമായ സ്നേഹം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിന്തിരിഞ്ഞു നോക്കിയ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ പിന്നിലേക്കുള്ള നോട്ടം പറയപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് നിൽക്കാനും കഴിയുന്നില്ല, നോക്കാതിരിക്കാനും ആഗ്രഹമില്ല. ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം പ്രകാശിക്കുന്നത്. മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ — കയറിൽ കെട്ടിയ കുതിരക്കുട്ടി, തോട്ടികൊണ്ടു കുത്തിയ ആന, കിടാവിനെ കെട്ടിയിട്ട പശു — കവി അമ്മയുടെയും മകന്റെയും വിയോഗത്തെ മൂന്നു വിധത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. ‘കാൽനടയായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വൃദ്ധരായ അച്ഛനമ്മമാരുടെ കഷ്ടപ്പാട് പറയപ്പെടുന്നു; വാഹനത്തിന് അർഹരായിട്ടും അവർ കാലുകൊണ്ട് ഓടുന്നു. ഈ ദൃശ്യം രാമന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു, അതിനാൽ അദ്ദേഹം സാരഥിയെ ധൃതിപ്പെടുത്തുന്നു.

കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രഥത്തിനു പിന്നാലെ ഓടുന്ന, ‘രാമാ രാമാ, ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന, രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും വേണ്ടി കണ്ണീരൊഴുക്കുന്ന, നൃത്തം ചെയ്യുന്നവളെപ്പോലെ ചലിക്കുന്ന അമ്മയെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. ‘നൃത്തം ചെയ്യുന്നവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ശോകത്താൽ അങ്ങുമിങ്ങും ഉലയുന്ന ഗതിയെയാണ് ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. ഒരു വശത്ത് രാജാവ് ‘നിൽക്കുക’ എന്നു നിലവിളിച്ചു, മറുവശത്ത് രാഘവൻ ‘പോവുക, പോവുക’ എന്നും; അപ്പോൾ സുമന്ത്രന്റെ മനസ്സ് രണ്ടു ചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽപ്പെട്ടതുപോലെയായി. അപ്പോൾ രാമൻ അയാളോടു പറഞ്ഞു — ‘ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടാലും നീ രാജാവിനോട് ‘ഞാൻ കേട്ടില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ മതി; ദുഃഖം ദീർഘമായി നീട്ടുന്നത് ഏറ്റവും പാപകരമാണ്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ കരുണതന്നെ കഠോരതയായി പ്രകാശിക്കുന്നു — അച്ഛന്റെ ശോകം നീട്ടാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അതിനാൽ വേഗം പോകുന്നതുതന്നെയാണ് അനുകമ്പ എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ അവസ്ഥയാണ് ഇവിടെ ഏറ്റവും കരുണം — അയാൾ രാജാവിന്റെ ഭൃത്യനും രാമന്റെ സാരഥിയുമാണ്; ഇരുവരുടെയും ആജ്ഞകൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് സാരഥിയെ രക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടിയുമാണ് — ദോഷം എനിക്കാണ്, നിനക്കല്ല എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാമന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചുകൊണ്ട് സാരഥി ആ ജനങ്ങളോട് യാത്ര പറഞ്ഞ്, പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന കുതിരകളെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ തെളിച്ചു. രാജാവിന്റെ ആളുകൾ രാമനെ മനസ്സാ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് മടങ്ങി, എന്നാൽ അതിവേഗമുള്ള മനസ്സുകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യരാരും മടങ്ങിയില്ല — ശരീരംകൊണ്ടു മാത്രം അവർ മടങ്ങി, മനസ്സുകൊണ്ടാകട്ടെ രാമനോടൊപ്പം പോയി. അപ്പോൾ അമാത്യന്മാർ ദശരഥമഹാരാജാവിനോട് ‘വീണ്ടും മടങ്ങിവരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ ദൂരത്തോളം അനുഗമിക്കരുത്’ എന്ന നീതിവാക്യം പറഞ്ഞു. എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ചേർന്ന അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വിയർത്ത ശരീരത്തോടെ, അതീവ വിഷണ്ണരൂപനായി, ദീനനായ രാജാവ് ഭാര്യമാരോടൊപ്പം അവിടെത്തന്നെ നിന്ന് ആ മകനെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം രാമന്റെ പുറപ്പാട് പൂർത്തിയാക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിന്റെയും നഗരത്തിന്റെയും വിലാപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അമാത്യന്മാരുടെ വാക്ക് നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമാണ് — അധികമായ അനുഗമനം വിയോഗദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. രാജാവാകട്ടെ മടങ്ങുന്നുമില്ല, അനുഗമിക്കുന്നുമില്ല; അദ്ദേഹം അവിടെത്തന്നെ സ്തബ്ധനായി നിൽക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ രാമദർശനവേള. ‘ഭാര്യമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യ മുതലായവരും അവിടെത്തന്നെ നിന്നിരുന്നു എന്നറിയാം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക